Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?

Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?
9 dakika
1,124
  • Şüphecilik (Skeptisizm)
  • Sosyal Psikoloji
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 62. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Erişilebilirlik zinciri (İng: "availability cascade"), bir bilginin kamusal alanda erişilebilirliği arttıkça, insanların bu bilgiye inanmaya ve onu yaymaya daha yatkın olması sonucu bu bilginin algılanan öneminin artmasıyla kendi kendini güçlendiren bir süreçtir. Örneğin iklim değişikliği gibi bir konu üzerine yapılan bir haber, toplumda dalga dalga yeni tartışmaları tetikleyebilir ve buna bağlı olarak o konuda daha fazla haber, hikaye, yazı ve tartışma ortaya çıkar. Bu yeni üretim, o konunun daha da fazla popülerleşmesiyle sonuçlanır ve bütün bunlar birikerek, iklim değişimine yönelik bir yasa çıkarılmasıyla sonuçlanabilir.

İnsanlar kolay erişilebilir ve hazır bilgilere inanmaya daha yatkın olduğundan; bilginin geniş çevrelerde tartışılmaya başlanması, onu kabul etmelerine, yaymalarına, dolayısıyla bilginin daha erişilebilir olmasına yol açar. Böylelikle, kamuoyunu şekillendiren büyük ölçekli, kendi kendini güçlendiren bir döngü oluşur. Buna, erişilebilirlik zinciri denir. Erişilebilirlik zincirlerinin toplumlar üzerindeki etkisi oldukça güçlü olduğundan, onları anlamak çok önemlidir.

Tüm Reklamları Kapat

Erişilebilirlik Zinciri Nasıl Çalışır?

Bir erişilebilirlik zinciri, iki farklı tür zinciri içeren bileşik bir süreç ile oluşur:

  • Bilgi Zinciri: Belirli bir konu hakkında bilgisi olmayan kişiler, bir konu hakkındaki fikirlerini başkaları tarafından sunulan görüşlere dayandırır. Bilmedikleri bir konu hakkında başkalarının kendilerinden daha bilgili olduğu varsayımıyla hareket eden bu kişiler, bu görüşleri desteklemeye başlarlar. Böylelikle bir bilgi zinciri oluşur.
  • İtibar Zinciri: İnsanlar, bir bilgiye inansalar da inanmasalar da, toplum tarafından kabul görmek istedikleri ve reddedilmekten kaçınmak istedikleri için, belirli bir yaygın inancı yaymayı seçerler ve böylece bir "itibar zinciri" meydana gelir.

Genellikle geniş çapta duyulan dikkate değer bir olayın meydana gelmesiyle tetiklenen bu iki tür zincir, aynı anda büyük ölçekte meydana gelip birbirini güçlendirir ve "erişilebilirlik zinciri" dediğimiz daha güçlü bir inanç pekiştirmesiyle sonuçlanır. İnsanlar sürekli olarak belirli bir bilgiyi veya inancı yaydığında, başkalarının da aynısını yapma olasılığı artar.

Tüm Reklamları Kapat

Başka bir deyişle, erişilebilirlik zinciri bir çeşit pozitif geri besleme sistemi oluşturur. Ne kadar çok insan bir konuyu tartışır ve bunun tartışılma sıklığını arttırırsa, başkalarının da aynısını yapma ihtimali artar. Özellikle, bir inancın artan bilinirliği, belirli bir kritik kitleye ulaşmasına ve gerekli eşik değeri geçmesine izin verdiği zaman zincirleme bir reaksiyon başlatacak kadar önem kazanır ve bu da giderek daha belirgin bir hale gelmesine neden olur.

Tarihsel not: "Erişilebilirlik zinciri" kavramı, profesör Timur Kuran ve Cass R. Sunstein tarafından 1999 yılında "Availability Cascades and Risk Regulation" (Erişilebilirlik Zincirleri ve Risk Regülasyonu) başlıklı bir makalede resmi olarak ileri sürülmüş ve ana hatlarıyla izah edilmiştir.

Erişilebilirlik Zinciri Örneği

Erişilebilirlik zinciri; genetiği değiştirilmiş organizmaların kullanımı, yeni teknolojilerin benimsenmesi, yeni finansal düzenlemelerin oluşturulması, rekreasyonel ilaçların kullanımının düzenlenmesi ve iklim değişikliğine karşı tutumların oluşumu gibi konularla birçok alanda kamuoyunu etkilemiştir.[4], [5], [6]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Nobel ödüllü Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (Hızlı ve Yavaş Düşünme) isimli kitabında tipik bir erişilebilirlik zinciri örneğini şöyle tanımlamıştır:

Bir erişilebilirlik zinciri, nispeten küçük bir olayla ilgili medyada çıkan bir haberden başlayıp halkın paniklemesine ve büyük ölçekte hükumet faaliyetine kadar gidebilen, kendi kendini sürdüren bir olaylar zinciridir.

Bazı durumlarda, tehlike uyarısı yapan bir haber, halkın bazı kesimlerinin dikkatini çekerek onların heyecanlanıp endişelenmesine yol açar. Bu duygusal tepki, başlı başına bir hikaye haline gelir ve medyada daha fazla yer kaplamaya başlar. Bu durum da daha fazla endişe ve tartışmaya katılım yaratır.

Döngü, endişe verici haber akışını sürekli hale getirmek için çalışan kişi veya kuruluşlar olan "erişim girişimcileri" tarafından kasıtlı olarak hızlandırılır. Medya, dikkat çekici başlıklar için rekabet ederken ana olay giderek abartılmaya başlanır. Artan korku ve tiksintiyi bastırmaya çalışan bilim insanları ve başkaları çok az dikkat toplar. Bu tepkilerin çoğu düşmancadır, çünkü artık tehlikenin abartıldığını iddia eden herkesin ‘iğrenç bir örtbas’ ile bağlantılı olduğundan şüphelenilmektedir.

Herkes, sorundan haberdar olur. Siyasi sistemin tepkisi, kamu duyarlılığının yoğunluğu tarafından yönlendirildiği için sorun, siyasi olarak önemli hale gelir. Bu noktada, erişilebilirlik zincirinin öncelikleri sıfırlanır. Diğer tehlikeler ve kamu kaynaklarının halkın yararına kullanılabileceği diğer yollar, arka planda kaybolur.

Tüm Reklamları Kapat

Erişilebilirlik Zincirlerinin Altında Yatan Nedenler

Daha önce, erişilebilirlik zincirlerinin, şunların kombinasyonu olduğunu görmüştük: kendi düşüncelerini başkalarının düşüncesine göre şekillendiren insanların oluşturduğu “bilgi zincirleri” ve içinde bulunduğu topluluk tarafından benimsenen görüşü olduğu gibi destekleyenlerin oluşturduğu “itibar zincirleri”.

İnsanların bu zincir türlerini sürdürmelerinin birçok nedeni vardır. Bu nedenler genel itibariyle bilgiyi işleme ve karar verme şeklimizden kaynaklanan, birbiriyle ilişkili bir dizi bilişsel ön yargı ile ilgilidir.

Bu ön yargıların en dikkate değer olanı, "zihinsel kestirmeler"dir (İng: "availability heuristic"). Zihinsel kestirmeler, insanların akıllarına getirmesi kolay bilgilere daha fazla güvenmelerine neden olur. Bu durumda zihinsel kestirmeler, insanlar belli bir bilgiyi ne kadar sık duyarlarsa, ona zihinsel olarak erişmelerinin o kadar kolay olduğu ve buna inanma olasılıklarının da bir o kadar yüksek olduğu anlamına gelir.

Benzer bir ön yargı ise insanların aşina oldukları bilgilere karşı olumlu bir tutum geliştirmelerine neden olan "aşinalık etkisi"dir. Burada da, insanlar belirli bir bilgiye ne kadar maruz kalırlarsa, ona inanma ve destekleme olasılıkları o kadar artar.

Tüm Reklamları Kapat

Son olarak bir diğer bilişsel ön yargı, insanların karar verirken sosyal yönelime güvenmeleri ve başkalarının davranışlarına uyduklarını hissetme istekleri nedeniyle, başkaları tarafından sunulan bir duruşu benimsemelerine neden olan "sürü psikolojisi"dir.

Erişim Girişimcileri

Erişim girişimcileri, erişilebilirlik zincirinin dinamiklerini anlayan ve bu bilgiyi belirli bir gündemi desteklemek amacıyla kullanan bireyler veya gruplardır.

Buna göre, erişim girişimcileri bir erişilebilirlik zincirinin meydana gelme olasılığını arttırmak için çeşitli taktikler kullanır. Medyada belirli bir duruşu aktif olarak teşvik etmek, belirli bir fikri insanlara daha çekici hale getirmek ve bir kavramın insanlar arasında konuşulup tekrar edilmesini yeterince kolay kılmak bu taktiklerden bazılarıdır.

Örneğin erişim girişimcileri; anlaşılması kolay olan, basitleştirilmiş, retorik ifadeler oluşturmaya özen gösterir. Bu tür ifadelerin avantajı, insanların; karmaşık, anlaşılması zor ve eldeki durumu daha doğru yansıtan ifadeler yerine, bunları tercih etmeye eğilimli olmalarıdır. Bu tarz ifadeler oluşturmanın çeşitli yolları vardır ve dramatik anekdotlar kullanmaya odaklanmak, erişim girişimcilerinin sıklıkla kullandığı bir yoldur. Bunu yaparken daha kayda değer ama anlaşılması daha zor olan deneysel verileri görmezden gelirler.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Epinox Kahve Servis Sürahisi Cam 600 ml

Epinox Kahve Servis Sürahisi Cam 600 ml

Devamını Göster
₺201.00
Epinox Kahve Servis Sürahisi Cam 600 ml

Benzer şekilde, erişim girişimcileri genellikle mesajlarını insanların toplumdan kabul görme arzusundan yararlanacak şekilde oluştururlar. Bunu başarmanın bir yolu, toplumun büyük bir bölümünün yayılan mesajı kabul ettiğini vurgulamak veya kabul etmeyenlerin başkaları tarafından olumsuz görüldüğünü öne sürmektir.

Erişilebilirlik Zincirleri Nasıl Anlaşılır?

Erişilebilirlik zincirleri, geniş bir toplumsal ölçekte gerçekleştiği için bir kere başladıktan sonra durdurmanız çok zor olacaktır.

Yine de bir erişilebilirlik zincirleriyle karşılaştığınızda bunun farkında olmak önemlidir. Her ne kadar erişilebilirlik zincirleri her zaman olumsuz olmasa da ana problem, sizin yararınıza olmasa bile size bir görüşü kabul etmeniz ve desteklemeniz için baskı yapabilmeleridir.

Bu yüzden, bir bilginin bir erişilebilirlik zincirine ait olup olmadığına karşı dikkatli olmalısınız. Bunu anlamanın tek bir yolu olmasa da faydalı bazı uyarı işaretleri şunlardır:

  • Eldeki konu, kamusal söylemde birdenbire çok daha belirgin bir hale gelir.
  • Konu, normalde ilgisini çekmeyecek insanlar tarafından bile hararetle tartışılmaya başlanır.
  • Konu hakkındaki tartışmalar yakın zamandaki bir olay tarafından tetiklenmiştir.
  • Konu hakkındaki tartışmalar kanıta dayalı olmaktansa duygusal ilerlemektedir.
  • Konu hakkındaki tartışmalara karşıt duruş sergileyenlerin "kötü karakter" olarak resmedildiği bir ortam oluşmuştur.
  • Uzun vadeli sonuçlar düşünülmeksizin acil düzenleme çağrısı yapılmaktadır.

Bir erişilebilirlik zinciriyle karşılaştığınızı düşünüyorsanız, kullanabileceğiniz çeşitli ön yargı giderme teknikleri vardır. İlgili bilgiyi, tamamen duygusal olmak yerine, soğukkanlı ve akılcı bir şekilde işleme yeteneğinizi geliştirmek için akıl yürütme sürecinizi yavaşlatmak bunlardan biridir.

En önemlisi, zincir tarafından desteklenen görüş, önceden var olan inançlarınızı doğruluyorsa, özellikle dikkatli olmalısınız. Çünkü doğrulama yanlılığı (İng: "confirmation bias") bizi bu tür bilgileri kabul etmeye daha yatkın hale getirir. Özellikle yanlış bilgi yaymak için çalışan erişim girişimcileri tarafından yayılan mesajlara karşı da dikkatli olmalısınız.

Son olarak, bir erişilebilirlik zincirinin parçası olarak yayılan bilgilerin mutlaka yanlış olmadıklarını ve bu tarz varsayımlardan kaçınmamız gerektiğini unutmamak önemlidir. Bunun yerine, zincirin bir parçası gibi görünen bilgileri değerlendirirken dikkatli olmalı ve bu tür bilgileri akılcı bir şekilde ele almanızı sağlamak için uygun bir akıl yürütme süreci kullanmalısınız.

Not: Genel olarak bir erişilebilirlik zincirini engelleyebileceğiniz tek senaryo, bunun küçük ölçekli ve yerel olduğu durumlardır. Erken aşamadaki, henüz yeterince ilgi kazanmamış bir zinciri, insanların o konuyu tartışmasını önleyerek durdurabilirsiniz. Bunu da insanların odağını değiştirip farklı bir konuyu tartışmalarını sağlayarak başarabilirsiniz.

Erişilebilirlik Zincirleri Nasıl Oluşturulur?

Erişilebilirlik zincirleriyle ilgili birçok olası sorun olmasına rağmen, her zaman olumsuz, kötü niyetli olmadıklarını hatırlamak gerekir. Erişilebilirlik zincirlerinin toplumun büyük kısmını etkileyen, başlarındaki kişilere ve topluma baskı kurarak sorunlu bir düzenin değişmesine yol açabileceği birçok olumlu durum vardır.

Arzulanan değişime yol açacak bir erişilebilirlik zinciri yaratmanın kesin bir yolu yoktur. Bu makalede gördüğümüz gibi, bir erişilebilirlik zincirinin genel seyri ve insanların bunu desteklemesine neden olabilecek faktörler nispeten tahmin edilebilirdir.

Tüm Reklamları Kapat

İnsanların bir erişilebilirlik zincirini destekleyip sürdürmelerinin altında yatan nedenleri anlayarak mesajınızın bir erişilebilirlik zincirine dönüşme olasılığını arttırabilirsiniz.

Örneğin amacınız daha iyi çevre düzenlemesi için bir erişilebilirlik zinciri oluşturmaksa, mesajınızı insanların daha kolay anlayacağı şekilde tasarlayabilirsiniz. Bu sayede insanlar, mesajınızı kabul etme ve yayma olasılıklarını arttırmış olursunuz. Benzer şekilde, desteklediğiniz görüşün toplum tarafından ahlaki açıdan üstün olarak görüldüğü algısını yaratarak insanların onu benimseme olasılığını arttırabilirsiniz.

Özet ve Sonuçlar

  • Erişilebilirlik zinciri, belirli bir bilginin kamusal söylemde artarak önem kazandığı, kendi kendini güçlendiren bir süreçtir. Bilginin kamusal alanda erişilebilirliği arttıkça insanlar bu bilgiye inanmaya ve onu yaymaya daha yatkın olurlar.
  • Erişilebilirlik zincirleri, kamuoyunu birçok alanda etkileyebilir. Yanlış bilgilerin yayılmasına yol açtıkları olumsuz etkileri olduğu gibi kanun yapıcıları durumla ilgili sorunları düzeltmeye teşvik ettikleri olumlu etkileri de vardır.
  • İnsanların erişilebilirlik zincirlerini sürdürmelerinin bilişsel ön yargılara karşı savunmasızlığından kaynaklanan birçok nedeni vardır:
  • Zihinsel kestirmeler: Bir bilgi bilişsel olarak kafamızda mevcutsa bu bilgiye inanmamıza ve desteklememize neden olur.
  • Sürü psikolojisi: İnsanların karar verirken sosyal yönelime güvenmeleri ve başkalarının davranışlarına uyduklarını hissetme isteklerinden dolayı, başkaları tarafından sunulan bir duruşu benimsemelerine neden olur.
  • Erişilebilirlik zincirlerinin doğası ve gerçekleştikleri ölçeklerden dolayı, bir kişi tarafından durdurulabilmeleri neredeyse imkansızdır. Ancak bu tür zincirlerin nasıl çalıştığının farkında olup uygun ön yargı giderme tekniklerini kullanmak, bize sunulan bilgileri daha akılcı değerlendirmemizi sağlar.
  • Erişim girişimcileri, belirli bir gündemi desteklemek amacıyla kasten bir erişilebilirlik zinciri oluşturan bireyler veya gruplardır. Erişilebilirlik zincirinin içinde sunulan bilgileri değerlendirirken bu insanların neden oldukları etkinin farkında olmak çok önemlidir.
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar Yazı Dizisi

Bu yazı, Mantık Hataları, Bilişsel Önyargılar ve Safsatalar yazı dizisinin 62. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Tartışma Nedir? Münazara Yapmanın Önemi Nedir? Tartışmalarda Bilimsel Argümanlar Nasıl Üretilir?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
14
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/02/2023 01:12:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10608

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Nörobilim
Enzim
Algoritma
Sinirbilim
Sars Virüsü
Uluslararası Uzay İstasyonu
Carl Sagan
Malzeme
Bilgi Felsefesi
Karadelik
Yüzey
Tarım
Klinik Mikrobiyoloji
Farmakoloji
Yapay
Balık Çeşitliliği
Yüz
Galaksi
Zooloji
Ölçüm
Sinir
Alkol
Algı
Köpekbalığı
Viroloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
I. Shatz, et al. Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?. (25 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 7 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/10608
Shatz, I., Bakırcı, Ç. M., Kurtaş, . (2021, June 25). Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?. Evrim Ağacı. Retrieved February 07, 2023. from https://evrimagaci.org/s/10608
I. Shatz, et al. “Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 25 Jun. 2021, https://evrimagaci.org/s/10608.
Shatz, Itamar. Bakırcı, Çağrı Mert. Kurtaş, . “Erişilebilirlik Zinciri Nedir? Sahtebilim ve Komplo Teorilerinin Çığ Gibi Büyüyebilmesinin Sırrı Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, June 25, 2021. https://evrimagaci.org/s/10608.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.