Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Empatinin Biyolojik Boyutları ve Ayna Nöronlar

Empatinin Biyolojik Boyutları ve Ayna Nöronlar Pixabay
Empati
14 dakika
4,658
  • Evrimsel Psikoloji
  • Davranışsal Sinirbilim

Birçok tanıma sahip olan empati, kişinin kendisini karşısındaki kişinin yerine koyarak neler hissettiğini ve bu hisleri ne derecede hissettiğini anlayabilmesi olarak tanımlanmaktadır. Empati kelimesinin Türkçe karşılığı ise kişinin eşduyum sağlayabilmesidir. Sağlıklı ilişkilerin temelini oluşturan karşısındaki anlama potansiyeli, empati kurabilmeye bağlıdır. Bu sebeple sosyal bir varlık olan insan için empati, sağlıklı ilişkiler kurulabilmesi için oldukça önemli yere sahiptir.

Empati kavramı yıllar içerisinde psikolojik ve biyolojik boyutları ile literatürde yer bulmaya başlamıştır. Empatinin biyolojik kökenli araştırmaları literatürde günden güne yeri ve önemi artan bir konu olmuştur. Empati ilk olarak psikolojik kuramlar içinde yer bulurken biyolojik boyutlarına ilişkin araştırmalar yapıldıkça biyolojik bir süreç de olduğu keşfedilmiştir. Sürekli olarak gelişim gösteren teknolojik değişimler ve ayna nöronlarının keşfedilmesi sayesinde empatinin biyolojik boyutları önem kazanmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Empatinin Tanımlanması

Empatinin bugüne kadar tanımının ne olduğu konusunda pek çok araştırma yapılmıştır (Ünal, 1973)[1]. Empati, Yunanca kökenli "empathia" kelimesinden köken almakta ve etimolojik olarak "em" ekinin karşılığı “...in içinde, içerde"; "pathia" ekinin karşılığı ise "hissetme" kelimesidir.[2] Empati, çoğu dilde metafor olarak “bir başkasının ayakkabısını giyme” olarak tanımlanmaktadır. Empati kavramını felsefeciler ve bilim adamları da kullanmıştır. Aristo (M.Ö.320), Shopenhauer (1851) gibi felsefeciler, Buber (1967) gibi teolog, Dymond (1949) ve Eisenberg (1986) gibi sosyal bilimciler ve Rogers (1965) gibi klinisyenler empati kavramını geniş bir şekilde tartışmışlardır.[3] Empati kavramının tanımlarının bu kadar değişken olmasının sebebi ise çok boyutlu doğasından kaynaklanmaktadır. En bilinen anlamı ile empati kişinin kendisini karşısındakinin yerine koyması ve duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını anlayabilmesidir.

Kohut, empati ile ilgili ilk yazılarında, empatiyi "aracılı iç gözlem" (vicarious introspection) olarak tanımlamış ve bir insanın iç dünyasını keşfetmek için en önemli araçlardan biri olarak değerlendirmiştir.[4] C. Rogers ise Kohut’tan farklı olarak ele alır. Rogers’a göre empati kişin kendisini karşısındakinin yerine koyarak onun gibi hissetmesi, algılaması, duyumsaması ve bu süreçleri karşısındakine ifade etmesidir.

Bu Reklamı Kapat

Carl Rogers’ın empati anlayışı ile Rogers öncesinde sadece bilişsel boyutuyla incelenen empatinin duygusal boyutu da eklenmiştir. [5]. Bu noktada empatinin tanımı hem duygusal hem de bilişsel olarak yapılacak olursa; duygusal empati, diğer kişinin hislerine sempati ile yaklaşarak, onun hisleri ile derin bir şekilde ilişki kurmaktır. Bilişsel empati ise, bir kişinin diğer kişinin hislerini deneyimlemeksizin, onun hislerini tanıyabilme yeteneğidir.[6] Empatinin bilişsel boyutu diğer kişinin duygusunun anlaşılmasına işaret etmektedir ancak bu boyutta kişinin diğer kişiyi anladığını paylaşması gerekli değildir. Duygusal boyutu ise, diğer kişinin yaşadığı duyguyu hissedebilme ve diğerinin duygusal durumuna en uygun tepkiyi verebilme anlamına gelmektedir.[7]

Empati kavramı birçok bileşenden oluşmaktadır. Bu sebeple empati tanımlanırken bu bileşenlerin dikkate alınması kavramın daha nitelikli bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Bu bileşenlerin başlıca özellikleri şu şekilde sıralanabilir: Empatinin gelişebilmesi için iki kişi arasında bir etkileşim olmalıdır, bu etkileşimin intrapsişik ve kişiler arası yönleri vardır.[8]

Empati kavramının tanımlanması sempati ve duygu bulaşması kavramlarından farklılaşmaktadır ve karıştırılmaması gerekmektedir. Sempati bir başkasının içinde bulunduğu ya da başından geçen bir durum için üzülme ve kişinin kendini daha iyi hissetmesini sağlamaya yönelik davranışlarda bulunma istemi olarak açıklanabilir. Duygu bulaşması ise bilinçli olmaksızın kişinin bir başka kişinin duygularını taklit etmesi ve bu duygulara uygun davranışlar ortaya çıkartmasıdır. Empati ise bilinçli gerçekleştirilen bir eylemdir ve empati kuran kişi hissettiği duyguların kendisine ait olmadığının farkındadır. Bu duyguları kendi duygusu gibi algılamaz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Empatinin biyolojik boyutlarının var olduğu düşüncesi Freud’un tahminleri ile başladığı düşünülmektedir. Freud "Analistin kendi bilinçdışını, hastanın verici bilinçdışına karşı alıcı bir organa dönüştürmesi gerektiğini" söylemiştir ve empati sürecinin iki yönüne işaret etmiştir; serbest çağrışımların ortaya çıkması için, hastanın duygu ve düşüncelerini özgürce dışa vuracağı bir ortam yaratmak ve hastanın bilinçdışına uyum sağlamak.[4]

Freud empati dahil birçok psikolojik kavramın biyolojik yansımalarına ilişkin tahmin de bulunmuştur. Ancak empatinin ilk olarak biyolojik önermeleri Basch tarafından afektif dışavurumun oluşturduğu otonomik yanıta vurgu yaparak öne sürerek başlamıştır. Gelişen fMRI teknolojisi ile empatinin biyolojik önermeleri kanıtlanır hale gelmiştir. Jeffrey Lorberbaum ve arkadaşları tarafından yapılan araştırma ile anne ve bebek arasında kurulan empatinin biyolojik boyutu kanıtlanmıştır. Araştırmada verilen uyarıcılar sayesinde beynin empati ile sorumlu bölgelerinin aktif hale geldiği keşfedilmiştir.[9]

Empati ve Beyin

Beynin gelişimi, evrimsel açıdan uzun bir geçmişe dayanmaktadır. İnsan ırkı “hayatta kalabilme” ve “genetik mirası aktarma” işlevleri sayesinde var olabilmiş ve üreyebilmiştir. Bu işlevler göz önünde bulundurulursa, empatinin biyolojik boyutunun ve beynin empati kurulmasındaki yerinin neden bu kadar önemli olduğu hipotetik olarak anlaşılacaktır. İlkel beyinden modern insana ait beyine ilerlerken günlük hayatta yabani hayvanlardan kaçma, soğuktan saklanma, aç kalmama gibi etmenlerden çok sosyal ilişkiler, çevre ile iletişim kurabilme ve etkileşimde bulunabilme değer kazanmıştır. Bu gibi etmenlerden dolayı beyin, kişiler arası iletişim ve ilişkide anlaşılıp anlamayı sağlayan empatinin evriminde büyük pay sahibidir. Dolayısıyla insan beyni; kuşaklar boyunca daha fazla anlama ve farkındalığa ulaşmaktadır ve bu süreç devam etmektedir. Bu sayede gelişmekte olan teknoloji ile ortaya çıkan kavramlar her yeni nesilde daha da anlam bulacaktır. [10]

Empatinin kurulmasında beynin işlevselliğini inceleyen araştırmalar literatürde yerini henüz yeni yeni almaktadır. Lorberbaum ve arkadaşlarının empatiye dair yaptıkları çalışma empatiye başka bir gözden bakılmasını sağlamıştır. Bu çalışmada fMRI görüntülemesi yapıldığı sırada annelere belirli aralıklarla otuzar saniyelik bebek ağlama sesleri ve nötral sesler dinletilmiş ve görüntüleme sonrası duygularını puanlamaları istenmiştir. Araştırma sonucunda annelerin bebek ağlama sesine daha duyarlı oldukları ve bir an önce yardım etmek istedikleri saptanmıştır. Çalışma sırasında annelerin sağ anterior singulat korteks, sağ orta ve üst frontal girus bölgelerinde aktivite artışı gözlenmiştir. Daha sonra yapılan çalışmalarda da anne bebek ilişkisinde singulat korteksin önemi tekrar vurgulanmıştır. Bu bağlantıyı irdeleyen çalışmalar daha önce hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarla da uyumludur. Singulat korteks anneye özgü bakım verme davranışının oluşmasında önemlidir ve bu korteks yalnızca memelilerde bulunur. Bundan dolayı sürüngenlerde bakım verme davranışı gözlemlenmez. Ayrıca singulat korteks zedelenmesi annenin bakım verme davranışının ortadan kalkmasına neden olabilir.[9]

Singulat korteks
Singulat korteks
Wikiwand

Empati ile ilgili nörobilim çalışmalarının çoğu diğer insanlarda ağrının gözlemlenmesi ile açığa çıkan empatik yanıtın değerlendirilmesine dayanarak yapılmıştır. Bu çalışmalarda başka birinin deneyimlediği ağrının kendimiz ağrılı iken aktive olan nöral ağın bir kısmını aktive ettiği saptanmıştır. Bu alanlar özellikle iki taraflı anterior insula, dorsal anterior singulat korteks, beyin kökü ve serebellumdur. Bu alanlar ağrının duygusal bileşenini işlemede görevlidir. Somatasensoryal işlemenin başka birinin ağrısına tanık olduğumuzda da aktive olduğu gösterilmiştir.

Bu Reklamı Kapat

Beynin empati ile ilişkili alanları parasingulat korteks, ön ve arka singulat korteks ve amigdaladır. Empati, ontogenetik olarak erken gelişen limbik yapılarla ilişkili olduğu için zihin kuramına göre daha erken gelişir. Afektif cevapların kontrolünde rolü olan dorsolateral prefrontal korteksin (DLPFK) matürasyonunu (gelişimini) 25 yaşına kadar tamamlamadığı bulunmuştur. Bununla bağlantılı olarak etkili ve uygun empatik cevap vermenin tam anlamıyla geç adölesan (geç ergenlik) evrede olabileceği ileri sürülmüştür.[10] Bu konuda yapılan araştırmalar sonucunda empatinin yalnızca psikolojik boyutu olan bir kavram olmadığı ispatlanmıştır.

Ayna Nöron

Ayna nöronlar, literatürde oldukça yeni olan araştırma konularındandır. Ayna nöronlar, genel olarak bir davranışı kendimiz sergilediğimizde ya da başkası tarafından sergilendiğini gördüğümüzde aktivite olan nöronlardır. Ayna nöronlar kişinin karşısındakinin duyumsadığı gibi duyumsamasını sağlamaktadır. Dolayısıyla ayna nöronlar empatide, sosyal ilişkilerin düzenlemesinde, öğrenmede, taklitte ve günlük hayatta karşılaşılan birçok noktada etkin konumdadır. Buradan hareketle ayna nöronların en önemli iki özelliği öykünme ve taklit denilebilir. Suziki ve arkadaşlarına (2015) göre ayna nöronlar, belirli eylemleri gerçekleştirebilmek için evrim sürecinde adaptasyon sağlamak, diğerlerinin ne yaptığını anlamak, sosyal öğrenme, gözlemleme ve taklit yapmayı öğrenme için ortaya çıkmışlardır. [10] Ancak ayna nöron ve beyin çalışmaları ile tanınan Vilayanur Ramachandran ayna nöronlar hakkında şu sözü ile araştırmalara çok farklı bir boyut katmıştır:

Ayna nöronlar olarak adlandırılan özel hücreler vardır. Bu nöronlar sadece aksiyon ile harekete geçmezler. Aynı zamanda başka bir kişinin bakış açısını benimseyip diğer kişi ile etkili bir biçimde empati kurmayı, yönelimlerini ve gerçek amaçlarını anlamanızı sağlarlar. Bu, diğer kişinin hareketinin bir çeşit sanal gerçeklik simülasyonunu, kendi beden imajınızı kullanarak yaratmaktır. (Ramachandran, 2010). [12]

Ayna nöronlar ilk olarak, Giacomo Rizzolatti ve ekibi tarafından 1990’lara doğru keşfedildi. Bu nörofizyolojistler, Macaca nemestrina türü üç tane makağın ventral premotor kortekslerine elektrotlar yerleştirerek makakların el ve vücut hareketlerini bir süre takip ettiler. Deney sırasında maymunların karşılarındaki kişiyi taklit etmesini sağlamaya çalıştılar. Aynı anda F5 bölgesindeki bazı nöronların, taklit hareketlerine karşılık aktivite olduklarını gözlemlediler. Ayna nöronlar makakların F5 olarak da adlandırılan inferior frontal giruslarında ve ayrıca inferior parietal lobüllerinde bulunmaktadır.[13] (Şekil-1 [14])

Ayna nöronlar makakların F5 olarak da adlandırılan inferior frontal giruslarında ve ayrıca inferior parietal lobüllerinde bulunmaktadır.
Ayna nöronlar makakların F5 olarak da adlandırılan inferior frontal giruslarında ve ayrıca inferior parietal lobüllerinde bulunmaktadır.

Araştırmanın içeriğinde, makak maymunlarının sosyal iletişimde kullandığı bazı ağız hareketlerinin insanlar tarafından taklit edildiğini izlerken beyindeki elektriksel aktivite değişiklikleri kaydedilmiş ve sonunda makak maymunlarının bu hareketleri taklit eden bir insanı izlediklerinde aynı jest ve mimikleri aynaladıkları gözlemlenmiştir.[9] Araştırmanın sonucunda makak maymunlarının karşısındakinin niyetini anlayabildikleri anlaşılmıştır. Bu nöronlara da “ayna nöronlar” denmiştir. Bu araştırmalardan sonra yapılan çalışmalar ile ayna nöronlarının beynin konuşma alanı olan “Broca” alanında olduğu keşfedildi. (Şekil-2 [14])

Bu Reklamı Kapat

Marco Iacaboni ve ekibi tarafından yapılan deneylerde, ayna nöronlar aracılığıyla bilinçsiz taklitlerin gerçekleştiği keşfedildi.[13] Wicker ve arkadaşları tarafından koku duyusu ve ayna nöronlar üzerinde yapılan araştırmalarda kötü koku duyumsayan bir kişinin videosunu izleyenlerin beyinlerinde ortak beyin alanlarının aktivite olduğu görüldü. Benzer şekilde Jabbi ve arkadaşlarının tat alma duyusu ile ilgili çalışmalarında, fMRI görüntülemeleri ile acı ve tatlı sıvı içen kişileri izleyen kişilerde beyinde yine ortak alanların aktivite olduğu gözlemlendi. [9] Ramachandran, ayna nöronların ateşlenme durumunu fiziksel temas duyumsamasında da şu şekilde açıklamaktadır:

Ve bu felsefi bir zırvalık değildir. Bunlar bizim temel sinir bilim anlayışımızdan ortaya çıkar. Yani, hayalet kolu olan bir hastanız var. Kol kesilmişse ve hayaleti varsa ve siz başka birine dokunulduğunu seyrederseniz, bu teması hayalet kolunuzda hissedersiniz. Şaşırtıcı olan şu; hayalet elinizde ağrı varsa, karşınızdakinin elini sıkarsanız, karşınızdakinin eline masaj yaparsanız, hayalet elinizdeki ağrı da giderilecektir, neredeyse başka birine masaj yapıldığını seyrettiğimizde bizi rahatlatan nöron gibi.(Ramachandran, 2010). [12]

Ayna nöronların, yapılan son araştırmalarla birlikte günlük hayatta birçok kez karşımıza çıktığı kanıtlanmıştır. Ayrıca bu konuda çalışan birçok araştırmacı ayna nöronların insan ırkının, yaşam mücadelesi sonucunda gelişen evrimsel bir süreç olduğu yönünde hemfikirdir. Ayna nöronlar “Mirror Neurons: From Origin To Function” makalesine göre doğal seçilim yoluyla gelişmiştir.[15] Bahsi geçen nöronlar sosyal ilişkilerin düzenlenmesinde, yaşam koşullarının üstesinden gelen davranışların öğrenilmesinde oldukça büyük işleve sahiptir. Dolayısıyla insan ırkının hayatta kalabilmesinde büyük rolü vardır.

Ayna nöronları beynin konuşma alanı olan “Broca” alanında bulunmaktadır.
Ayna nöronları beynin konuşma alanı olan “Broca” alanında bulunmaktadır.

Ayna Nöron ve Empati İlişkisi

Ayna nöronların ortaya çıkması ile empatinin biyolojik boyutu desteklenir hale gelmiştir ve bu konuda yapılan araştırma sayısını arttırmıştır. Çünkü ayna nöronlar genel olarak karşımızdaki gibi duyumsamamızı sağlayan nörolojik aktivitelerin gerçekleşmesini sağlamaktadır. Bu sistem empatinin kökeni olan taklit yeteneği üzerinde de oldukça etkilidir.

Frans de Waals ve arkadaşları tarafından yapılan araştırmada empati kurabilme yeteneği, kişinin benliğinin farkında olması ile ilişkilendiriliyor. Araştırma sırasında başka bir insanın davranışlarını ve duygusal durumunu gördüğümüzde beynimizdeki insula, ön singulat korteks, inferior frontal korteks bölgelerinde aktivite artışı görülüyor.[13] Araştırma sonucunda empatinin kurulması sırasında ayna nöronlar ateşlenmektedir. Dolayısıyla ayna nöronların empatiye olan katkısı hipotetik (kurgusal, varsayımsal) olmaktan çok ampirik bulguya dönüşmüştür.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Great Expectations (Charles Dickens)

Great Expectations is the thirteenth novel by Charles Dickens and his penultimate completed novel. It depicts the education of an orphan nicknamed Pip (the book is a bildungsroman, a coming-of-age story). It is Dickens’s second novel, after David Copperfield, to be fully narrated in the first person. The novel was first published as a serial in Dickens’s weekly periodical All the Year Round, from 1 December 1860 to August 1861. In October 1861, Chapman and Hall published the novel in three volumes. The novel is set in Kent and London in the early to mid-19th century and contains some of Dickens’s most celebrated scenes, starting in a graveyard, where the young Pip is accosted by the escaped convict Abel Magwitch. Great Expectations is full of extreme imagery – poverty, prison ships and chains, and fights to the death – and has a colourful cast of characters who have entered popular culture. These include the eccentric Miss Havisham, the beautiful but cold Estella, and Joe, the unsophisticated and kind blacksmith. Dickens’s themes include wealth and poverty, love and rejection, and the eventual triumph of good over evil. Great Expectations, which is popular both with readers and literary critics, has been translated into many languages and adapted numerous times into various media.

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺120.00
Great Expectations (Charles Dickens)

Marco Iacaboni ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmada ise ayna nöronların motor-taklit süreçlerinde ve bilinçsizce yapılan taklitlerde aktive olduğu bulundu. Bu çalışmada ayna nöronların aktivite olma sırasında motor nöronları da harekete geçirdiği keşfedildi.[13] Bu çalışma sonucunda ayna nöronların, kişinin karşısındaki kişi gibi duyumsamasını ve hissetmesini sağladığı sonucu çıkartılabilir.

İnsanlar anlık duygu durumlarının yansıtılması gibi geçmişte yaşadıkları ve gelecekte potansiyel olarak yaşayabilecekleri olaylar hakkında duygularını dile dökebilirler. Bu yetenek, insanlar için yaşanan duygusal durumu paylaşabilmek ve açıklamak açısından imkân sağlamaktadır. Yapılan araştırmalara göre ayna nöronlar duyguları ifade etmeye de olanak sağlamaktadır. Dolayısıyla ayna nöron sisteminde meydana gelen bozulmalar duyguları ifade etmede güçlük oluşturabilir. Duygu ifade güçlüğü olan aleksitimik bireylerde ağrı ve empati ölçeklerinde alınan puanlar daha düşüktür. fMRI görüntülemesinde ise aleksitimik bireylerin beyinlerinde sol dorsolateral prefrontal korteks, dorsal pons, serebellum ve sol kaudal anterior singulat kortekste düşük aktivite saptanmıştır.[4] Bu sebeple ayna nöronların kendisinin ve başkalarının duygularını anlamlandırma, işleme ve ifade etmedeki önemi ortaya çıkmıştır.

Empatinin kaybı temel olarak prefrontal korteks lezyonlarından sonra tanımlansa da empati ile ilişkili tek bir bozukluktan ziyade birbirinden ayrı bozukluklar olabileceği öne sürülmektedir.[4] Anderson ve arkadaşları, anterior prefrontal korteks hasarı olan iki vakada ahlaki ikilemleri test ettiklerinde, bu vakaların fazlasıyla benmerkezci bir yaklaşım sergilediklerini bildirmişlerdir. [9] Anlaşılacağı üzere ayna nöronları da bulunduran beyin bölgelerinde meydana gelen bozulmalar sonucu empati kurabilme yeteneğinde azalış, duyguları ifade etmede güçlük ve taklit becerilerinin gerilemesi gibi sonuçlar görülebilmektedir.

Aleksitimi: Duyguyu ifade etme güçlüğü.
Aleksitimi: Duyguyu ifade etme güçlüğü.
Ne Oldu

Sonuç

Empatiden kişinin kendini karşısındakinin yerine koyarak onun gibi hissetmesi ve duyumsaması olarak söz edebiliriz. Empati sayesinde kişi, karşısındaki kişiye daha da yakınlaşır. Dolayısıyla empatinin sosyal ilişkilerde olan yeri ve önemi ortaya çıkar. Empati, kişilerin yalnız hissetmemesi ve güvene dayalı ilişki kurulmasında oldukça büyük pay sahibidir. Birçok çatışmanın doğmasına engel olduğu gibi yaşanan çatışmaların da en az zararla çözülmesini sağlamaktadır.[4]

Bu çalışmada empatinin tanımlanması, empati-beyin ilişkisi, ayna nöronlar ve empati ile ayna nöron arasındaki ilişki incelenmiştir. Empatinin psikolojik olduğu kadar biyolojik boyutunun da olduğu literatürde yer alan çalışmalar ile açıklanmıştır. Bu yazıda empatinin evrimsel süreçten etkilendiğini ve yaşam koşullarını daha yaşanılır bir düzeye getirmede yardımcı olduğuna da değinilmiştir. Bu konuda yapılan daha önceki çalışmalarda görüldüğü üzere, empatinin, genelde inanıldığı gibi istemli olarak tetiklenen bir süreç olmaktan çok, güdülenmiş bir süreç olduğu belirtilmiştir. [9] Bu durum empatinin evrimsel bir süreç olarak ilerlediğini ayrıca esnek bir yapıda olduğunu göstermiştir.

Gelişen teknoloji ile empatinin biyolojik boyutları yazıda söz edilen araştırmalarda empatik biyolojik boyutları ispat edilir hale gelmiştir. Beyin görüntülemeler ile empati esnasında aktivite olan bölgeler belirlenmiş ve empati üzerine olan etkisi incelenmiştir. Ayrıca Rizzolatti ve ekibi tarafından 1990’ların başında keşfedilen ayna nöron sisteminin duyumsama ve hissetme üzerinde büyük bir etkisi olduğu gözlemlenmiştir. Dolayısıyla empatinin biyolojik boyutları bir kez daha önem kazanmıştır.

Bu çalışma içerisinde yer alan bir diğer önemli nokta ise psikolojinin günden güne kazandığı bilimsel temeldir. Ampirik ve pozitivist çalışmalar ile psikolojinin, soyut bir kavram olmaktan ziyade gelişen teknoloji ile ispatlayabildiğimiz kavramlarının olduğu kesinleşmiştir. Bu çalışmalar psikolojinin pozitif bilim olma yönündeki hızı ile paralel ilerlemektedir.[9] Empatinin biyolojik boyutları da bu konuda önemli bir yere sahiptir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 9
  • Bilim Budur! 4
  • Muhteşem! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/08/2022 15:48:36 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8723

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Hormon
İnsanlar
İngiltere
Yangın
Evrimsel
Hominidae
Kimyasal
İnsan
Hastalık Kataloğu
Asit
Eşeyli Üreme
Vaka
Ağız
Botanik
Karadelik
Hareket
Algı
Hematoloji
Kadın Doğum
Yeşil
Öğrenme
Kuş
Stres
Endokrin Sistemi
Şehir
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.