Sanat, Piyasa ve Sahte Sanat

"Başkalarının eserini ve yeteneğini yağmalayan ve taklit edenler lanetli olun" bu sözlerin sahibi ünlü Alman ressam Albrecht Dürer (1471-1528). Eserlerinin kopyalanmasından o kadar bunalmış olmalı ki, Dürer bu satırları Meryem Ana gravürüne eklemişti.

“Çok gösterişli birini aptal durumuna düşürmeyi seviyorum” bu sözler ise yirminci yüzyılın en ünlü sanat taklitçilerinden biri olan Elmyr de Hory’e ait. Elmyr’in bu sözlerle kastettiği “biri” taklit ettiği sanatçılar değil, sanat uzmanlarıdır.

Buradaki fail ve mağdur arasındaki ilişkiye değineceğiz. Ancak, öncelikle sanat sahteciliğinin tarihinden kısaca bahsetmek istiyoruz. Çünkü insan-insan ve insan-nesne ilişkileri her alanda olduğu gibi değer yargılarımız konusunda da tarihsel olarak değişiyor. Dün mübah olan bugün günah, dün günah olan şey bugün sevap olabiliyor. Bunun birçok örneği her alanda verilebilir. İnsan kurban etmek gibi uç geleneklerden, temizlik alışkanlıklarımız gibi basit -ama önemli- gündelik davranışlarımıza kadar her şey toplumumuzun tarihsel gelişiminde, değişen olumlu-olumsuz yargılarımızın örnekleridir. Schopenhauer’un deyimiyle nesne, insan idrağının kaynağıdır. Ancak değişen özne ve değişen nesne ilişkisine bağlı olan bu idrak da sabit kalamaz. Ve idrak değişince insanın dünyayı tasavvur etme biçimi de değişir. Bugün, haklı olarak hırsızlık olarak gördüğümüz sanat sahteciliği geçmişte hırsızlık olarak görülmüyordu. Romalılar, Yunan heykellerini büyük bir yaygınlıkta kopyaladılar. Günümüze ulaşamayan çoğu Yunan heykelinden Roma kopyaları sayesinde haberdarız. Ve kimse bu Roma heykelerine "sahte" demiyor. Aksine müzelerin en gözalıcı yerlerinde bu heykellerin sergilendiklerini görüyoruz.

Sanat sahteciliği, yirminci yüzyılın ortalarından itibaren geliştirilen modern analiz teknikleriyle beraber büyük oranda gündemimizin dışına çıkmıştır. Ancak neredeyse iki bin yıl boyunca sanatçı ve sanat eserleriyle yan yana gelişen taklitçi ve sahte sanat eserleri birlikte var olmuştur. Rönesans öncesinde bir heykeli veya resmi taklit etmek, sahtecilik olarak bile görülmüyordu. Yunan, Roma ve Hıristiyan sanat geleneğinde sanat eseri, devlet gücünü ve dini simgeleyen güçlü bir mesajı halka ulaştırmalıydı. Sanat, okuma yazma bilmeyen geniş halk yığınlarıyla otorite arasındaki en önemli kitle iletişim araçlarından biriydi. Eser, mesajı, estetik bir yolla ulaştırma aracıydı. Tunç ve bronz heykeller kalıplara dökülerek kopya edilir; mimari ve mimariye bağlı sanatlarda yerleşik semboller uygulanırdı. Sanatçı imzası ve orijinallik dönem insanının aradığı, önemsediği özellikler değillerdi. Bu arayış için birey olarak insanın öne çıkmaya başladığı, buna bağlı olarak da insanın sanat nesnesiyle kurduğu ilişkinin farklılaştığı hümanizm sonrasını beklememiz gerekiyor.

On dokuzuncu yüzyılın ortasından itibaren sanat müzeleri, koleksiyonerler ve sanat müzayedeleri yoğun bir ilgiyle karşılaştı. Ünlü ressamların eserleri sanat müzayedelerinde milyonlarca dolara alıcı bulmaya başladı. Sanat eserleri, zengin sınıfların maddi yatırım ve kültürel statü elde etme araçlarına dönüştüler. Salvador Dali, Pablo Picasso, Klee, Matisse ve Cezanne bu dönemin en çok taklit edilen sanatçıları oldular. Zenginler, bu sanatçıların eserlerini koleksiyonlarının parçası haline getirmek için sanat simsarlarına servetler ödediler. Ancak şöyle bir sorun vardı ki; milyonlarca dolar ödenen eserlerin hepsi orijinal değildi. Üstelik bu orijinal olmayan eserler, önemli sanat uzmanlarının denetiminden geçerek ünlü müze koleksiyonlarına sızabiliyordu. Fransa’da bulunan Drouot müzayede evinde satılan Cezanne tablosunun sahte olduğu ortaya çıkmıştır. Bahsedilen eser, müzayede evinin tarihindeki en yüksek geliri getiren eserdir.

Sanatçıların çıraklık dönemlerinde ünlü ressamların eserlerini taklit ederek tekniklerini geliştirmeye çalışması bilinen bir yöntemdir. Yazının başlarında adı geçen Elmyr ’de bu yöntemi kullanan çaylak sanatçılardan biriydi. Bir süre kendi özgün eserlerini satmaya çalıştı. Ancak bu konuda çok da başarılı olamadı. Şöyle diyordu Elmyr: “Değer, fikirlere göre oluşur. Fikirler ise uzmanların görüşüne göre. Eğer bu eserleri uzun bir süre müzede veya bir galeride sergilerseniz onlar sanat eseri olurlar.” Birgün soylu ve zengin bir İngiliz kadını, Elmyr’in atölyesini ziyaret etti. Duvarda Elmyr’in Picasso’yu taklit ettiği bir tablo asılıydı. Kadın: “Bu Picasso’yu nereden buldun? Kaç para?” diye sordu. Elmyr tam o anda para kazanmanın kolay bir yolunu buldu. Matisse, Modigliani, Derain, Braque ve Picasso gibi ünlü ressamların eserlerini taklit etmeye başladı. Sanat simsarlarıyla temas kurup bu tabloları sattı. Hiçbir zaman sanat simsarları kadar para kazanamadı. Hatta öldüğünde üzerine kayıtlı hiçbir varlığı da yoktu. Ancak o, bir sanat sahtecisiydi ve yaptığı tabloların üzerine ünlü ressamların imzalarını atıyordu. Yaptığı suç fark edilip mahkemeye çıkarıldığında şöyle demişti “bugüne kadar bir müzeye bir resim satmak istediğimde hiç geri çevrilmedim”

Elmyr bütün bunların ne kadarını para kazanmak için ne kadarını sanat uzmanlığına karşı bayrak kaldırmak için yaptı bilemeyiz. Sanat uzmanlarının hepsinin beceriksiz olduğunu düşünmek de saflık olurdu. Büyük ihtimalle bir kısmı sanat simsarıyla kurmuş olduğu ortaklık sonucunda koleksiyonerleri ve müzeleri birlikte dolandırdılar. New York’un en önemli sanat merkezlerinden biri olan Knoedler Galeri davası ve müze müdürü Ann Freedman’ın yaklaşık seksen milyon dolarlık sanat eseri dolandırıcılığındaki rolü, sanat uzmanlarının veya galeri sahiplerinin saf insanlar olmadığına, çoğu kez sanat dolandırıcılığı zincirinin bir parçası olabileceklerine önemli bir örnektir.

Sanat sahtecileri geçinmek için veya içine giremedikleri sanat camiasına tepki olarak, sanat simsarları ve galeri sahipleri ise zengin olmak için sahte sanat piyasasının bir parçası olmuş olabilirler. Sanat eseri eski çağların ritüel aracı olmanın dışına çıkıp seküler dünyanın pazarında bir metaya dönüştüğünde onun sahtesinin, karaborsasının oluşması da kaçınılmazdır. Çok açık ki modern dünyanın sanat dediği şey; satılabilir olan, belli bir miktarda maddi karşılığı olan estetik nesne veya performanstır. Bir kişiyi sanatçı, bir eseri sanat eseri yapan ise; onun hakkında oluşan kanıdır. Bu kanı nasıl oluşur? Ciddiye alınabilecek miktarda insanın beğenisini kazanarak popüler bir sanat eseri, sanatçı da olunabilir. Belli bir zümreye hitap edecek şekilde gelişmiş bir sanat eseri ve sanatçı da olunabilir. Birincisi yaygın bir görüşün taraftarları tarafında propaganda aracına dönüşmekle; ikincisi sanat simsarlarıyla güçlü bağlar geliştirmekle mümkün olabilir. Elbette bu durumun istisnaları vardır.

İnsanlar neden bir sanat eserine milyonlarca dolar ödeyip ona sahip olmak isterler?

Bir sanat eserine milyonlarca dolar ödemekle kıymetli bir taşa milyonlarca dolar ödemek arasında ekonomik amaç yönünden çok da bir fark olduğu söylenemez. Her ikisinin de bir kullanım değeri yoktur. Onları değerli kılan nadirliği ve bu nadirlikten kaynaklanan güçlü bir değişim değerine sahip olmalarıdır. Ancak sanat eserleri satın alıp bir koleksiyona sahip olmak parası olan bir insana kültürel bir statüde kazandırır. O, parayla Schopenhauer’un deyimiyle “başkalarının gözündeki yerini” satın alır. Parası olan birini bir sosyal yardım kuruluşu kurmaya, premier ligde bir futbol kulübü satın almaya, bağış kampanyalarına katılmaya ne itiyorsa sanat eseri koleksiyonu oluşturmaya, özel bir müze kurmaya da aynı şey iter. İnsanların gözündeki sosyal konumunu ekonomik imkanlarıyla güçlendirme isteği denebilir. Bu, aynı zamanda ekonomik de bir yatırımdır. Gelecekte hangi akımların ve sanatçıların önemli müzelerde kendine yer edinebileceği ihtimalleri üzerine yatırımlar yapılır, eserler satın alınır. Bu eserlerin, vakti geldiğinde değerleneceği beklenir. Sanat eserlerine yapılan ekonomik yatırımlar çoğu kez borsada kâğıt toplamaktan daha güvenlidir. Cezanne’ın bir eserine sahipseniz onun maddi değeri üzerine manipülasyon yapabilecek bir araç neredeyse yoktur.

Elbette ki sanat sadece müzelerde, galerilerde, müzayedelerde var olmuyor. Sokaklarda bir şeyleri kutlayan insanların dansında, şarkılarında; ölülerinin arkasından gerçekleştirdikleri ritüellerde ve gündelik hayatın birçok noktasında sanat, insan hayatının bir parçasıdır. Bu yönüyle maddi bir karşılığı da yoktur. Metaya dönüşmemiş, bir piyasası oluşmamış, bu nedenle uzman görüşlerinin seçiciliğine ve piyasa koşullarına göre şekillenmemiş sanatçılar ve sanat eserleri, performansları hep vardı ve var olmaya devam edecekler. Müzeler, galeriler ve koleksiyoncular ise büyük oranda, sanatı seküler mistisizmin aracı olarak kullanacaklar.

***