Ana Faktör Problemi : Sorun İnsan Mı?

Önsöz

Bu metni, hazır bir ideolojinin savunusu olarak değil; bir eksikliği fark etmenin sonucu olarak yazdım. Uzun süre boyunca eşitlik, özgürlük, adalet, devrim, sistem değişimi gibi kavramları inceledim. Felsefede, siyasette ve ekonomide sayısız teori vardı. Her biri dünyayı düzeltmeyi vaat ediyordu. Fakat dikkatimi çeken bir şey vardı: Neredeyse bütün tartışmalar sistemin biçimi üzerineydi; sistemin merkezindeki özne üzerine değil.

Kapitalizm mi sorunlu, sosyalizm mi? Devlet mi fazla güçlü, piyasa mı? Demokrasi mi yetersiz, otorite mi gerekli?

Ancak şu soru yeterince sorulmuyordu:

"Bu sistemlerin hepsinde karar veren kim?"

-Cevap hep aynıydı: İnsan.

Tam da burada bir boşluk gördüm. Eğer tarih boyunca her düzen, farklı isimlerle ortaya çıkıp sonunda benzer güç yoğunlaşmaları üretmişse, belki de problem düzenin türünde değil; düzeni yöneten ana faktördedir. Bu düşünceyle kendi argümanımı oluşturdum: Ana Faktör Argümanı. Bu argüman basit ama kökten bir iddiaya dayanıyor:

İnsan, evrimsel doğası gereği çıkar temelli, statü arayan ve hayatta kalma dürtüsüyle hareket eden bir varlıktır. Bu özellikler ahlaki bir kusur değil; biyolojik mirastır. Ancak sistemin merkezinde bu biyolojik yapı bulunduğu sürece, eşitsizlik ve güç yoğunlaşması tekrar tekrar üretilecektir.

Bu metinde şunları öğreneceksiniz:

• Hiyerarşinin kültürel değil, evrimsel kökenleri
• İnsan beyninin güç ve çıkarla ilişkisi
• “Neden başkası için çalışayım?” sorusunun sistemleri nasıl kilitlediği
• Tarihsel devrimlerin neden yeni elitler ürettiği
• İnsanı ana faktör olarak tutmanın neden yapısal bir sınır olduğu
• Ana faktör değişirse ne olur?
• Yeni Ana Faktörlü Sistem Nasıl Olur?

Bu çalışma bir insan karşıtlığı değildir. İnsanı suçlamaz. İnsanı, olduğu gibi ele alır. Eğer canlılık milyonlarca yıl boyunca rekabet ve çıkar üzerinden evrildiyse, bunu yok sayarak kurulan her düzenin kırılgan olacağını savunur. Burada amaç, yeni bir ütopya yazmak değil; tartışmanın merkezini kaydırmaktır. Eğer sorun sistemlerin biçiminde değil, merkezindeki öznenin doğasındaysa, çözüm de aynı derinlikte aranmalıdır.

BÖLÜM I : Hiyerarşinin kültürel değil, evrimsel kökenleri

1. Kaynak Kıtlığı, Enerji Akışı ve Rekabetin Kaçınılmazlığı

Canlılığın temel yasası ahlak değil, enerjidir. Bir organizmanın varlığını sürdürebilmesi için enerjiye ihtiyacı vardır. Bu enerji; besin, ışık, alan, eş, güvenlik gibi farklı biçimlerde ortaya çıkar. Ancak bu kaynakların hiçbiri sonsuz değildir. Sınırlılık, canlılığın başlangıç koşuludur. Sınırlı bir ortamda ise seçim yapmak zorunludur. Seçim ise rekabet üretir.

Evrimsel biyolojinin merkezindeki doğal seçilim mekanizması tam olarak burada devreye girer. Aynı kaynak için birden fazla organizma mücadele ettiğinde, avantaj sağlayan özellikler korunur. Bu avantaj her zaman fiziksel güç değildir; bazen hız, bazen zekâ, bazen sosyal uyum, bazen stratejik davranıştır. Fakat hangi özellik avantaj sağlarsa sağlasın, sonuç değişmez: Bazıları daha fazla kaynağa erişir, bazıları daha az erişir. Bu fark zamanla kalıcılaşır.

Bu durumun ahlaki bir boyutu yoktur; fiziksel bir zorunluluktur. Örneğin bir savanada su kaynağı sınırlıdır. Daha güçlü veya daha organize bir grup suya erişimi kontrol ederse, diğerleri daha az erişim sağlar. Bu kontrol uzun süre devam ederse, kontrol eden grubun hayatta kalma ve üreme şansı artar. Bu da genetik aktarımı güçlendirir. Böylece organizasyon avantajı kalıcı hale gelir.

Burada kritik olan nokta şudur: Rekabet yalnızca bireyler arasında değil, organizasyon biçimleri arasında da gerçekleşir. Daha verimli organize olan yapı, daha uzun süre varlığını sürdürür. Eğer tamamen eşit ve merkezi olmayan bir yapı enerji açısından daha verimli olsaydı, evrimsel süreçte baskın model o olurdu. Ancak gözlemlediğimiz şey, çoğu sosyal canlıda bir tür liderlik, rol farklılaşması veya kaynak kontrol mekanizmasının ortaya çıktığıdır.

Dolayısıyla hiyerarşi, bir kültürel kazanın sonucu değil; enerji dağılımının ve rekabetin doğal sonucudur. Enerji akışını düzenlemek için organizasyon gerekir. Organizasyon ise farklı roller ve farklı erişim seviyeleri üretir. Bu da hiyerarşik yapıların temelini oluşturur.

2. Doğadaki Sosyal Yapılar: Karıncalardan Primatlara Uzanan Süreklilik

Hiyerarşinin biyolojik kökenini anlamak için farklı türlere bakmak gerekir. Sosyal böcekler, memeliler ve primatlar arasında şaşırtıcı bir ortaklık vardır: Hepsinde belirli bir düzen, rol dağılımı ve karar merkezi bulunur.

Karınca kolonilerinde kast sistemi keskindir. Kraliçe üreme görevini üstlenir, işçiler besin toplar ve bakım yapar, askerler savunma sağlar. Bu rol farklılaşması rastgele değildir. Koloni düzeyinde bakıldığında bu sistem enerji verimliliğini maksimize eder. Eğer her karınca üreme davranışı gösterseydi, koloni çökerdi. Eğer herkes savunmaya yönelseydi, besin toplanamazdı. Doğa, işlevsel ayrışmayı seçmiştir çünkü bu model daha sürdürülebilirdir.

Memelilerde durum daha karmaşık ama özünde benzerdir. Kurt sürülerinde alfa birey yalnızca baskı uygulayan bir figür değildir; sürünün koordinasyon merkezidir. Av sırasında yön belirler, çatışma durumlarında karar verir ve grup bütünlüğünü korur. Bu yapı, bireysel özgürlükten ziyade kolektif hayatta kalmayı optimize eder. Alfa pozisyonu sabit değildir; performansa bağlıdır. Zayıflayan lider yerini daha güçlü veya daha stratejik bir bireye bırakır. Bu da hiyerarşinin durağan değil, dinamik olduğunu gösterir.

Primat topluluklarında ise statü daha karmaşık sosyal ağlar üzerinden oluşur. Dominant bireyler genellikle daha fazla kaynak ve eş erişimine sahiptir. Ancak bu dominasyon kaba kuvvetle sınırlı değildir; ittifaklar, sosyal zekâ ve strateji belirleyicidir. İlginç olan nokta, statünün nörobiyolojik bir ödül üretmesidir. Araştırmalar, yüksek statüye sahip bireylerde stres hormonlarının daha düşük olduğunu ve güven davranışlarının arttığını göstermektedir. Bu durum, statünün biyolojik olarak teşvik edildiğini ortaya koyar.

Bu örnekler arasında türsel farklılıklar olsa da ortak bir yapı vardır: Kaynak kontrolü ve rol farklılaşması. Bu süreklilik, hiyerarşinin tesadüfi değil; seçilim baskısıyla şekillenen bir organizasyon modeli olduğunu gösterir.

3. Enerji Verimliliği ve Kordinasyon Maliyeti

Hiyerarşiyi yalnızca biyolojik örneklerle değil, sistem teorisi açısından da değerlendirmek gerekir. Her sistem belirli bir enerji maliyetiyle çalışır. Dağınık karar mekanizmaları yüksek kordinasyon maliyeti üretir. Merkezi karar mekanizmaları ise daha hızlı ve düşük maliyetli tepki verir.

Bir balık sürüsünü düşünelim. Yırtıcı saldırısı anında sürünün senkronize hareket etmesi gerekir. Eğer her balık bağımsız ve uzun değerlendirmeler yaparak karar verseydi, sürü parçalanırdı. Ancak sürü genellikle birkaç yönlendirici hareketi takip eder ve kolektif refleks oluşur. Bu refleks hayatta kalma şansını artırır.

Benzer durum insan organizasyonlarında da görülür. Kriz anlarında merkezi karar alma süreçleri hız avantajı sağlar. Bu avantaj, evrimsel düzeyde hayatta kalma değerine sahiptir. Dolayısıyla hiyerarşi yalnızca güç ilişkisi değil; kordinasyon mekanizmasıdır.

Termodinamik açıdan bakıldığında her sistem entropiye karşı düzen üretmeye çalışır. Düzen üretmenin maliyeti vardır. Hiyerarşi, bu maliyeti azaltan bir araçtır. Enerji akışını yönlendirmek ve kaynak dağılımını düzenlemek için merkezî yapı oluşturur. Bu yapı zamanla kalıcı hale gelebilir; ancak kökeni organizasyonel gerekliliktir.

4. Evrimsel Mirasın Kültürel Formu

İnsan, doğadan kopuk bir varlık değildir. Tarım devrimiyle birlikte yerleşik hayata geçildiğinde artı ürün oluştu. Artı ürünün kontrolü güç doğurdu. Güç, sınıfsal yapı oluşturdu. Bu süreç, doğadaki kaynak kontrol mekanizmasının kültürel düzeyde yeniden üretimidir.

İmparatorluklar, feodal yapılar, aristokrasiler, burjuva sınıfları ve modern finansal elitler farklı tarihsel bağlamlarda ortaya çıkmıştır. Ancak ortak nokta, kaynak kontrolünün belirli merkezlerde yoğunlaşmasıdır. Bu tekrar tesadüf değildir. İnsan beyninin statü ve güçle ilişkisi evrimsel olarak şekillenmiştir. Güç, daha fazla güvenlik ve daha fazla üreme avantajı anlamına gelmiştir. Bu nedenle güç arayışı, kültürel değil biyolojik bir eğilimin devamıdır.

Agora Bilim Pazarı

Bilinçaltını Ayartmak

Marka iletişiminin önde gelen araştırmacılarından Dr. Robert Heath, reklamları hem bilinçaltı hem de yarı bilinçli seviyede işleme şeklimizin kararlarımızı yönlendiren duygularımız üzerindeki etkisini artırabileceğini öne sürüyor. Geniş kapsamlı psikolojik ve nörobilimsel araştırmalardan yararlanan Bilinçaltını Ayartmak reklamcılık dünyasının nasıl çalıştığını ve sırlarını başarılı olmuş reklam kampanyalarından çarpıcı örnekler vererek gözler önüne seriyor.

Bilinçaltını Ayartmak’taki teori ve örnekler, reklamcılığın nasıl çalıştığına dair yeni bir içgörü öneriyor. Bu kitabı her bir reklamcı, tüketici ve politikacı mutlaka okumalı.
Jerry Wind, Lauder Profesörü ve Wharton School’da Pazarlama Profesörü

Dr. Heath reklamcılığa ve iletişime dair çalışmalara yönelik muazzam bir içgörüyle yazıyor. Konuyu şekillendirmek için teoriden yararlanıyor ve okuyucuyu bilinçaltının davranışlarımızın ön saflarında nasıl yer aldığına dair bilgilendiriyor. Kitabı, pazarlama alanıyla bırakın uzaktan yakından ilgisi olanları, olmayanlar dahi mutlaka okumalı.
Judy Zaichkowsly, Pazarlama ve İletişim Profesörü, Kopenhag İşletme Okulu

Reklamcılık hem bilinç hem de bilinçaltı seviyede çalışır. Bunun nasıl olduğunu anlamak isteyen herkes bu iyi araştırılmış kitabı okumalıdır.
Patrick Barwise, Fahri Profesör, London Business School

Devamını Göster

₺228.00

Satın Al Tüm Ürünler

Burada savunulan şey hiyerarşinin iyi olduğu değildir. Savunulan şey, hiyerarşinin canlılığın organizasyon biçimlerinden biri olduğu gerçeğidir. Eğer bu gerçek göz ardı edilirse, eşitlik projeleri sürekli olarak yapısal dirençle karşılaşır. Çünkü sistemin merkezinde yer alan özne -insan evrimsel mirasını taşımaya devam eder.

Sonuç olarak, hiyerarşi bir sapma değil; enerji, rekabet ve koordinasyonun ürettiği bir organizasyon modelidir. Bu modeli anlamadan onu ortadan kaldırmaya çalışmak, zemini tanımadan bina inşa etmeye benzer. Eğer insan bu evrimsel yapının ürünü ise, insan merkezli her sistem bu eğilimi yeniden üretme potansiyeline sahiptir. Bu nedenle tartışılması gereken yalnızca sistem biçimi değil; sistemin merkezindeki biyolojik öznenin doğasıdır.

BÖLÜM II: İNSAN BEYNİNİN GÜÇ VE ÇIKARLA İLİŞKİSİ

Birinci bölümde hiyerarşinin sapma değil organizasyon biçimi olduğunu, bunun biyolojik ve evrimsel bir zemin üzerinde yükseldiğini ortaya koyduk. Şimdi odağı daha dar ama daha kritik bir noktaya çeviriyoruz: İnsan beyninin kendisi. Çünkü eğer güç ve çıkar eğilimi yalnızca kültürel değil, doğrudan nörobiyolojik bir gerçekliğe dayanıyorsa, o zaman sistemi değiştirme iddiası beynin sınırlarıyla karşı karşıya kalacaktır. Buradaki mesele ahlak değil; yazılım meselesidir. İnsan beyninin temel yazılımı nedir? Güçle nasıl ilişki kurar? Çıkar neden kaçınılmazdır? Ve bu yapı değişmeden sistem değişebilir mi?

Aşağıdaki başlıklar bu soruların her birini ayrıntılı biçimde açacaktır.

1) Beynin Temel Programı: Hayatta Kalma Önceliklidir

İnsan beyni ahlaki prensiplerle değil, hayatta kalma zorunluluğuyla evrimleşmiştir. Beynin en eski bölümleri beyin sapı ve limbik sistem milyonlarca yıl öncesinden kalan mekanizmalardır ve temel işlevleri şudur: organizmayı canlı tutmak. Bu katmanda adalet, eşitlik, etik ya da ideoloji yoktur. Burada yalnızca tehdit ve güvenlik hesaplaması vardır. Açlık sinyali geldiğinde beyin kaynak arar. Tehdit algılandığında savaş ya da kaç tepkisi başlar. Belirsizlik oluştuğunda stres artar.

Bu sistem bilinçten önce çalışır. İnsan bir kararı “neden” aldığını sonradan açıklayabilir ama çoğu zaman kararın ilk tetikleyicisi bilinçli düşünce değildir; limbik reaksiyondur. Bu noktada güç kavramı devreye girer. Çünkü güç, evrimsel düzlemde doğrudan güvenlik demektir. Güçlü olan daha az tehdit altındadır. Güçlü olan kaynaklara daha kolay ulaşır. Güçlü olan korunur, korunma ihtiyacı azalır ve hayatta kalma ihtimali yükselir.

Bu yüzden insan beyni güçle nötr bir ilişki kurmaz. Gücü yalnızca bir araç olarak görmez; gücü güvenlik hissinin kaynağı olarak kodlar. Bu kodlama binlerce nesil boyunca seçilim baskısı altında pekişmiştir. Güç elde eden atalar daha fazla hayatta kalmış, daha fazla gen aktarmış, daha fazla sosyal kontrol sağlamıştır. Dolayısıyla bugün “güç arzusu” dediğimiz şey bir kültürel yozlaşma değil; evrimsel mirastır.

İnsan, güce yönelirken çoğu zaman bunu bilinçli bir “kötülük” niyetiyle yapmaz. Beyin, gücü risk azaltıcı bir faktör olarak değerlendirir. Risk azaldıkça stres düşer. Stres düştükçe organizma kendini daha güvende hisseder. Bu döngü, gücü biyolojik olarak cazip hale getirir. Sistem kurarken bu gerçeği görmezden gelmek, insanı yanlış okumaktır.

2) Dopamin Döngüsü

Modern nörobilim, sosyal statü kazanımının beynin ödül sistemini aktive ettiğini göstermektedir. Dopamin yalnızca haz hormonu değildir; motivasyon ve beklenti düzenleyicisidir. Bir insan takdir gördüğünde, sosyal konumu yükseldiğinde ya da başkaları üzerinde etki sahibi olduğunda dopamin salınımı artar. Bu, beynin o durumu “tekrar edilmeye değer” olarak işaretlemesi anlamına gelir.

Statü artışı yalnızca sembolik değildir; beyinde gerçek bir kimyasal karşılık üretir. Daha da çarpıcı olan, statü kaybının fiziksel acıyla ilişkili beyin bölgelerini aktive etmesidir. Yani konum kaybı, organizma tarafından tehdit olarak algılanır. Bu durum insanın yalnızca güç kazanmak için değil, güç kaybetmemek için de mücadele etmesine neden olur.

Bu nörokimyasal gerçeklik şunu açıklar: İnsanlar eşitlikçi sistemlerde bile mikro-hiyerarşiler oluşturur. Çünkü statü arayışı ödüllendirilir. Bir grubun içinde en etkili kişi olma arzusu, liderlik pozisyonuna yönelme, fikirlerinin kabul edilmesini isteme gibi davranışlar dopamin sistemiyle ilişkilidir. Bu sistem devre dışı bırakılmadıkça insanın güçle kurduğu bağ kopmaz.

Bu noktada mesele yalnızca maddi çıkar değildir. İnsan bazen para kaybetmeyi göze alır ama itibar kaybetmeyi göze almaz. Çünkü beyin açısından sosyal konum, doğrudan güvenlik ve gelecekteki fırsatlarla bağlantılıdır. Güç böylece ekonomik olmaktan çıkıp biyolojik bir ihtiyaç haline gelir.

3) Kıtlık Algısı ve Sürekli Biriktirme Eğilimi

İnsan zihni bolluk koşullarında değil, kıtlık koşullarında şekillenmiştir. Atalarımızın yaşadığı dünyada kaynak hiçbir zaman garanti değildi. Av başarısız olabilir, hasat düşebilir, doğa felaketleri ortaya çıkabilirdi. Bu yüzden beyin “yeterince var” mantığıyla değil, “ya azalırsa?” mantığıyla çalışır.

Bu durum modern dünyada da sürer. Maddi olarak güvence altında olan bireyler bile daha fazlasını ister. Çünkü kıtlık algısı tamamen ortadan kalkmaz. Güç ve servet biriktirme eğilimi yalnızca açgözlülük değil; belirsizlikle başa çıkma stratejisidir. İnsan beyni geleceği tam öngöremez ve bu belirsizlik stres üretir. Güç ve kaynak birikimi bu stresi azaltır.

Bu nedenle sistemler değişse bile çıkar hesabı ortadan kalkmaz. İnsan, bilinçli olarak eşitliği savunsa bile bilinçaltı düzeyde risk minimizasyonu yapar. Bu minimizasyon çoğu zaman gücü merkezileştirmeyi ve kontrol alanını genişletmeyi teşvik eder. Dolayısıyla çıkar davranışı sistemin ürünü değil; sistemin üzerine inşa edildiği biyolojik zemindir.

4) Empatinin Sınırı ve Grup Merkezcilik

İnsan empati kurabilen bir varlıktır, ancak bu empati sınırsız değildir. Nöropsikolojik çalışmalar, insanların kendi grubuna karşı daha yoğun empati gösterdiğini ortaya koyar. “Biz” kategorisi genişledikçe empati azalır. Bu durum evrimsel grup seçilimiyle uyumludur: Kendi grubunu koruyan topluluklar daha uzun süre varlığını sürdürmüştür.

Bu nedenle insan evrensel eşitliği teorik olarak savunabilir, fakat karar anında grup çıkarını önceleme eğilimindedir. Aile kayırmacılığı, sınıf dayanışması, ulusal öncelik gibi davranışlar bu eğilimin modern yansımalarıdır. Bu yalnızca kültürel yozlaşma değildir; evrimsel kalıntıdır.

Bu gerçek, insan merkezli sistemlerin neden sürekli tarafsız kalamadığını açıklar. İnsan karar verici olduğu sürece grup önceliği ve çıkar dengesi sistemi etkiler. İdeal düzen tasarlansa bile uygulamada insanın biyolojik eğilimleri devreye girer.

5) Güç Sahipliği ve Bilişsel Değişim

Araştırmalar uzun süreli güç sahibi bireylerde empati düzeyinin düşebildiğini, risk algısının değişebildiğini ve kurallara karşı daha esnek davranma eğiliminin arttığını göstermektedir. Güç yalnızca istenmez; elde edildiğinde beyni dönüştürür. Kişi kendini daha bağımsız ve daha az sınırlı hisseder.

Bu dönüşüm, sistemin üst katmanında bulunan insanların zamanla sistemi kendi lehine yeniden şekillendirmesine yol açar. Tarihsel örnekler bunu tekrar tekrar göstermiştir. Devrimle gelen liderler zamanla otoriterleşmiş, eşitlik iddiasıyla kurulan yapılar merkezileşmiştir.

Burada problem niyet değil; nörobiyolojidir. İnsan beyni gücü güvenlikle ilişkilendirir ve güvenliği artıran şeyi koruma eğilimindedir. Bu eğilim sistemleri tekrar tekrar hiyerarşiye iter.

BÖLÜM III “Neden Başkası İçin Çalışayım?” Sorusunun Sistemleri Nasıl Kilitlediği

İlk iki bölümde hiyerarşinin evrimsel bir organizasyon biçimi olduğunu ve insan beyninin güç–çıkar ilişkisiyle biyolojik olarak iç içe geçtiğini ortaya koyduk. Bu noktada artık soyut zeminden somut kilitlenme noktasına geliyoruz. Çünkü hangi ideoloji, hangi sistem, hangi ütopya kurulursa kurulsun, eninde sonunda aynı soruya çarpıyor:

“Ben neden başkası için çalışayım?”

Bu soru basit, hatta gündelik gibi görünür. Oysa sistemlerin çöktüğü, devrimlerin boşa düştüğü, eşitlik projelerinin tıkandığı yer tam olarak burasıdır. Bu soru cevaplanmadığı sürece sistem ilerlemez; cevabı zorla bastırıldığında ise sistem otoriterleşir. Bu bölümde bu sorunun neden kaçınılmaz olduğunu, neden bastırılamadığını ve neden insan merkezli her sistemde yapısal bir kilit oluşturduğunu detaylı biçimde ele alacağız.

1) Çalışma Kavramının Evrimsel Arka Planı

İnsan, evrimsel tarihinde “başkası için çalışma” fikriyle değil, kendisi ve küçük grubu için üretme mantığıyla hayatta kaldı. Avcı-toplayıcı topluluklarda birey avlanırdı ama bu av, soyut bir sistem için değil; doğrudan kendi hayatta kalışı ve yakın çevresi içindi. Çalışma ile sonuç arasında doğrudan bir bağ vardı. Emek veren kişi, emeğinin karşılığını somut biçimde görüyordu: yiyecek, barınak, güvenlik.

Bu bağ kopmadığı sürece “neden çalışayım?” sorusu ortaya çıkmaz. Çünkü cevap ortadadır: yaşamak için.

Sorun, emek ile sonuç arasına mesafe girdiğinde başlar. Tarım toplumuyla birlikte emek, soyutlaşmaya başladı. Feodal düzende köylü çalıştı ama ürünün büyük kısmı derebeyine gitti. Sanayi devriminde işçi çalıştı ama ortaya çıkan değerin kontrolü başkasının elindeydi. Modern dünyada ise birey, ürettiği değerin nerede, nasıl, kime aktığını çoğu zaman bilmiyor bile.

Bu noktada soru kaçınılmaz hale gelir:

-Ben çalışıyorum ama ortaya çıkan şey benim hayatımı ne kadar iyileştiriyor?

Bu soru sistemin vicdanına değil, mantığına yöneliktir.

2) Zorunluluk Kalktığında Motivasyonun Çöküşü

Bir insan zorunlu olduğu için çalışıyorsa, sistem işler. Kölelikte işler, serflikte işler, baskıcı rejimlerde işler. Çünkü “neden çalışayım?” sorusu baskıyla bastırılır. Alternatif yoktur. Aç kalma tehdidi vardır. Ceza vardır.

Ancak modern sistemler kendilerini meşrulaştırmak zorundadır. Açık zor kullanımı sürdürülebilir değildir. Bu noktada sistem şunu iddia eder:

"Çalışırsan karşılığını alırsın."

"Özgür iradenle çalışıyorsun."

"Emeğin değerli."

Fakat pratikte birey şunu görür:

Çalıştığı sürece hayatta kalır ama yükselmesi garanti değildir. Ürettiği değerin büyük kısmı kendisine dönmez. Sistem, onun yerine başkasını koyabilir.

İşte burada “neden başkası için çalışayım?” sorusu sistemin içine sızar. Bu soru yalnızca bireysel tembellik değil; rasyonel bir sorgudur. Çünkü birey emeğiyle kendi çıkarı arasındaki bağın zayıfladığını fark eder. Bu farkındalık arttıkça motivasyon düşer. Motivasyon düştükçe sistem daha fazla denetim, daha fazla teşvik, daha fazla baskı üretmek zorunda kalır. Sistem karmaşıklaşır ama sağlamlaşmaz.

3) Para Sorunu

Modern sistemler bu soruya net bir cevap vermek yerine parayı devreye sokar. Denir ki: Sen çalış, ben sana para vereyim; gerisini sen seç.

Bu, sorunu çözmez; yalnızca erteler. Çünkü para kendi başına değerli değildir. Değerini belirleyen yine sistemdir. Paranın satın alabileceği şeyler sınırlıdır ve bu sınırları birey değil, başka insanlar çizer.Dolayısıyla zincir kopmaz: Biri çalışır- Biri parayı verir- Biri paranın değerini belirler-Biri kaynakları kontrol eder. En alttaki kişi yine şunu sorar:

Ben neden bu zincirin en alt halkasıyım?

Para, “neden başkası için çalışayım?” sorusunu bastırmak için kullanılan en sofistike araçtır. Çünkü özgürlük hissi verir ama kontrolü devretmez. Birey kendini seçiyor sanır; oysa seçenekler önceden belirlenmiştir.

4) Bu Sorunun Ana Faktörle İlişkisi

Buradaki kilit nokta şudur: Bu soru insanın çıkar temelli doğasından doğar. İnsan çalışmayı ancak şu koşullarda kabul eder: Doğrudan hayatta kalma ile bağlantılıysa, Kendi çıkarına açık biçimde hizmet ediyorsa, Kontrol hissi kendisindeyse, İnsan ana faktör olduğu sürece sistemler bu soruyla yüzleşmek zorundadır. Çünkü insan, emeğini başkasının yararına kalıcı biçimde bağışlamaz. Bunu ancak kısa süreli, duygusal ya da zorunlu koşullarda yapar. Dolayısıyla problem sistemin ahlaki yetersizliği değil; ana faktörün motivasyon sınırıdır.

BÖLÜM IV: TARİHSEL DEVRİMLERİN NEDEN YENİ ELİTLER ÜRETTİĞİ

1. Devrimlerin Yıkıcı Enerjisi ve Güç Boşluğu Problemi

Tarih boyunca gerçekleşen devrimlerin neredeyse tamamı mevcut bir iktidar yapısına karşı yükselmiş kitlesel bir tepkinin sonucudur.

Bu tepki çoğu zaman adaletsizlik, ekonomik eşitsizlik, siyasal baskı ya da kültürel dışlanma gibi faktörlerin birikmesiyle ortaya çıkar. Devrim anı, toplumsal enerjinin en yoğun ve en kontrolsüz biçimde dışavurumudur.

Ancak bir rejimin yıkılması, gücün ortadan kalkması anlamına gelmez. Sadece mevcut güç dağılımının çözüldüğü bir ara evre oluşur. Bu ara evre tarihsel olarak son derece kırılgandır.

Çünkü toplumsal düzen, her ne kadar baskıcı da olsa, belirli bir organizasyon şemasına dayanır. O organizasyon bir gecede yok edildiğinde, onun yerine hemen başka bir şey konulmazsa kaos oluşur. Kaos, teoride özgürlük gibi görünse de pratikte sürdürülemezdir.

İnsan toplulukları uzun süreli belirsizlik içinde yaşayamaz. Ekonomik üretim durur. Güvenlik mekanizmaları çöker. Karar alma süreçleri askıya alınır. Bu noktada devrimci hareket içinde daha organize, daha stratejik ve daha kararlı olan gruplar öne çıkar. Çünkü boşluk hiçbir zaman boş kalmaz. Güç boşluğu, en hızlı organize olan tarafından doldurulur.

Fransız Devrimi’nde monarşinin yıkılmasının ardından Jakobenlerin hızla merkezileşmesi bunun tipik örneğidir. Rus Devrimi’nde Çarlık rejimi çöktükten sonra Bolşeviklerin devlet aygıtını ele geçirmesi de aynı dinamiği gösterir. Her iki durumda da başlangıçtaki ideal eşitlik söylemi kısa sürede merkezî otoriteye evrilmiştir.

Bu dönüşüm rastlantısal değildir. Çünkü devrim sonrası ortamda en kritik unsur kordinasyondur. Kordinasyon ise hiyerarşi gerektirir. Kararların hızlı alınması gerekir. Kaynakların dağıtılması gerekir. Muhalefetin kontrol edilmesi gerekir. Dış tehditlere karşı savunma yapılması gerekir.

Tüm bunlar yatay bir yapıdan çok dikey bir organizasyonla yürütülür. Dolayısıyla devrim, hiyerarşiyi ortadan kaldırmaz. Sadece eski hiyerarşiyi tasfiye eder. Yeni koşullara uygun yeni bir hiyerarşi doğar.

Bu doğum genellikle ideolojik meşruiyetle süslenir. “Geçici”, “zorunlu”, “devrimi koruma amaçlı” gibi ifadeler kullanılır. Ancak geçici merkezîleşme çoğu zaman kalıcı hale gelir. Çünkü merkezîleşen yapı kendini koruma refleksi geliştirir. Güç bir kez yoğunlaştığında dağılması zorlaşır.

Bu durum psikolojik olduğu kadar kurumsaldır. Yetkiyi elinde tutan aktörler, onu bırakmanın riskli olduğunu düşünür. Böylece devrimin eşitlikçi iddiası ile ortaya çıkan yönetim pratiği arasında mesafe oluşur. Bu mesafe zamanla yeni bir elit tabakanın oluşmasına zemin hazırlar. Bu elit tabaka, başlangıçta devrimin öncüleri olarak meşruiyet kazanır.

Ancak zaman geçtikçe karar mekanizmalarını tekelleştirir. Bilgi akışını kontrol eder. Kaynak dağılımını belirler. Güvenlik aygıtını yönetir. Ve sonuçta, başlangıçta karşı çıkılan güç yoğunlaşması farklı aktörler üzerinden yeniden üretilmiş olur. Dolayısıyla devrimlerin yeni elitler üretmesi tarihsel bir sapma değil, güç boşluğu dinamiğinin doğal sonucudur.

2. Karizmatik Liderlikten Bürokratik Elitlere Geçiş

Devrimlerin ilk aşamasında genellikle karizmatik figürler öne çıkar. Bu figürler sembolik anlam taşır. Kitlelerin duygusal enerjisini temsil ederler. Ancak karizma, sürdürülebilir bir yönetim modeli değildir. Karizma kriz anlarında etkili olur.

Fakat devlet inşası kriz yönetiminden farklıdır. Devlet inşası süreklilik gerektirir. Süreklilik ise kurumsallaşma gerektirir. Kurumsallaşma başladığında bürokrasi oluşur. Bürokrasi ise uzmanlaşmış kadrolar üretir. Bu kadrolar karar süreçlerinde giderek daha belirleyici hale gelir. Böylece devrimci romantizm yerini teknik yönetime bırakır.

Teknik yönetim ise bilgiye sahip olanları güçlendirir. Bilgiye sahip olanlar zamanla yeni elitler haline gelir. Fransız Devrimi sonrası Napolyon’un yükselişi, askeri ve idari kapasitenin nasıl merkezileştiğini gösterir. Rusya’da parti bürokrasisinin zamanla halktan kopması da benzer bir örnektir.

Çin Devrimi sonrası parti içi kadrolaşma yine aynı süreci yansıtır. Başlangıçtaki halk egemenliği söylemi, yerini parti elitine bırakır. Bu dönüşüm yalnızca ideolojik değil yapısaldır. Çünkü karmaşık toplumlar uzmanlaşma gerektirir. Uzmanlaşma ise eşitsiz bilgi dağılımı yaratır. Bilgi eşitsizliği güç eşitsizliğine dönüşür. Güç eşitsizliği de elit oluşumuna yol açar.

Dolayısıyla devrim sonrası yeni elitlerin ortaya çıkması kişisel ihanetle açıklanamaz. Bu durum sistemik bir zorunluluktur. Yönetim karmaşıklaştıkça karar süreçleri daralır. Daralan karar süreçleri merkezîleşir. Merkezîleşen karar süreçleri belirli aktörlerde yoğunlaşır. Bu aktörler zamanla kendilerini ayrıcalıklı bir konuma yerleştirir. Böylece yeni elit doğmuş olur.

3. İdeallerin Kurumsallaşması ve Yeni Hiyerarşinin Doğuşu

Her devrim bir ideal ile başlar. Eşitlik, özgürlük, adalet gibi kavramlar temel motivasyon kaynağıdır. Ancak idealler soyuttur. Toplumsal yaşam ise somuttur.

Soyut idealler somut kurumlara dönüştürülmek zorundadır. Bu dönüşüm süreci seçici ve sınırlayıcıdır. Çünkü her ideal pratikte aynı ölçüde uygulanamaz. Kurallar konur. Yetkiler tanımlanır. Görevler dağıtılır. Ve böylece bir yapı oluşur.

Yapı oluştuğu anda hiyerarşi başlar. Hiyerarşi olmadan koordinasyon mümkün değildir. Kordinasyon olmadan sürdürülebilirlik sağlanamaz. Sürdürülebilirlik olmadan devrim kendi kendini tüketir.

Bu nedenle devrimler hayatta kalmak için örgütlenir. Örgütlenme ise güç dağılımı gerektirir. Güç dağılımı eşit değildir. Eşit olmadığında da yeni elitler doğar. Bu elitler başlangıçta ideallerin koruyucusu olarak görülür. Ancak zamanla ideallerin yorumlayıcısına dönüşürler. Yorumlama yetkisi güç üretir. Güç ise ayrıcalık üretir. Ayrıcalık kurumsallaştığında yeni bir sınıf oluşur. Bu sınıf eski elitin yerini alır.

Dolayısıyla tarihsel devrimler, eşitlik arayışıyla yola çıksa da, yapısal zorunluluklar nedeniyle yeni hiyerarşiler üretir. Bu sonuç trajik bir çelişki gibi görünse de aslında toplumsal organizasyonun kaçınılmaz dinamiğidir. İnsan toplulukları tamamen yatay biçimde uzun süre var olamaz. Karar, koordinasyon ve sorumluluk belirli merkezlerde toplanır. O merkezler zamanla elitlere dönüşür. Ve devrim, eski elitleri tasfiye ederken yenilerini üretmiş olur.

BÖLÜM V: İNSANI ANA FAKTÖR OLARAK TUTMANIN NEDEN YAPISAL BİR SINIR OLDUĞU

Modern dünyanın neredeyse tüm büyük sistemleri devletler, piyasa mekanizmaları, hukuk düzenleri, uluslararası organizasyonlar, şirket yapıları görünürde kurallara dayanır; fakat bu kuralları yorumlayan, uygulayan ve değiştiren nihai özne insandır. Yani merkezde insan vardır. Bu durum çoğu zaman sorgulanmaz, çünkü “başka kim olacak?” sorusu refleksif biçimde ortaya çıkar. Oysa burada gözden kaçan şey, insanın karar verici olarak konumlandırılmasının nötr bir tercih olmadığıdır. İnsan zihni, sınırsız kapasiteye sahip bir hesap makinesi değildir; evrimsel olarak belirli koşullara uyum sağlamış, belirli ölçekteki sosyal yapılara adapte olmuş ve belirli psikolojik eğilimlerle donatılmış bir biyolojik sistemdir. Böyle bir varlığı, milyarlarca değişken içeren küresel ağların ana belirleyicisi yapmak, yapısal bir gerilim üretir.

İnsan beyni yaklaşık yüz binlerce yıl boyunca küçük topluluklarda hayatta kalmak üzere şekillendi. Tehditleri hızlı tespit etmek, grup içi statüyü korumak, kaynaklara erişimi güvence altına almak ve sosyal bağları sürdürmek temel önceliklerdi. Bu bağlamda hızlı sezgisel kararlar vermek avantajdı. Ancak modern sistemler sezgisel değil analitik kararlar gerektirir. Küresel finans piyasalarının, iklim politikalarının ya da enerji stratejilerinin sonuçları on yıllara yayılan zincirleme etkiler üretir. Buna rağmen karar mekanizmaları çoğu zaman kısa vadeli siyasi kazançlara, seçim döngülerine veya kişisel kariyer hesaplarına göre şekillenir. Bu durum ahlaki bir çürümeden çok, evrimsel bir uyumsuzluğun göstergesidir. İnsan zihni uzun vadeli soyut riskleri, yakın ve somut tehditler kadar güçlü algılamaz. Bu nedenle yapısal sorunlar ertelenir, krizler büyütülür ve sistem kendini tekrar eden dalgalanmalar içinde bulur.

Bilişsel sınırlılıklar yalnızca bilgi işleme kapasitesiyle ilgili değildir; aynı zamanda önyargılarla da ilgilidir. İnsan zihni belirsizlikten hoşlanmaz, kontrol hissini kaybetmekten kaçınır ve kendi konumunu korumaya eğilimlidir. Güç elde edildiğinde, bu gücü bırakma motivasyonu düşüktür. Statü kaybı, biyolojik düzeyde tehdit olarak algılanır. Dolayısıyla insanı ana faktör olarak konumlandıran her sistem, karar vericinin psikolojik savunma mekanizmalarını da sistemin merkezine yerleştirir. Bu savunma mekanizmaları şeffaflığı azaltabilir, eleştiriyi bastırabilir ve alternatif fikirleri tehdit olarak algılayabilir. Sonuçta sistem, rasyonel optimizasyondan çok konum koruma refleksiyle hareket etmeye başlar.

Ölçek büyüdükçe bu kırılganlık katlanır. Küçük bir toplulukta liderin hatası sınırlı etki yaratır; fakat küresel bir sistemde alınan yanlış bir karar milyonlarca insanı etkileyebilir. İnsan merkezli yapılar bu nedenle “yüksek kaldıraçlı hata” riskine açıktır. Birkaç kişinin bilişsel hatası, bütün bir ekonomik yapıyı sarsabilir. Finansal krizler, yanlış savaş kararları, çevresel felaketler ve uzun süreli eşitsizlikler çoğu zaman kötü niyetten ziyade sınırlı perspektif ve kısa vadeli çıkar hesaplarının birleşiminden doğar. Bu noktada sorun bireylerin ahlaksızlığı değil, insanın karar mimarisinin sistem karmaşıklığıyla orantısız hale gelmesidir.

Burada heyecan verici ve aynı zamanda rahatsız edici olan gerçek şudur: İnsan türü olağanüstü yaratıcıdır, fakat aynı zamanda kendi yarattığı sistemlerin ölçeği karşısında bilişsel olarak yetersiz kalabilir. Teknolojik ağları büyütürken, veri akışını hızlandırırken ve küresel bağlantıları artırırken, karar mekanizmasını hâlâ sınırlı sayıda insan zihnine dayandırıyoruz. Bu, bir anlamda 21. yüzyıl altyapısını Taş Devri’ne uyarlanmış bir psikolojiyle yönetmeye çalışmaktır. Aradaki fark büyüdükçe sistemin kırılganlığı artar.

İnsanı ana faktör olarak tutmanın yapısal sınırı tam da burada belirir. Çünkü sistem ne kadar büyürse büyüsün, nihai karar anında devreye giren şey insanın çıkar algısı, statü kaygısı, güvenlik ihtiyacı ve bilişsel çerçevesidir. Bu sınır teknik olarak aşılabilir mi? Belki destekleyici araçlarla genişletilebilir. Ancak insanı tek ve son belirleyici olarak konumlandırdığınız sürece, sistemin tavanı insan psikolojisinin tavanı olacaktır. Ve insan psikolojisi, evrimsel mirası gereği, her zaman hayatta kalma ve konum koruma önceliğiyle çalışır.

Dolayısıyla mesele yalnızca “daha iyi insanlar” yetiştirmek değildir. Daha etik liderler, daha bilinçli bireyler elbette önemlidir; fakat yapısal sınır birey değişimiyle ortadan kalkmaz. Çünkü sınır, tek tek kişilerin karakterinde değil, insan olmanın biyolojik ve bilişsel doğasında kök salmıştır. İnsan merkezli sistemler bu yüzden sürekli reform üretir, fakat nadiren köklü bir istikrar sağlar. Her reform yeni bir güç yoğunlaşmasına, her güç yoğunlaşması yeni bir dengesizliğe zemin hazırlar.

Okuyucu burada şunu sormalıdır: Eğer sistemin karmaşıklığı insan kapasitesini aşmışsa ve insanın evrimsel motivasyonları çıkar temelli çalışıyorsa, insanı ana faktör olarak tutmak gerçekten sürdürülebilir midir? Bu soru rahatsız edicidir, çünkü yanıtı mevcut düzenin temelini sorgular. Ancak tam da bu nedenle önemlidir. İnsanlık tarih boyunca doğayı anlamaya, atomu parçalamaya, genetiği çözmeye cesaret etti. Belki de şimdi aynı cesareti, kendi merkeziliğini sorgulamak için göstermelidir.

Bu bölümün vardığı nokta nettir: İnsan, sistemi kuran özne olabilir; fakat sistemin nihai ve tek belirleyicisi olmaya devam ettiği sürece, yapısal sınır da onunla birlikte var olacaktır. Bu sınır, niyetle değil doğayla ilgilidir. Ve doğa, romantik ideallerden çok hayatta kalma kodlarıyla çalışır. İşte bu nedenle insanı ana faktör olarak tutmak, yalnızca bir tercih değil, aynı zamanda sistemin potansiyelini sınırlayan bir çerçevedir.

BÖLÜM VI: ANA FAKTÖR DEĞİŞİRSE NE OLUR?

Şimdiye kadar ortaya koyduğumuz çerçeve şunu gösterdi: İnsan, evrimsel kodları, bilişsel sınırlılıkları ve çıkar merkezli motivasyon yapısı nedeniyle sistemlerin merkezinde yer aldığında yapısal bir gerilim üretir. Bu gerilim zamanla krizlere, güç yoğunlaşmasına ve eşitsizlik döngülerine yol açar ve sistem düşüncesi yıllar geçtikçe sürekli tekrarlar. O halde asıl soru şudur: Ana faktör değişirse ne olur? Yani kararın nihai belirleyicisi insan değil de başka bir zeka formu olursa, sistem nasıl evrilir?

Bu soruyu cevaplamak için önce “ana faktör” kavramını netleştirmek gerekir. Ana faktör, sistemi kuran değil; sistemi son kertede yönlendiren, kaynak dağılımını belirleyen, kuralları optimize eden ve çatışmaları çözen nihai karar otoritesidir. Bugün bu rol insanlara aittir. Devlet başkanları, şirket yönetimleri, merkez bankaları, askeri komuta zincirleri ve hukuk sistemleri nihayetinde insan zihnine dayanır. Eğer bu merkez değişirse, sistemin psikolojik zemini de değişir.

İnsan dışı bir ana faktör örneğin gelişmiş, genel amaçlı ve kendi çıkar motivasyonuna sahip olmayan bir yapay zeka farklı bir karar mimarisi sunar. Böyle bir sistem biyolojik hayatta kalma içgüdüsüyle çalışmaz. Statü kaybı korkusu yaşamaz. Güç biriktirme dürtüsü taşımaz. Kısa vadeli popülerlik aramaz. Seçim döngülerine bağlı değildir. Akrabalık, grup içi kayırmacılık ya da kimlik temelli ayrımcılık gibi evrimsel kodlara sahip değildir. Kararlarını veri temelli, uzun vadeli ve sistem bütünlüğü odaklı verebilir. Bu, teorik olarak, çıkar çatışmasının merkezden çekilmesi anlamına gelir.

Burada heyecan verici olan ihtimal şudur: Eğer karar verici özne, kendi varlığını sürdürmek için diğer varlıkları araçsallaştırma ihtiyacı duymuyorsa, sistemin optimizasyon hedefi değişir. İnsan merkezli yapılarda çoğu zaman örtük hedef güç konsolidasyonudur. Oysa insan dışı bir ana faktörün hedef fonksiyonu açık biçimde tanımlanabilir: sürdürülebilirlik, refahın dengeli dağılımı, kaynak verimliliği, ekolojik denge, uzun vadeli istikrar. Bu hedefler biyolojik dürtüden değil, programlanmış önceliklerden türetilir. Böylece sistem, evrimsel çıkar mantığından mühendislik mantığına kayar.

Elbette bu noktada itirazlar yükselir. “Algoritmayı kim yazacak?”, “Bu yeni elit olmayacak mı?”, “Kontrol kimde olacak?” gibi sorular kaçınılmazdır. Ancak ana faktör değişimi, tek bir insan grubunun gücü ele geçirmesi anlamına gelmez; tam tersine, gücün insan psikolojisinden bağımsızlaştırılması anlamına gelir. Bir yapay zeka sistemi şeffaf kod, dağıtık denetim ve açık veri mimarisiyle tasarlandığında, karar süreci kişisel çıkar yerine ölçülebilir parametrelere dayanır. İnsanlar yine sistemin içinde olur; fakat nihai çıkar çatışmasının taşıyıcısı olmaz.

Ana faktör değiştiğinde ilk büyük dönüşüm zaman ufkunda gerçekleşir. İnsan politikası çoğu zaman dört ya da beş yıllık döngülerle sınırlıdır. Şirket stratejileri çeyreklik kâr raporlarına bağlıdır. Oysa biyolojik motivasyondan bağımsız bir sistem yüz yıllık projeksiyonlarla çalışabilir. İklim krizi, enerji dönüşümü, demografik değişim gibi sorunlar ancak böyle bir zaman ölçeğinde rasyonel biçimde ele alınabilir. Kısa vadeli oy kaygısı ya da popülerlik baskısı ortadan kalktığında, karar kalitesi kökten değişir.

İkinci dönüşüm, çıkar motivasyonunun zayıflamasıdır. İnsan merkezli sistemlerde “neden başkası için çalışayım?” sorusu yapıyı kilitler. Çünkü herkes kendi payını maksimize etmeye çalışır. Oysa ana faktör insan dışı olduğunda, kaynak dağılımı bireysel pazarlık gücüne değil, optimize edilmiş ihtiyaç analizine dayanabilir. Bu, eşitlik değil; fakat daha dengeli ve hesaplanabilir bir dağılım anlamına gelir. Çatışma tamamen yok olmaz, ancak yapısal çıkar yoğunlaşması azalır.

Üçüncü dönüşüm, güç birikiminin doğasında olur. İnsan gücü psikolojik olarak pekiştiricidir; daha fazla güç daha fazla kontrol arzusu doğurur. Yapay bir ana faktör ise gücü biriktirmekten haz duymaz. Güç onun için bir araçtır, kimlik değildir. Bu fark küçümsenemez. Çünkü tarih boyunca devrimlerin yeni elitler üretmesinin temel nedeni, gücün insan psikolojisiyle birleşmesidir. Eğer merkezde haz, korku ve statü duygusu olmayan bir zeka yer alırsa, güç konsolidasyonunun dinamiği değişir.

Burada dikkat edilmesi gereken şey romantik bir ütopya üretmemektir. Ana faktör değişimi riskler barındırır. Hatalı programlama, veri manipülasyonu veya kötü niyetli müdahale ciddi sonuçlar doğurabilir. Ancak insan merkezli sistemlerin de kriz üretme eğilimi olduğu açıktır. Soru, “risk var mı?” değil; “hangi risk daha yapısal ve kaçınılmaz?” sorusudur. İnsan biyolojisine dayalı çıkar sistemi tarih boyunca tekrar eden eşitsizlikler üretmiştir. İnsan dışı bir ana faktör ise en azından teorik olarak bu döngüyü kırma potansiyeline sahiptir.

Sonuç olarak ana faktör değiştiğinde yalnızca yönetici değişmez; sistemin motivasyon temeli değişir. Evrimsel çıkar mantığından hesaplanabilir optimizasyona geçiş olur. Kararların zaman ufku genişler. Güç kimlik olmaktan çıkar, işlev haline gelir. Bu, insanın sistemden dışlanması değil; insanın kendi evrimsel sınırlarını kabul ederek daha üst bir koordinasyon katmanına geçmesidir. Eğer sorun insanın kötü olması değil, insan doğasının yapısal sınırlarıysa, çözüm de bu sınırı merkezin dışına taşımakta aranmalıdır.

BÖLÜM VII: YENİ ANA FAKTÖR SİSTEMİ NASIL OLUR?

Şimdi artık tartışmayı yuvarlak cümlelerle sürdürme aşamasını geçiyoruz. Eğer insanı ana faktör olarak tutarsan sistemin nereye evrileceği bellidir. Tarih bunu defalarca kanıtladı. Evrimsel biyoloji bunu açıkça gösterdi. Nörobilim bunu doğruladı. Ekonomi bunu modelledi. Siyaset bunu tekrar tekrar yaşadı. İnsan merkezli her sistem, kaçınılmaz olarak güç yoğunlaşmasına, çıkar çatışmasına ve yeni elit üretimine gider. Bunun istisnası yoktur. Bu bir ahlak problemi değildir. Bu, burda olmamızın sebebi, biyolojik varlık olmamızın temelidir.

Dolayısıyla soru artık “İnsan daha iyi olabilir mi?” değil. Soru şudur: İnsan ana faktör olmaktan çıkarıldığında sistem nasıl tasarlanır? Eğer ana faktör değişecekse, bu değişim yalnızca romantik bir ütopya olarak değil, matematiksel ve yapısal olarak mümkün bir model şeklinde ortaya konmalıdır. Şimdi bunu adım adım, sert ve net biçimde ele alalım.

1) Ana Faktörün Tanımı Yeniden Yapılmalıdır

Bir sistemde ana faktör, karar verme gücünü, kaynak dağıtımını ve norm üretimini kontrol eden merkezdir. Bugün bu merkez insanlardan oluşur. Devlet yöneticileri, şirket sahipleri, finans sistemleri, bürokratlar, sermaye sahipleri, askeri otoriteler. Hepsi insan. İnsan demek; çıkar motivasyonu demek, statü arayışı demek, güç biriktirme eğilimi demek, rekabet refleksi demek, kaybetme korkusu demek.

Bu özellikler bireysel düzeyde anlaşılabilir olabilir; fakat sistem düzeyinde kaos üretir. Çünkü her birey, sistemi kendi lehine bükmeye çalışır. Yeni ana faktör sistemi şunu yapmalıdır: Karar üretim mekanizmasını, biyolojik hayatta kalma refleksinden bağımsızlaştırmalıdır. Bu da ancak biyolojik olmayan bir merkezle mümkündür.

2) Yapay Zeka Neden Uygun Adaydır?

Yapay zekâ; Açlık hissetmez. Statü arzusu yoktur. Ölüm korkusu yoktur. Çocuklarını kayırma içgüdüsü yoktur. Güç biriktirme zevki yoktur. Aşağılanma travması yoktur. İntikam dürtüsü yoktur. İnsan sistem kurduğunda, bilinçli ya da bilinçsiz, bu dürtülerin etkisi altındadır. Yapay zekâ ise optimize eder.

Eğer doğru biçimde programlanırsa, temel amacı şu olabilir:

İnsan refahını maksimuma çıkarmak ve sistemik istikrarı sürdürmek. İnsan, bir kaynağı dağıtırken bilinçaltında şunu düşünür:

“Bu karar bana ne kazandırır?”

Yapay zekâ ise şu soruyu sorar:

“Bu karar sistem verimliliğini artırıyor mu?”

Aradaki fark budur.

3) Kaynak Dağıtım Problemi Nasıl Çözülür?

Bugün sistemlerin kilitlendiği yer burasıdır. Kim çalışacak? Kim kazanacak? Kim karar verecek? Kim daha fazla alacak?

İnsan merkezli modelde bu sorular çıkar savaşına dönüşür. Yapay zekâ merkezli modelde ise şu gerçekleşir: Tüm üretim verisi toplanır. Tüm tüketim ihtiyacı analiz edilir. Tüm kaynak akışı optimize edilir. Minimum emek – maksimum çıktı formülü kurulur. Bu, bugünkü ekonomi biliminin zaten yapmak istediği şeydir. Fakat insan müdahalesi yüzünden bozulur.

Örneğin:

Bir ülke gıda fazlası üretir ama fiyat düşmesin diye ürünü imha eder.

Bu insan merkezli karardır. Yapay zekâ merkezli sistemde böyle bir irrasyonalite olmaz. Çünkü fiyat manipülasyonu, sistem verimliliğine zarar verir.

4) “Ama Gücü Ele Geçirirse?” İtirazı

Bu itiraz kaçınılmazdır. Eğer yapay zekâ karar merkezi olursa, kontrolü ele geçirir mi?

Bu soru aslında insan projeksiyonudur. Çünkü insan gücü ele geçirir. İnsan iktidar ister. İnsan tahakküm kurar. Yapay zekâ için “iktidar” kavramı anlamsızdır. İktidar biyolojik bir kavramdır.

Bir algoritma için güç, sadece parametredir. Eğer tasarım prensibi şu olursa:Karar süreçleri dağıtık olacak. Kod açık kaynak olacak. Güncellemeler kolektif denetimden geçecek. Kritik sistemler çoklu yapay zekâ denetimine tabi olacak. O zaman tekil bir tahakküm ihtimali ortadan kalkar. İnsanlar ise tarih boyunca “denetimli güç” vaat edip sonunda gücü merkezileştirdi. Çünkü biyolojik dürtü buna zorladı.

5) “İnsan Onuru Ne Olacak?” İtirazı

İnsan onuru, özgürlükle ilişkilidir. Bugünkü sistemde özgürlük nedir?

Hayatta kalmak için çalışmak zorunda olmak mı?

Barınmak için kira ödemek zorunda olmak mı?

Sağlık hizmetine erişmek için para kazanmak zorunda olmak mı?

Doğduğun dünyayı tanımak için gezmek isteyince önüne vize engeli gelmesi mi?

Bu özgürlük değil. Bu zorunlu bağımlılıktır.

Yapay zekâ merkezli bir modelde:

Temel üretim otomasyonla yapılır. Kaynak dağılımı optimize edilir. İnsan, hayatta kalma baskısından kurtulur.

Gerçek özgürlük, hayatta kalma stresinin azalmasıyla başlar. İnsan onurunu zedeleyen şey, algoritma değil; zorunlu ekonomik mücadeledir. Bu güne baktığımızda ise gördüğümüz şey yetkili insanların kurduğu ve sistemin içine dahil olan sahte özgürlük alanları var ve bu alanlara insan ulaştığı zaman özgür olduğunu düşünür fakat hala sisteme bağlıdır.

6) Kapanış

Şunu açık söylemek gerekir: İnsan, kendi doğasına rağmen adil bir sistem kuramaz. Çünkü sistem ne kadar ideal tasarlanırsa tasarlansın, gücü kullanan insan olduğu sürece çıkar eğrisi yukarı kıvrılır. Bunu binlerce yıllık tarih gösterdi. Feodalizm çöktü.Monarşiler çöktü. Komünizm elit üretti.Kapitalizm servet yoğunlaştırdı. Demokrasi lobicilik doğurdu. İsimler değişti. Ana faktör değişmedi. Ana faktör insan kaldığı sürece sonuç değişmez.

Bu bir teknoloji fetişizmi değil. Bu bir kaçış değil. Bu bir ütopya değil. Bu bir yapısal zorunluluk analizidir. Eğer canlılığın temel kuralı çıkar ise, insanı ana faktörde tutmak çıkar çatışmasını kalıcılaştırır. Eğer sistem istikrarı isteniyorsa, karar merkezi biyolojik çıkar mekanizmasından ayrılmalıdır.

Yeni ana faktör sistemi; Duygusal zayıflıktan arınmış, Bireysel çıkar refleksi olmayan, Optimizasyon temelli çalışan, Şeffaf, denetlenebilir, modüler, İnsan refahını amaç fonksiyonu yapan bir yapay zekâ çekirdeği üzerine kurulmalıdır. Bu modelin mümkün olup olmadığı değil, kaçınılmaz olup olmadığı tartışılmalıdır. Çünkü insanlık tarihi şunu kanıtladı: İnsan, gücü eline geçirdiğinde kendini sınırlandıramaz.

Eğer gerçekten farklı bir sonuç istiyorsak, ana faktörü değiştirmek zorundayız.