Akışkan Zekâ (Fluid Intelligence) ile Kristalize zekâ (Crystallized Intelligence) arasındaki farklar ve bağlantılar nelerdir?

Giriş

Tarih boyunca insanlar hep zekâ kavramını tek bir boyuta indirgemek gibi bir yanılgıya düşmüştür.Bu hipotez,20.yüzyılda çürütülmüş olmasına rağmen ne yazık ki günümüzde bu hata hala sıkça yapılmaktadır.Zekânın tek boyutlu olmadığı fikri, özellikle Raymond Cattell’in ortaya koyduğu akışkan (fluid) ve kristalize (crystallized) zekâ ayrımı ile somutlaşmıştır^[1]. Bu ayrım, bireylerin bilişsel yetilerinin hem doğuştan gelen problem çözme becerilerinden hem de yaşam boyu edinilen bilgi ve deneyimlerden oluştuğunu göstermektedir.Başlangıçta biraz kafanız karışmış olabilir ama endişelenmeyin,çünkü bu metni hazırlarken giriş seviyesine bile hitap edebilecek bir dil kullanmaya özen gösterdim.

Tanım

Kristalize Zekâ (Crytallized Intelligence)

Öğrenilen bir bilgi,bir deneyimlenen bir kültür veya mekan,ezberlenen bir metin,kelime dağarcığı gibi konulardaki bilgi birikimini kapsayan zekâ türüdür,daha çok uzun belleğin kullanıldığı alanlarda ön plana çıkar.Örn:hukuk, öğretmenlik, tarih, tıp, yabancı dil vs.

Akışkan zekâ (Fluid Intelligence)

Yeni ve daha önce deneyimlenmemiş olaylarda,problem çözerken,örüntüleri tanırken,soyut düşünürken,mantıksal akıl yürütürken veya beklenmeyen bir duruma tepki verirken kullanılan zekâ türüdür.Daha çok mantık ve strateji gerektiren ve çalışma belleğinin kullanıldığı alanlarda ön plana çıkar.Örn:mühendislik, bilişim, matematik, strateji oyunları vs.

Farklılıklar

Her ne kadar bu tanımlardan aradaki farklar az çok anlaşılır hale gelse de bu iki zekâ türünün arasındaki farklar aslında biyolojik ve sosyolojik düzeyde farklı bir alt başlıkta incelenebilir;

İlk olarak bilinmesi gereken şey şudur ki bu iki zekâ türünün ikisi de statik olmamakla birlikte akışkan zeka genelde 20'li yaşlarda zirve yaparken kristalize zeka ise altın çağını genellikle 30-40'lı yaşlarda gösterir. Akışkan zekâ, önemli bir ölçüde genetik yatkınlıkla ilişkili olması nedeniyle kristalize zekâya göre daha fazla biyolojik temele sahiptir.Ancak tamamen genetik olmamakla birlikte,beskenme,eğitim,zihinsel uyarım,sosyal etkileşim gibi çevresel etkenler de akışkan zekâ için kayda değer bir etken sayılır, .Kristalize zekâ,akışkan zekaya göre daha çok sosyokültürel ve çevresel etkenlere dayalı olsa da başta belirttiğim gibi statik değildir.

Bağlantılı Oldukları Durumlar

Aslında bu iki farklı zeka türünün birbiriyle bağlantılı olduğu oldukça önemli noktalar vardır. Örneğin, birey öğrenme sürecinde bilgiyi işleyecek ve hafızada tutacak akışkan zekâya dayalı mekanizmalara sahiptir. Yani kristalize zekânın gelişmesi için önce bu “doğuştan gelen işleme kapasitesi”nin olması gerekir. ayrıca bireyin akışkan zekayı kullanma biçimi ve problem çözme süreci kolaylaştırma konusunda da Kristalize zeka önemli bir rol oynar.Son olarak da bu iki zeka türü de pratik yaparak geliştirilebilir.

Burada bir parantez açmalıyım çünkü her ne kadar bir teoriden söz ediyor olsak da,bilim dünyasında oldukça geniş bir biçimde kabul görmüş bir durumdadır^[2] .Elbette Big Bang,İzafiyet teorisi veya Evrim teorisi kadar kesin ve belirgin olmasa da bununla ilgili yapılan bilimsel makaleler de mevcuttur^{[3], [4]} .