Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Başkalaşım (Metamorfoz) Evrimi

Başkalaşım (Metamorfoz) Evrimi Pixabay
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu yazı, Canlıların Evrimi yazı dizisinin 25. yazısıdır. Dizinin ilk yazısına gitmek için buraya, dizideki tüm yazıları görmek için buraya tıklayınız. Yazı dizileri, EA Akademi'nin bir parçasıdır.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

Metamorfoz (Başkalaşım), pek çoğumuzun bildiği gibi bir türün, aynı tür içerisinde, morfolojik, fizyolojik ve anatomik olarak birbirinden tamamen farklı yapılara dönüşmesi demektir. En bilinen örneği ise tırtılın belli bir süre sonra önce koza (pupa) haline, sonra ise kozanın farklılaşarak kelebeğe dönüşmesidir. Bazı böcekler (Insecta), amfibiler (Amphibia), yumuşakçalar (Mollusca), kabuklular (Crustacea), knidliler (Cnidaria), derisidikenliler (Echinodermata) ve tulumlular (Tunicata) başkalaşım geçirebilirler. 

Metamorfoz, türlerin tamamında temel olarak hormonal sistem ile sağlanır, sürdürülür, kontrol edilir ve durdurulur. Örneğin tırtıl gibi böceklerde beyinde bulunan bir bölge, yeteri yaşa (gün cinsinden) ulaşıldığında vücut tarafından uyarılır ve Prototorakitropik Hormon (PTTH) denen bir hormon salgılar. Bu hormonun iki görevi vardır. İlk olarak protorakik bezleri uyarır ve buradan ekdizon isimli bir hormon salgılanır. Bu hormon deri değişimini tetikler ve kimi böcekte dış derinin atılmasına yararken, başkalaşım geçirecek böceklerde derinin farklılaşmasını tetikler. PTTH'ın ikinci görevi, böceklerin corpus allatum isimli organını uyarmaktır. Bu organ, Ergenlik Hormonu (JH) salgılamaktadır ve bu hormon salgılandığı sürece canlı başkalaşım geçiremez, sürekli ergen halde tutulur. PTTH bu organı uyardığında, JH salgısı sona erer ve böcek, normal salgılarının etkisi altında, JH bulamadığı için farklılaşmaya başlar. Yani JH, farklılaşma önünde bir bariyer gibidir ve PTTH tarafından kaldırıldığı anda başkalaşım başlar. 

Evrimsel biyolojinin gelişim dönemlerinde metamorfozun evrimsel kökenleri bilim insanlarınca tam olarak anlaşılamamıştır. Metamorfozun evrimine yönelik en güncel ve açıklayıcı cevap, Washington Üniversitesi Zooloji Departmanından Prof. Dr. James Truman ve Prof. Dr. Lynn Riddiford'dan gelmiştir:

Nature dergisinde 1999 yılında yayınlanan "Böcek Metamorfozu'nun Kökenleri" isimli makalelerinde ikili, metamorfozun evrimsel kökenleriyle ilgili araştırmalarının sonuçlarını paylaşmaktadırlar. Araştırmalarına göre metamorfoz, aslında evrimsel olarak "istenen" bir sonuç değildi, ancak zaman ilerledikçe günümüzde metamorfoz olarak karşımıza çıkan mekanizma evrimleşti. Aslında böcekler (ve elbette diğer hayvanlar da) başlangıçta sadece sıradan bir şekilde türlerin gelişimini sağlayan hormonların etkisi altındalardı. Bilim insanları bu gelişimi üç temel basamağa bölmektedirler: Ergenlik Öncesi, Ergen ve Yetişkin. İşte hormonlar, metamorfoz geçiren türlerin dışında kalan tüm türlerde olduğu gibi bu türlerin de yavaş yavaş bu kademeleri geçmesini sağlayacak şekilde evrimleşmişti. Ancak bir noktada, evrimsel baskı (stres) sebebiyle hormonlar farklı çalışmaya başladı ve kademeli bir değişim yerine, ani sıçramalarla gelişmeye başladılar. 

Bilim insanları buna sebep olan evrimsel baskıyı şöyle açıklamaktadırlar: Pek çok türde, birey hangi yaştan olursa olsun her yaştan birey benzer besinleri tüketmektedir. Bu da besinlerin kıtlığına sebep olabilmektedir, hele obur hayvan gruplarında. İşte metamorfoz gibi sıçramalı bir gelişim, birbirinden farklı beslenme davranışları olan bireylerin evrimleşmesine izin vermiştir. Örneğin tırtıl yaprakları yerken, pupa (tırtıl kozası) nektar ile beslenmektedir. Böylece yiyecek stokları çok daha verimli kullanılabilmekte ve daha fazla birey üreyebilmektedir. Bu sayede yaşam mücadelesi de daha sakin geçmektedir ve bireyler üreyip çoğalmaya daha fazla zaman ayırabilmektedirler. Benzer şekilde bir pupa ile kelebek de tamamen farklı nişlere ve ekosistemlere sahiptirler. 

Bilim insanları, metamorfozun kademeli olarak nasıl evrimleşebileceğini de açıklamayı başarmışlardır. Öyle ki, şu anda günümüzde bile bu evrimsel süreci gösteren "ara türler" yaşamaktadır: Buna, "eksik metamorfoz" (hemimetamorphosis) denmektedir ve pek çok böcekte bu durumu görmekteyiz. Örnek vermek gerekirse hamamböcekleri, helikopter böcekleri, çekirgeler ve gerçek böcekler hemimetamorfik canlılardır. Hemimetamorflarda, başkalaşım tam metamorfoz geçirenlerden farklı olarak yumurta, ergen ve yetişkin şeklindedir. Evrimsel süreçte yumurtaların dış baskılarla erken çatlaması sonucunda hemimetamorfizmin evrimleştiği düşünülmektedir. 

Bu bir tablo değil! Kanada'nın Vancouver Adası üzerinde bulunan Cedar Lake'teki nilüfer bitkilerinin arasında yüzen kurbağa yavrularına (iribaşlara) ait tam zamanında çekilmiş, harika bir fotoğraf!
Bu bir tablo değil! Kanada'nın Vancouver Adası üzerinde bulunan Cedar Lake'teki nilüfer bitkilerinin arasında yüzen kurbağa yavrularına (iribaşlara) ait tam zamanında çekilmiş, harika bir fotoğraf!

Kurbağaların gelişiminde de metamorfoz görülür. İribaş, genç amfibilerin yetişkin hallerine metamorfoz geçirerek dönüşmeleri öncesindeki formlarına verilen isimdir. Genellikle suda yaşasalar da, bazı iribaşlar hem suda hem karada, bazıları ise tamamen karada yaşayabilmektedir. İribaşların büyük bir çoğunluğu iç ve dış solungaç yarıklarıyla nefes alıp verirler. Genellikle bacak ve kolları bulunmaz; bunun yerine büyük ve düz kuyruklara sahiptirler.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 3
  • Tebrikler! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/07/2020 09:40:38 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/215

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Su Ayısı
Kütle
Evrim Ağacı
Dünya
Kuş
Hastalık
Kalp
İnsan
Kozmoloji
Hastalık Yayılımı
Savunma
Uçuş
Süpernova
Tehlike
Onkoloji
Hamilelik
Müfredat
Toplumsal Cinsiyet
Veri
Evren
Lgbt
Balık
Skeptisizm
İmmünoloji
Eşey
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir yenilgi nedir? Eğitimden, daha iyiye doğru bir ilk adımdan başka bir şey değildir.”
Wendell Phillips
Geri Bildirim Gönder