Aposematizm ve Uyarı Renkleri: Uğur Böcekleri, Neden Genellikle Dikkat Çekici Kırmızı Renge Sahiptir?

Aposematizm ve Uyarı Renkleri: Uğur Böcekleri, Neden Genellikle Dikkat Çekici Kırmızı Renge Sahiptir?
Uğur Böceği
Deep Look
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
8 dakika
2,112 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Uğur böcekleri, hepimizin küçüklükten beri aşina olduğu ve muhtemelen sevdiği bir böcek türüdür. Belki de bunun en önemli sebebi, genellikle kırmızı bir arka fonun üzerinde siyah renkte benekler bulunan ve bize oldukça güzel gözüken kanatlarıdır.

Fakat bu güzellik algısı, doğayla ilgili bir algı değildir; tamamen insan bilincinin bir sonucudur. Tam tersine, doğadaki gerçeklikle pek bir alakası olmadığı bile söylenebilir, çünkü doğada böylesine belirgin bir renge sahip olmak, potansiyel avcıların sizi fark etme ihtimalini artırır. Ne de olsa doğada, kırmızımsı renkler daha nadir bulunur ve havada uçan bir avcı kuş, yeşil yaprağın üzerine konmuş ufak bir uğur böceğini bile, sahip olduğu bu sıra dışı renkleri sayesinde kolaylıkla fark edebilir ve "güzel gözüken" bu renkler ve desenler, birdenbire uğur böceği için yüksek bir ölüm riski oluşturabilir. O halde, uğur böcekleri neden böyle bir güzelliğe sahiptir?

Bunu anlamak için, renkli canlıların evrimindeki seçilim mekanizmalarını bilmek gerekir. Çünkü sıra dışı renkleri çoğunlukla, cinsel seçilimde ve dolayısıyla besinin diğer habitatlara kıyasla görece daha fazla bulunan ekvatoral enlemlerde, yani tropikal bölgelerde görülür. Buna bir örnek olarak, papağanları gösterebiliriz: Bu hayvanların besine erişimi çok zor olmadığı ve avcı baskısından çok fazla mustarip olmamalarından ötürü, çok parlak ve renkli bir gövdeye sahip olabilmektedirler. En nihayetinde bu parlak renkleri üretebilen papağanlar, sağlıklı olmalıdır; çünkü o renkleri veren şey proteinlerdir ve çeşitli renklerde (veya aynı rengin en parlak olmasını sağlayacak) proteinleri üreten bireyler, diğerlerine göre daha sağlıklı ve üretken olmalıdır. Hele ki bir de bu renklere rağmen avcılarından kaçabilmeyi başardıklarını sinyalledikleri için, karşı cins için daha da dayanılmaz bir çekicilik unsuru yaratabilmektedirler. Bu bireyler, şu mesajı vermektedir: "Ben sağlıklı bir bireyim ve benimle çiftleşmeyi seçersen, benim gibi sağlıklı yavruların olur."

Reklamı Kapat

Fakat papağanlara benzer bir habitatta ok kurbağaları da yaşamaktadır. Ne var ki ok kurbağalarının sahip olduğu muhteşem renkler, cinsel seçilim ile değil, doğal seçilim ile meydana gelmiştir. Ok kurbağalarının kırmızı rengi, potansiyel eş adaylarına bir mesaj değildir; kendisini avlama gafletinde bulunacak avcılara bir uyarı niteliğindedir: Ok kurbağalarının sahip oldukları bu renkler, düşmanlarına "Ben zehirliyim, yaklaşma, yakarım!" mesajını vermek için doğal seçilim yoluyla evrimleşmiştir. Buna "aposematizm" adı verilmektedir. Yani bu renkler, canlıların sahip olduğu zehri ve onu yem olarak gören avcı için yaratacağı tehlikeyi, doğada açık bir şekilde ilan etmenin renkli bir yoludur.

Zehirli Ok Kurbağası
Zehirli Ok Kurbağası
Wikimedia

Uğur böceklerinin sahip olduğu bu göze hoş gözüken ve dikkat çekici renklerin evrimleşme nedeni de işte tam olarak budur. Diğer birçok canlı türü, potansiyel düşmanlarından saklanmak için çevreye kamufle olabilen renkler evrimleştirmesine rağmen, uğur böcekleri, kral kelebekleri ve ok kurbağaları gibi aposematik canlılar, olabildiğince canlı ve dikkat çekici renkler evrimleştirmiştir. Öyle ki bu canlıların sahip oldukları renkler, sadece avcılara gözdağı vermek için değil; kendi türü arasındaki cinsel veya alansal rekabetlerde de avantaj sağlar. Daha sağlıklı olan daha canlı renklere sahip olacağı için, aynı türün diğer mensubuna bu kez "Ben senden sağlıklıyım, benimle uğraşma." mesajı iletilir ve sorun basit bir yolla çözülmüş olur.

Uğur Böcekleri, Seçilim Baskısını Doğruluyor!

Uğur böceklerindeki bu aposematik durumu araştıran bir bilimsel çalışma, 2015 yılında Scientific Reports dergisinde yayımlanmıştır.[1] Araştırmacılar, uğur böceklerinin sahip olduğu bu renklerin, avcılar tarafından ne düzeyde seçildiğini incelemişlerdir. Aslında uğur böcekleri, oldukça popüler olan kırmızı renklerinin dışında; siyah, turuncu, kahverengi ve sarı renklere sahip olabilirler. Çalışmada, uğur böceklerinden daha fazla göze çarpan "iki benekli uğur böceği" ve daha az göze çarpan "karaçam uğur böceği" gibi farklı türler bilinçli olarak seçilmiş ve kuşların hangi türü yem olarak daha fazla tercih edeceği gözlemlenmiştir. Bu gözlemi ise, kuşların bizden farklı olarak ayırt edebildiği ultraviyole ışıkta görünür olan renkleri algılayabilen kameralar ile gerçekleştirmişlerdir.

Daha fazla göze çarpan "iki benekli uğur böceği" (solda) ve daha az göze çarpan "karaçam uğur böceği" (sağda)
Daha fazla göze çarpan "iki benekli uğur böceği" (solda) ve daha az göze çarpan "karaçam uğur böceği" (sağda)

Ortaya çıkan sonuç tam da tahmin edildiği gibidir: Kuşlar çoğunlukla, karaçam uğur böceği gibi rengi daha az dikkat çekici ve dolayısıyla daha az zehirli olan uğur böceklerini yemeyi tercih etmişler; daha fazla dikkat çekici renklere sahip olan ve dolayısıyla daha zehirli olan iki benekli uğur böceklerine ise daha düşük bir olasılıkla yönelmişlerdir.

Aposematizmin Evrimi

Aposematizm, evrimleştiği ilk zamanlarda evrimsel olarak akıntıya karşı kürek çekmeyi gerektiren, ilginç bir özelliktir. Çünkü bir tür eğer bir tür parlak renklerle avcıları üzerine çekmeye başlarsa ve avcılar onun zehirli olduğunu öğrenmeden önce popülasyonun tamamını yiyecek olurlarsa (hele ki zehir de bir yandan yeni yeni evrimleşiyorsa) türün yok olmasına neden olabilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Aposematizmin hangi şartlarda evrimleştiğine baktığımızda, karşımıza diyet bakımından tutucu türler çıkmaktadır. Bu tür avcılar (özellikle de kuşlar), yaşam alanlarına yeni giren avları hemen avlamazlar; çünkü bu yeni avın popülasyon büyüklüğünden haberdar değillerdir. Bu yüzden avcılar, yeni bir tür ile karşılaştıklarında, o tür ne kadar parlak ve belirgin olursa olsun, ondan uzak durmayı seçebilirler. Dikkat ederseniz, yukarıda söz ettiğimiz araştırmada kuşlar, iki uğur böceği türüne de aşinadır. Yani bu tür deneyler, kuşların aşina olmadıkları böceklerle yapılmamaktadır.

Ayrıca davranışsal bazı detaylar da aposematizmin erken evrimini tetikleyebilir. Örneğin avcıların birçoğu, eğer bir av hem parlaksa hem de kötü tada sahipse, bunun "kötü tadını" eşit derecede kötü tada sahip ama daha az belirgin olan avlara nazaran daha uzun süre hatırlamaya meyillidir. Dahası avcılar, sadece öğrenme yoluyla da değil, evrimsel olarak "genlere kazınmış" bir şekilde de parlak avlardan uzak durmaya meyillidirler: Henüz ebeveynleri tarafından eğitim görmemiş, deneyimsiz sığırcık kuşları ve evcil civcivlerle yapılan deneylerde, hangi avlardan uzak durması gerektiği henüz öğretilmemiş bireylerin bile parlak avlardan uzak durmayı seçebildiği gösterilmiştir. Bu durum, parlak avcıların illâ daha fazla av olacağı fikrini yanlışlamaktadır.

Fakat aposematizmin evrimini açıklamak için illâ bu öncülleri doğrulamaya da gerek yoktur. Örneğin türler, genel olarak yeni formlara karşı korkuya sahiplerdir (buna neofobi denir). Bu nedenle bir av, yeni bir yaşam alanında parlak renklerle sabitlenene kadar, avcılar zaten onlardan uzak durmayı tercih edebilirler. Benzer şekilde, hâlihazırda doymuş (yani besine erişimi zor olmayan) bireyler, aşina oldukları soluk avları, aposematik nitelikteki avlara tercih edebilirler.

Dahası, avların davranışı da avcıların davranışını etkileyebilmektedir: Örneğin yeni bir yaşam alanına yerleşmeye başlayan av konumundaki canlılar, birbirleriyle sıkı sıkıya dayanışma sergileyip, bir arada bulunmayı tercih ederek, avcılara verdikleri uyarı sinyalini şiddetlendirebilirler. Avcılar, onlardan bir tanesini tadıp da kötü tatlı olduklarını fark ettikten sonra, kümelerden uzak durmaya başlayabilirler.

Reklamı Kapat

Aposematizmin evrimini açıklayan bir diğer hipotez ise genetikten gelmektedir: Eğer aposematik özellikler çekinik veya X kromozomu üzerinde taşınan genlerse, avcılar avladıkları erkek avlardan ötürü türün tatsız veya zehirli olduğunu öğrenebilir; ancak bir yandan heterozigot dişiler, avcılar sinyali öğrenene kadar, bu parlak özelliklerin popülasyon içinde yayılmasını sağlayabilir.

Her ne kadar cinsel seçilimi az önceki anlatımımızda elemiş olsak da cinsel seçilim de apoosematizmin evriminde rol almış olabilir: Eğer dişiler, daha parlak erkekleri seçiyorlarsa, aposematik erkekler, doğal seçilim riski altında kalmalarına rağmen, güçlü cinsel seçilim baskısı altında giderek parlaklaşabilirler. Bu, tavuskuşunun kuyruğu gibidir: Kuyruk, avcılardan kaçmayı zorlaştırsa da avcılarından çok başarılı bir şekilde kaçabilen erkek bir tavuskuşu çiftleşemediği sürece bu avcıdan kaçma başarısının hiçbir evrimsel kıymeti yoktur. Eğer diğer erkekler, avcıya yem olma riskine rağmen daha parlak kuyruklar sayesinde dişileri çekebiliyorlarsa, bu yüksek risk altında bile daha iri kuyruklar evrimleşebilir. İşte aposematizm de bu tür güçlü bir cinsel seçilim baskısı altında, doğal seçilime rağmen evrimleşebilir.

Buna ek olarak, buraya kadar bahsettiğimiz nedenlerden herhangi biri (veya birkaçı) sonucunda belli bir popülasyon büyüklüğüne erişmeyi başaran aposematik türün avcılarının, zehir veya kötü tat riskini öğrenmesi çok daha hızlı gerçekleşecektir; çünkü popülasyon artık yeterince büyüktür. Burada, akraba seçilimi de devreye girecektir: Eğer aposematik avların bu niteliği, ufak bir aile popülasyonundan türe yayılacaksa, bir arada bulunma ihtimali yüksek olan bu aile bireylerinin birbirini kollama ihtimali daha yüksek olacak ve böylece bu genler gelecek nesle daha seri bir şekilde aktarılacak ve hızlı bir şekilde popülasyon içinde yayılabilecektir.

Sonuç

Anlayacağımız, doğadaki renkler, bize her ne kadar hoş gözüküyor olsa da, işin içinde yatan asıl gerçek; hayatta kalma ve neslini devam ettirme başarısını artırmaktan ibarettir. Ancak bu gerçekleri bilmek, doğadaki güzelliklerden alıp götürmeyeceği gibi, onlara daha farklı bir perspektiften bakmamızı sağlar.

Reklamı Kapat

Elbette son olarak şunu da belirtmekte fayda var: Yazımızda her ne kadar uğur böceklerinin zehirli olmalarından bahsetmiş olsak da, insanları ısırması durumunda herhangi kötü bir etki meydana getirmez. Ancak bazı durumlarda, evcil hayvanlarda gözle görülür yan etkiler meydana getirebilmektedir. Yani uğur böceklerinin zehri, daha ziyade avcılarına ve avlarına yöneliktir, insanlar gibi iri memeli hayvanlara yönelik pek bir işlevi yoktur.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Bilim Budur! 7
  • Muhteşem! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 23/10/2021 18:15:25 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10493

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Bilgi Felsefesi
Nöron
Doğa Yasaları
Ölüm
Kanser
İnfografik
Ölümden Sonra Yaşam
Biyocoğrafya
Basınç
Ara Tür
Bilimsel
Toplum
Hukuk
Alkol
Wuhan Koronavirüsü
Özellikler
Yavru
Cinsel Yönelim
Adaptasyon
Biyolojik Antropoloji
Evrim Ağacı Duyurusu
Kemik
Klinik Mikrobiyoloji
Hidrojen
Arı
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın