Amatör Telsizcilik Nedir? Telefon Sistemleri Çalışmadığında İletişim Nasıl Sağlanır?

Özellikle ülkemiz coğrafyasında her zaman göz önünde bulundurmamız gereken gerçeklerden biri olan depremler sırasında karşımıza çıkan sayısız sorundan biri iletişim kurabilmektir. Deprem sonrasında hayatta kalabildiyseniz ailenize, komşularınıza, arkadaşlarınıza, akrabalarınıza ve acil servise ulaşma ihtiyacında olabilirsiniz. Ancak maalesef ülkemizdeki telefon sistemleri deprem sonrasında kullanılamaz hâle gelebiliyor.^[1] Son teknoloji telefonlarımız birer pahalı metal yığınına dönüştüğünde imdadımıza çok daha eski bir teknoloji yetişiyor: telsizler. Bu yazımızda, acil durum haberleşmesinin vazgeçilmezi olan ama bununla sınırlı kalmayan amatör telsizcilikten bahsedeceğiz.

Amatör Telsizcilik Nedir?

Amatör telsizcilik; hiçbir maddi çıkar gözetmeksizin, radyo tekniği alanında kişisel gelişim ve kültürlerarası etkileşim sağlamak amacı ile yürütülen gönüllü uğraştır.^[2] Buradaki "amatör" kelimesi, günlük hayatta alışık olduğumuz "acemi" anlamından ziyade "gönüllülük esasına göre ve hiçbir menfaat beklemeden" anlamındadır.^[3]

Amatör telsizciler; yukarıda sayılan amaçlarla, elektromanyetik spektrumun, çeşitli ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlar tarafından kendilerine ayrılan kısımlarında birbirleri ile kablosuz haberleşme yaparlar. (Elektromanyetik spektrum hakında bilgi edinmek için bu yazımızı okuyabilirsiniz.) Bu haberleşmelerde taraflar arasında çağrı işareti, isim, konum, sinyal kalitesini belirten sinyal raporu gibi veriler aktarılmakta ve sohbetler gerçekleşmektedir. Ayrıca acil durumlarda kullanılacak çeşitli bilgiler veya tarafların arzu ettiği herhangi bir bilgi de aktarılabilir.^[4]

Nasıl Amatör Telsizci Olunur?

Amatör telsizci olmak için sırasıyla eğitim, sınav ve belgelendirme aşamalarından geçilmelidir.^[5] "Eğitim" kısmı çoğu zaman es geçilse de bazı amatör telsiz dernekleri, sınav aşamasına yönelik eğitimler düzenleyebilmektedir.^[6] Bundan sonra Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan ve Millî Eğitim Bakanlığı tarafından icra edilen Amatör Telsizcilik e-Sınavı'na girilir. Sınavdaki başarıya göre belge sınıfı belirlenir:^[7]

• A Sınıfı: A/B kategorisinden sınava giren ve en az 75 puan alan adaylar, A sınıfı belge almaya hak kazanırlar. A sınıfı belge sahipleri, amatör telsizcilere izin verilen tüm frekanslarda, izin verilen en yüksek çıkış gücüne kadar çalışma yapabilirler.^[8]
• B Sınıfı: A/B kategorisinden sınava giren ve 60-75 puan arasında alan adaylar, B sınıfı belge almaya hak kazanırlar. B sınıfı belge sahipleri, A sınıfına göre daha kısıtlı frekanslarda çalışma yapabilirler.^[8]
• C Sınıfı: C kategorisinden sınava giren ve en az 60 puan alan adaylar, C sınıfı belge almaya hak kazanırlar. C sınıfı belge sahipleri, 2 m ve 70 cm'lik bantlarda en fazla 5 Watt çıkış gücü ile çalışma yapabilirler.^[8]

Amatör telsizcilik belgesi sahipleri, sınıflarına göre izin verilen telsizler ile iletişim sağlayabilirler. Telsizleri için ayrıca ruhsat edinmelerine gerek yoktur.^{[2], [3]}

Belge almaya hak kazanan amatör telsizcilere çağrı işareti tahsis edilir.^[9] Tüm dünyada tanınan ve benzersiz olan çağrı işaretleri, ülkemizde 3 kısımdan oluşur:

Vikipedi

1. Ön Ek (İng: "Prefix"): Çağrı işaretinin ait olduğu ülkeyi gösterir. ITU tarafından her ülke için bir veya birkaç ön ek ayrılmış olup ülkemize ait ön ekler TA (A ve B sınıfları), TB (C sınıfları), TC (Özel çağrı işaretleri) ve YM'dir (Dernek ve kulüp istasyonları).^[10] Bu ön eke bakılarak çağrı işaretinin hangi ülkeye ait olduğu anlaşılabilir. Örneğin ON2ABC Belçika'ya, AA3B ABD'ye, 5A4B Libya'ya, M8D ise Birleşik Krallık'a aittir.^[11]
2. Numara: Çağrı işaretinin 2. bölümünü oluşturan sayıdır. Ülkemizde bu sayı, bölge numarasını belirtir. Örneğin Ankara'da 2, Kayseri'de 7, Trakya'da 1, tüm adalarda 0 kullanılır. Bazı ülkelerde ise bu numara rastgele verilir.^[12]
3. Son Ek (İng: "Suffix"): Amatör telsizcilerin kendine ait olan ve birbirlerinden ayrılmalarını sağlayan kısımdır. Ülkemizde lisans alan amatör telsizcilere ilk olarak 3 harfli bir son ek seçme hakkı tanınır. 5 yılını dolduran amatör telsizciler 2, 10 yılını dolduranlar ise 1 harfli son ek alabilirler.^[10]

Amatör Telsizcilikte Kullanılan Bantlar ve Özellikleri

Elektromanyetik spektrumda amatör telsizciler için ayrılmış frekans aralıklarına bant adı verilir.^[13] Bantlar, yaklaşık dalga boylarına göre isimlendirilir ve gruplandırılır:

• EHF ve SHF (İng: "Extremely/Super High Frequency", Tür: "Aşırı/Süper Yüksek Frekans"): Çok kısa dalga boyuna sahip mikrodalga bantlarını kapsar. Amatör telsizcilikte çok az kullanılan bu bantlarda genellikle deneysel çalışmalar gerçekleştirilir. 1; 2; 2,5; 4 ve 6 mm'lik bantlar EHF; 1,2; 3; 5 ve 9 cm'lik bantlar SHF olarak sınıflandırılır.^{[14], [15]}
• UHF (İng: "Ultra High Frequency", Tür: "Ultra Yüksek Frekans"): 13, 23, 33 ve 70 cm'lik bantları kapsar.^[15] Kısa mesafe iletişiminde sıklıkla tercih edilir. 430-440 MHz aralığını kapsayan 70 cm bandı, en popüler bantlardan bir tanesidir.
• VHF (İng: "Very High Frequency", Tür: "Çok Yüksek Frekans"): 2 ve 6 m'lik bantları kapsar.^[15] 144-146 MHz aralığını kapsayan 2 m bandı, en popüler bantlardan biri olup acil durum haberleşmesinde kullanılacak en önemli banttır. 50-52 MHz aralığını kapsayan 6 m'lik bantta ise günün saatine ve güneş aktivitesine bağlı olarak uluslararası haberleşme de mümkün olabilmektedir.^[16]
• HF (İng: "High Frequency", Tür: "Yüksek Frekans"): 80, 60, 40, 30, 20, 17, 15, 12 ve 10 m'lik bantları kapsayan HF bantları, uluslararası haberleşmeyi mümkün kılan bantlardır.^{[15], [17]} Bu bantlarda yayılan sinyaller, atmosferin "iyonosfer" adı verilen bölgesinden yansıyarak tekrar dünyaya dönmekte, böylece yeryüzü ile iyonosfer arasında sürekli sekerek tüm dünyaya yayılabilmektedir.^[16] Ülkemizde bu bantlar yalnızca "A" sınıfı belge sahipleri tarafından kullanılabilir.^[3]

• MF ve LF (İng: "Medium/Low Frequency", Tür: "Orta/Düşük Frekans"): Çok uzun dalga boyuna sahip bantlardır. Bu bantlarda anten yapmak ve verimli iletişim gerçekleştirmek zordur. 160 ve 630 m'lik bandlar MF, 2200 m bandı LF olarak sınıflandırılır.^[15] 160 m'lik bant sıklıkla kullanılsa da 630 ve 2200 m'lik bantlar genellikle deneysel çalışmalar için kullanılır, bu bantlarda iletişim çok yavaş gönderilen mors kodu ile sağlanır.^{[16], [18], [19]}

Amatör Telsiz ile İletişim Nasıl Gerçekleşir?

Telsiz, aslına bakılırsa çift yönlü bir radyodur. Taraflardan birinin yayımladığı radyo dalgası, diğer taraftan alınır ve bu sayede iletişim gerçekleşir. Radyo istasyonunun yayımladığı sinyallerin radyo anteni ile alınmasına benzetilebilir ancak haberleşme çift yönlüdür. Radyo dalgalarının direkt olarak bir telsizden diğerine aktarıldığı bu yönteme "simplex" adı verilir.

İki taraf arasında dağ veya binalar gibi engeller varsa bu, iletişime engel olabilir. Bu durumda iletişim röleler üzerinden sağlanır. Taraflar birbirine ulaşamıyor olsalar da genellikle yüksek tepelere kurulan tekrarlayıcı istasyonlar (röleler) sayesinde iletişim kurulabilir. Bu yöntemde taraflardan biri röleye ulaşır ve sesini radyo dalgaları aracılığıyla röleye iletir. Rölede bu dalga tekrar yayımlanır. Karşı taraf da röleyi dinleyerek sinyalleri alabilir.

Telsizlerde, radyolarda olduğu gibi FM, AM gibi modların yanı sıra CW, PSK, SSTV, RTTY gibi çeşitli dijital ve analog yayım türleri kullanılır. Kullanılacak mod; banda, telsiz cihazının çıkış gücüne ve atmosfer şartlarına göre seçilir. Bu modlardan en çok kullanılanların detayları şu şekildedir:

• CW (İng: "Continuous Wave", Tür: "Devamlı Dalga"): Bu modda verici cihaz dalgayı sürekli üretir ve üretilen dalganın yayımlanıp yayımlanmayacağı, bir anahtar yardımıyla kontrol edilir. Amatör telsizcilikte kullanılan en temel ve en basit olan bu modda genellikle mors alfabesi ile iletişim kurulur. Tüm amatör bantlarda kullanılabilse de genellikle HF bantlarda tercih edilir.

N2HTT

• SSB (İng: "Single Sideband", Tür: "Tek Yan Bant"): SSB, AM (İng: "Amplitute Modulation, Tür: "Genlik Modülasyonu") sinyallerinin amatör telsizcilikte kullanılış biçimidir.^[20] Bir taşıyıcı sinyal ve iki yan banttan oluşan AM sinyallerinin taşıyıcı ve bir yan bandı kaldırılmış şekli olarak özetlenebilir.^[21] AM sinyallerinin spektrumda geniş yer kaplaması ve zayıf sinyallerin zor anlaşılması sebebiyle bu yöntem tercih edilmiştir.^[22] SSB, USB (İng: "Upper Sideband", Tür: "Yüksek Yan Bant") ve LSB (İng: "Lower Sideband", Tür: "Düşük Yan Band") olmak üzere ikiye ayrılır, bunlardan hangisinin kullanılacağı banda göre belirlenir.^[23] HF bantlarında yaygın kullanılan analog moddur. Bu modda AM ile benzer olarak sesin tonu, elektromanyetik dalganın genliğine yansıtılır.^[24]
• FM (İng: "Frequency Modulation", Tür: "Frekans Modülasyonu"): Bu modda sesin tonu, elektromanyetik dalganın frekansına yansıtılır. Radyolarımızda kullanılan FM'in aynısıdır.^[22] Uzun mesafelerde başarısız olması sebebiyle genellikle kısa mesafe haberleşmesinde ve VHF/UHF bantlarında tercih edilir, analog bir moddur.^{[24], [25]}
• RTTY (İng: "Radioteletype", Tür: "Radyoteletayp"): En çok kullanılan dijital modlardan biri olan RTTY'de dijital sinyal, iki farklı frekans arasında geçiş yapılarak iletilir.^[26] Kullanılan frekanslardan biri 1'leri, diğeri 0'ları iletmek için kullanılır.^[27] Bu yönteme genel olarak FSK (İng: "Frequency-Shif Keying", Tür: "Frekans Kaydırmalı Anahtarlama") adı verilir.
• PSK (İng: "Phase-Shift Keying", Tür: "Faz Kaydırmalı Anahtarlama"): Dijital modlardan bir diğeri olan PSK yönteminde sinyal, elektromanyetik dalganın fazı (basitçe gecikmesi) ile iletilir. Fazın kayma miktarına bağlı olarak PSK31, PSK63 gibi türlere ayrılır.^[28]
• SSTV (İng: "Slow-Scan Television", Tür: "Yavaş Taramalı Televizyon"): Bu yöntemde taraflar arasında gönderilen resimler kullanılır. Bu resimler, her iki tarafta yukarıdan aşağıya doğru oluşan görseller şeklinde görülür. Bu yöntem, başta Uluslararası Uzay İstasyonu ile görüşmeler olmak üzere amatör uydu haberleşmesinde de kullanılmaktadır. Robot, Scottie, Martin gibi türleri vardır.
• FT (İng: "Franke-Taylor"): FT modu, kullanıcıların bilgisayar saatlerinin UTC saatine göre senkronize edilmesi yardımıyla oluşan belli süreli periyotlar dahilinde 13 karakterden oluşan standart mesajların gönderilmesi ile iletişim kurulan dijital moddur.^[29] 30 saniyelik periyotlar kullanan FT8 ve 15 saniyelik periyotlar kullanan FT4 modlarının yanı sıra 7,5 saniyelik periyotlar kullanması planlanan FT2 modu da deneme aşamasındadır.^[30]

Bu modlardan her birinin avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. Bunları bir özet tablo hâline getirelim:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Amatör Telsiz Yarışmaları

Acil durum haberleşmesi ve gündelik bilgi alışverişinin yanında amatör telsizciler, birbirleri ile rekabet ettikleri yarışmalara (İng: "contest") da katılabilirler. Yarışmalarda yarışmacılara tanınan sınırlı süre (örneğin 24 veya 48 saat) içinde en çok istasyon ile görüşmek amaçlanır. Yarışmalarda görüşmenin teyit edilebilmesi için değişim (İng: "exchange") adı verilen bilgiler paylaşılır. Her yarışma için görüşme numarası, isim, bölge gibi değişimler belirlenir.

Örnek olarak CQ World-Wide DX Contest - CW yarışmasında CW modu kullanarak 48 saat içinde en fazla istasyon ile görüşmek amaçlanır. Her istasyon her görüşmede karşı tarafa çağrı işaretini, sinyal raporunu (sinyalin kalitesini belirten sayı) ve yarışma tarafından belirlenmiş bölge numarasını iletir. Yarışmacıya her kıtalararası görüşme için 3, her uluslararası görüşme için 1 puan verilir. Daha sonra bu puan, yarışmacının yarışma boyunca iletişim kurduğu toplam bölge sayısı ile toplam ülke sayısının toplamı ile çarpılır ve son puan elde edilir. Örneğin 48 saat içinde 30 bölge, 70 ülke ile toplam 500 görüşme gerçekleştirmiş olan yarışmacının puanı, $500\ast (30+70)=50000$ olur ve yarışmacılar bu puanlara göre sıralanır.^{[31], [32]} Her yarışmada farklı süre, mod ve puanlama sistemi belirlenebilir.^[33]

Amatör Telsizcilikte Acil Durum Haberleşmesi

Amatör telsizciler, acil durumlarda telefon sistemleri çalışmadığında önemli rol üstlenirler.^[34] Örneğin bir depremde yıkılan bina, enkaz altında kalan bir kişi veya bölge durumu bilgileri amatör telsiz ile çevreye iletilebilir. Bu sayede çevredeki amatör telsizciler yardıma gelebilir veya acil çağrı merkezine ulaşabilen amatör telsizciler sayesinde acil durum ekiplerinin durumdan haberdar olması sağlanabilir.^[35]

Acil durumlarda kullanılmak üzere uluslararası kuruluşlarca belirlenmiş acil durum frekansları bulunmaktadır. Böylece acil durumlarda tüm amatör telsizciler aynı frekansa toplanır ve iletilen bilgilerden haberdar olur. En önemli acil durum frekansı, 2 m'lik VHF bandında yer alan 145,500 MHz frekansıdır.^[36] Bu frekans, acil durum yokken genel çağrı frekansı olarak kullanılırken acil durumlarda acil çağrıların iletileceği frekanstır. Ayrıca acil durum mesajları uluslararası olarak iletilmek istenirse 40 m'lik HF bandında yer alan 7060 kHz ve 20 m'lik banttaki 14300 kHz frekansları kullanılır.^[37]

Acil durum haberleşmesinin önemli unsurlarından biri de rölelerdir. Röleler sayesinde acil durum çağrısı, kilometrelerce yarıçaptaki bir bölgeye ulaşabilir ve yardım sağlanabilir.^[38]