Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?

Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?
12 dakika
1,156
  • Felsefe
  • Varlık Felsefesi (Ontoloji)

”Gözlemcisiz bir ortamda düşen ağaç ses çıkarır mı?” temel sorusu uzun tartışmalar sonrasında canlılığı korumakla birlikte felsefe eğitimi dâhilinde tekrarlanan bir soru olarak kalmaktadır. Bu nedenle bu temel soru felsefeye ufak bir tarihsel gelişim çerçevesinde göz atmış tüm okuyucular için heyecan verici bir sorudur. Sorunun temelde bir varlık (ontoloji) sorunu olarak ele alınmasının gerekliliği doğar. Temel varlık sorunsalının önemli sorularından birisi de herhangi bir gözlemcinin gerçekliğe etkisi üzerinedir. Varlık felsefesi temelde ”gerçeğin” ne olduğuna yönelik bir sorgulamadır. Bu yazımda varlık felsefesine değinen bu soruyu zaman kavramı üzerinden ele alacağım. Zamanı tanımlamak bir bakıma salt aklımızın ve salt akılla ortaya koyduğumuz cihazların ölçümlerinin sınırını anlamaktır. Bu da salt akılla anlaşılabilen en üst varlık sorgulaması imkânı olarak zaman kavramına başvurmayı zorunlu kılar. Değineceğim başlıkların genel amacı, gözlemci dışında bir zaman olgusunun gerçekliği yönündeki savunudur.

 1.1 Ses Nedir ve Zaman İçinde Nasıl Değerlendirilir?

Tüm Reklamları Kapat

Her şeyden önce soruda geçen sesin ne olduğuyla başlamalıyız. Ses genel çerçevede söyle tanımlanmaktadır:

Hava ya da diğer iletici ortamlarda bir dalga biçiminin veya hareketinin kulak tarafından algılanmasıdır.

Tüm Reklamları Kapat

(Everest : 1994)

Bu ve bunun gibi birçok tanıma biraz dikkatlice bakılacak olursa, ‘’sesten’’ söz edebilmek için birbirinden bağımsız 3 fenomenin bir arada olması gerektiği ortaya çıkar:

  • Kaynak
  • İletici ortam (mekân)
  • Kulak

Ancak bizi ilgilendiren kısım sesin oluşum kısmında devreye girer. Oluşum kelimesi varoluşa bir kavramsal bağlantı katmaktadır. Dalga hareketi, madde titreşiminin bir sonucudur. Ses dalgasının oluşabilmesi için de bir titreşimin oluşturulması gerekir ve bu titreşimi oluşturacak kaynağa "ses kaynağı" adı verilir (çalgılar, ses telleri vb.). Titreşimler, maddeyi oluşturan parçacıkların (kabaca moleküllerin) hareketi olarak meydana gelirler. Kaynaktan çıkan enerji, molekülleri harekete geçirir. Bu etkiyle beraber denge konumları bozulan moleküller birden sıkışmaya ve seyrekleşmeye başlar. Bulundukları yerlerde bu hareketi, enerjilerinin büyüklüğü ile doğru orantıda sürdürürler. Zaman içerisinde gerçekleşen bu harekete dalga hareketi; kaynağın ürettiği titreşim ile oluşan döngüsel ve kulak ile algılanabilir dalgalara da ses dalgası denir. Ses oluşumu ve varoluşundaki temel kavram ses dalgası olmaktadır. Sesin gerçek varlık olarak tanımlanması için gerçeklikle (realite) etkileşime geçen bu kısımdır. Ses dalgasının konum ve zaman içindeki hareketini ses dalgalarıyla gerçekleştirmesi yanında sesin dalga özelliği bizatihi varlık özelliğidir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Aşağıdaki şekilde, bir ses dalgasının havadaki oluşumu basit bir düzenekle gösterilmiştir. Tüp içerisindeki hava çevrede serbestçe dolaşan moleküllerden oluşur. Doğal durumdaki moleküller, fiziksel olarak dengede kabul edilir. Pistonun hareket ettirilmesiyle tüp içerisindeki hava molekülleri, hareketin enerjisi ile doğru orantılı olarak yer değiştirmeye başlar. Moleküller belirli noktalarda yoğunlaşacak, belirli noktalarda ise yoğunluğunu düşürecektir. Yoğunlaşma konumuna sıkışma (compression), ayrışma konumuna da seyrekleşme (rarefaction) adı verilir. Bu düzenli dalga hareketinin izdüşümünü iki boyutlu eksen üzerine alırsak, sinüs hareketi denilen dalga modeli ortaya çıkar. Bu grafikte, yatay eksendeki denge konumunun en üst noktası, moleküllerin sıkışma (+) noktası; en alt noktası, moleküllerin seyrekleşme (-) noktasıdır.

 Sesin hızına gelecek olursak iletici ortam içerisinde hareket eden ses dalgalarının birim zaman içerisinde ilerlediği hıza, dalganın yayılma hızı denir ve c ile gösterilir.

Hava, gaz moleküllerinin oluşturduğu iletici bir ortamdır. Bu nedenle, gazlarda ses hızını etkileyebilecek önemli bir parametre ortaya çıkar: sıcaklık (t). Havadaki ses hızı, sıcaklık ile doğru orantıda değişir (Boyle Kanunu). Yüksek sıcaklıkta ses hızı artarken düşük sıcaklıkta azalacaktır.

c(m/sn) = 331 + 0,6t (°C)

Sesin bu özellikleri çoğumuza sadece bilimsel bir gözlem sonucuymuş gibi gelerek felsefi kısımda nasıl bir karşılık bulduğu sorusunu havada bırakacaktır. Sesin gerçeklikle olan felsefi ilişkisine dönecek olursak asıl görünen kısmın sesin ve hızın tanımlamalarının onların varlık felsefesi yönüne de değindiğini gösterir. Gerçeklik temel olarak konum ve zamanda bulunuşla belirlenebilir. Bunun en büyük yardımcısı da ivmesinin belirlenmesidir. Bir ses dalgasının gerçeklik üzerine en önemli gözlemsel verisi ivmesinin belirlenmesidir. İvmelenme ise devinim durumunda bulunan bir nesnenin sonsuz küçük bir zaman içinde hızında oluşan artışın bu zamana oranıdır.

Tüm Reklamları Kapat

1.2 Olan Nedir? Ne Gözlemlenir?

Albert Einstein‘in gündelik hayata giren ünüyle birlikte gerçekliğe yöneltilen en büyük algı hatası her şeyin göreceli olduğu söylencesidir. Bazı kimseler bunu dile getirmekle aslında varlık üzerine temel sorunun çözümlendiğini ve Einstein kuramıyla zamanın ve bunun getirdiği rasyonel zorunlulukla varlığın kendisinin gözlemciye bağlılığının kesinleştiğini ima eder. Bu oldukça büyük bir yanlıştır. Öncelikle Albert Einstein‘in kuramının temel felsefi argümanı bunun tam zıddı olmakla birlikte, bu söylemin şu tutarsızlığı da mevcuttur: Her şey göreceli olsaydı her şeyin ona göre göreceli olacağı hiçbir şey ol(a)maması gerekirdi. Einstein’in kuramının temel dayanağı gözlemcinin içinde bulunduğu koşullara hiçbir şekilde bağımlı olmayan fiziksel yasalar ortaya çıkarmaktır. Bu koşulların, gözlemciye görünenin, daha önce sanıldığından da çok, gözlemciyi etkilediği ortaya konmuş bir gerçektir. Burada gözlemci kavramına bir açıklık getirmek gerekir. Gözlemci ilk kısımda belirtildiğinde kulakla denkleştirilmiştir. Ancak bu, tanımlamanın getirdiği bir zorunluluk olmakla birlikte gerçekliği tam karşılamaz. Gözlemci bilinçli şekilde organlarına gelen iletileri değerlendirmek (algılamak) zorunda değildir. Gözlemcinin konumunda olan, ona denk bir fotoğraf makinesi ya da bir başka tespit edici de aynı yetenekte olacak ve bu ses belirli cihazlarla (gramofon,video oynatıcı vb.) tekrarlanabilecektir. Yine de bu kısmı daha iyi anlamak için gözlemciyi bilinçli birey olarak ele almaya devam edeceğim. Eğer iki kişi (gözlemci) bir başkasının konuşmasını dinliyorsa ve biri diğerine göre konuşmacıya daha yakın ise, biri diğerine göre sesi daha yüksek ve hızlı (zaman içinde önce) duyacaktır. Eğer iki kişi, bir ağacın devrilmesini birlikte seyrediyorsa, bu kişilerden her biri olayı değişik açılardan görür. Bu her iki farklılık da, aynı şekilde kaydedici araçlarla saptanabilir. Bu farklılıklar herhangi bir şekilde gözlemcilerin özelliklerine bağımlı olmayan, deneyin yapıldığı sırada, fiziksel doğanın olağan akışının parçasıdır. Ama eğer filozof, bir grup insanın ”aynı” fiziksel oluşu gözleyebilecekleri kanısındaysa o zaman açıktır ki, filozof oluşun bütün gözlemciler için ortak olan bu nitelikleriyle ilgilenmek zorundadır. Öteki kısımlarda oluşun bizatihi kendisine ait olduğunu söyleyemez. Filozof en azından bütün ”eşit derecede iyi” gözlemcilere ortak olan özelliklere değinmek zorundadır. Bu eşitlikten şöyle söz edilir. Bir gözlemci ve bir mikroskop ya da teleskop kullanan gözlemci eşit derecede iyi gözlemciler değildir. Eşitlik gözlem verilerinin algılanma özelliğine göredir.

Gözlemcinin zaman artışı
Gözlemcinin zaman artışı

1.3 Aynı Zamanda Bulunabilir miyiz?

Albert Einstein’in Özel Görelilik Kuramı ortaya çıkana dek kimse birbirinden bağımsız olan iki ayrı olayın aynı zamanda olması görüşünde herhangi bir anlaşmazlığa düşemezdi. Ayrı yerlerde olan iki olayın ölçümü konusunda güçlükler çıkabileceği öngörülüyordu. Özellikle birbirinden oldukça uzak olan iki konum arasında zamandaşlık olup olmadığını ölçmek deneysel alanın ötesinde durabilirdi. Ancak herhangi bir kişinin mantıksal olarak şu cevabı vermesi de beklenen bir davranış olacaktır: Eğer iki konum arasında tam orta yerde duran bir gözlemci zamandaş olarak algılıyorsa bu olaylar zamandaştır. Böylece yeryüzündeki olaylarla uğraştığımız sürece, yeryüzündeki gözlemcileri ilgilendirdiği kadarıyla zamandaşlık tanımı yeterince iyi işleyecektir. Bu tanım birbiriyle tutarlı olan sonuçlar verir ve Dünya’nın hareket ettiği gerçeğini görmezlikten gelebileceğimiz yersel fiziğin bütün problemlerinde kullanılabilir. Ama birbirlerine göreli olarak hızla hareket eden iki gözlemci söz konusu olunca bu tanımımız artık yeterince doyurucu değildir. Diyelim ki ışığın yerine sesi koyduğumuzda ne olduğuna bakıyoruz. İki konum ortasında bulunan bir gözlemci tarafından aynı anda işitildiğinde iki olguyu zamandaş olarak tanımlarız. Bu kavram değişikliği üstte bahsedilen ilkede herhangi bir değişiklik yapmaz, ama sesin daha yavaş olan hızı sayesinde durumun gerçekliğe oranının bulunmasını yani ölçülmesini kolaylaştırır. Özel Görelilik ilkesinde gerçekliğe ulaşmamıza imkân veren küçük bir ayrıntı vardır ve bu, gerçekliğin ölçümü üzerinde değişikliğe sebep olur. Analojiye göre iki kişiden birisi diğerine göre iki kat zenginse, bu, gerçeği aynı ölçüde dolar, sterlin veya lira olarak ifade ediyor demektir. Denizde giden bir gemide olduğunuzu düşünün. Hareket ederken gemi içindeyseniz geminin hareketinin gemiden kaynaklandığını gözlemleyip öne sürebilirsiniz. Ancak geminin ambarına indiğinizde geminin durağan olduğunu ve denizin hareketinin gemiyi harekete geçirdiğini gözlemleyip öne sürebilirsiniz. Hangisini seçerseniz seçin iki önerme de doğru olacaktır. Bu yalnızca sizin niceliklerden birine karşı aldığınız referansı değiştirecek ancak gerçekliğe giden formülasyondaki niceliklerin toplam sonucunu değiştirmeyecektir.

Tüm Reklamları Kapat

Hafif seyahat süresi arasındaki karşılaştırma (LTT) etkileri ve özel görelilik teorisinin öngörüleri (SR). X ekseni belirgin hızıdır ve Y ekseni göreli zaman genişlemesi veya daralmasını göstermektedir.
Hafif seyahat süresi arasındaki karşılaştırma (LTT) etkileri ve özel görelilik teorisinin öngörüleri (SR). X ekseni belirgin hızıdır ve Y ekseni göreli zaman genişlemesi veya daralmasını göstermektedir.

Yazımızın önemli ayrımı burada başlamaktadır. Farklı yerlerdeki zaman sorunu, imgelenme açısından belki de Einstein kuramının en zor yanıdır. Bizler zamandaşlığın ortak noktada ölçülebileceği kanısındayken, Jüpiter’deki iki olayın yirmi dört saatle birbirlerinden ayrıldıkları yargısına varıyorsak, Jüpiter ve Dünya’ya göre daha hızlı hareket eden bir başkası, iki olayın daha uzun bir zamanla birbirlerinden ayrıldıkları yargısına varacaktır. İnsanlık düşünce tarihinden Einstein’e kadar gelen sürede evrensel kozmik zaman böylece artık geçerli olmamaktadır. Her cismin çevresinde bulunan olaylar için belirli bir zaman sıralaması vardır. Bu, cisim için öz zaman olarak tanımlanır. Hepimiz aynı referans sisteminde olan yeryüzünde olduğumuza göre farklı insanların öz zamanları birbirleriyle çakışmak zorundadır ve yerel zaman olarak bir araya toplanır. Ancak zaman yalnızca bir gözlemcinin düşlerindeki gerçeklik olsaydı, bu düşler bir diğerinin öz zamanı yani düşüyle örtüşüyor olamazdı. Bir kimsenin algılarıyla ona zamandaş olan bir başkasının algıları arasında bulunan yakın ilişki farklı niceliklerle (farklı kaynaklarla) bizi ortak bir varlığın gerçekliğine inandırmaktadır. Bu temelle bir gözlemcinin gerçekliği, öz zamana dönüşüm bakımından fiziksel gerçekliği kategorize ederek belirli anlara ve şimdiki zamanlara ayırmak dışında ona herhangi bir müdahalede bulunamaz. Bundan sonra değinmemiz gereken nokta zamanın ölçümü üzerinedir. Dünya periyodik olaylarla doludur. Bu olaylar ilk düşündüğümüz zamanlardan beri belirli benzerlikleri görmemize ve onları anlamlandırmamıza neden olmuştur. Bu olaylardan herhangi biri de zaman ölçümünde kullanılabilir. İnsanoğlunun yapmış olduğu saatlerin tek üstünlüğü özellikle kolay bir gözleme (saatin yelkovan ve akrebinin dönmesi gibi) olanak vermesidir. Peki geniş anlamıyla saatle ölçülen şey gerçekte nedir? Her saat kendi fiziksel niceliği olan, öz zamanın doğru bir ölçümünü verir. Ama kendi öz zamanının ölçümü haricinde örneğin kendinden hızlı hareket eden herhangi bir fiziksel olayın niceliğini veremez. Bu ölçüm için bir veri daha gerekir ve o veri de uzaydaki uzaklıkların ölçümüyle elde edilebilir. Zamandaki uzaklıkla birlikte, uzaydaki uzaklıktan çıkarılabilecek fiziksel bir gerçek vardır. Bu, uzay-zaman içinde ‘’aralık’’ adı verilen şeydir. İki zaman arasındaki aralık onların fiziksel gerçeğidir. Gözlemcinin özel koşullarıyla bağımlı değildir. Bu nedenle de zamanın hızı, ışık hızıyla eşit derecede alınabilir. Bilinen en yüksek hız olan ışık hızı, ölçümümüzün ve gerçekliğimizin sınırı olan “gerçek zamanın içindeki o an” bilgisini verir. Bu nedenle de temel bir zaman kavramının zorunluluğu gözlemciden bağımsız bir gerçekliğe kavuşur. Bunun felsefi olarak başka bir gerçekliği de vurgulaması gerekir ki o da zamanın okunun geçmiş, şimdi ve gelecek zaman arasında ayrılan zamanı, bir öz zaman olarak, zamanın üç kısmını da eşit derecede gerçek kılmasıdır. Gözlemciye göre değişen öz zamanın aksine zamandaşlık konusunda ele alınan ontolojik (gerçek) bir zamanda uyuma göre önce, şimdi ve sonra ayrımı yapılabilir. İki kaynaktan biri, gözlemciye göre diğer kaynaktan daha önce yanıyorsa bu, diğerine göre önce ve sonra olarak ayrılacak ve iki kaynak arasındaki zamandaşlığa göre zamanı geçmiş an, şu an ve gelecek an olarak bölecektir. Görelilikte öz zamanların bir diğer öz zamana göre değişmesi ve her ikisinin de kendi referansları koşullarında gerçek olmasıyla birlikte iki öz zaman arasındaki bu zaman oku bir illüzyon olarak ele alınabilir. Albert Einstein’in ünlü sözü olan ”Geçmiş, şimdi ve gelecek yalnızca bir illüzyondur.”sözü bu zamanın bir simgelenişi olarak telaffuzedilmektedir. Ancak gözlemciye göre ”belirlenen anın” yanında her anın diğer gözlemciler ise zamanın okunun her üç kısmının da (geçmiş an, şu an ve gelecek an ) gözlemci ötesinde gerçek olmasını zorunlu kılmaktadır.

Tüm bu sorgulamalarla varılan sonuca göre evrenin ve zamanın gerçekliği nedeniyle gözlemcisiz bir yerde düşen ağacın ölçülebilen hızdaki bir ses dalgasına dönüşmesi için herhangi bir karşıtlık yoktur. Ancak zamanı olaylarla betimleyen felsefi sistemlerin sonucu olarak gözlemciye düşen tek şey (saat ve ölçüm araçları da burada gözlemci olarak alınmıştır) zamanın olaya göre öz zamanlarını vermekten öteye geçmemektedir. Bu nedenle geçmiş an, şu an ve gelecek anın ontolojik (varlık) olarak var olması da zamanın içinde olmak zorunda olan ağacı gözlemci olmasa da düşürecek ve düşen ağaç da gerçek olan gelecek an içinde ses çıkaracaktır.

Yazı Dahilinde Geçen Kavramlar:

Öz zaman: Albert Einstein’in Özel Görelilik Teorisi’yle açıkladığı gözlemciye bağlı olan zaman, gözlemcinin zamanı, gerçek zamanın içlemi olan zaman. Gözlemciye bağlı zaman.

Gerçek Zaman (Ontolojik Zaman): Kozmosta (Evren) bulunan ve varlığa gelen Albert Einstein’in teorisiyle açıkladığı uzayla ilişkili zaman. Zamandaşlık ve zaman aralığı ile gözlemleri bulunan zaman. Öz zamanların bütünlüğü olan zaman. Gözlemciye bağlı olmayan zaman.

Tüm Reklamları Kapat

*Dipnot 1: Bahsedilen iki zaman kavramı, zamanın net anlaşılması için kavramsal ayrılığa sokulmakla birlikte zamanın ontolojik bütünlüğünde aynı zamana denk gelmektedir. Gerçek zaman, öz zamanın kaplamı ve geçmiş an bilgisine sahip öz zaman, şu an bilgisine sahip öz zaman, gelecek zaman bilgisine sahip öz zamanın toplam olarak gerçek olarak ele alınmasıdır. Şu an bilgisiyle ayrılan iki zaman, devamlılığını ilgilendiren gelecek zaman bilgisi (tartışma sorusu gözlemci sonrasındaki gerçeklik üzerinedir) için yeniden düzenlenmiş ve gözlemci sonrasını anlamak için gerçek zaman gözlemci sonrası zaman olarak da kavramsallaştırılmıştır.

Teşekkür: Nazlı Kayış

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
3
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • B. Russell. (2020). The Abc Of Relativity.
  • B. Russell. (2020). The Problem Of Philosophy.
  • C. Callender. (2020). The Oxford Handbook Of Philosophy Of Time.
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/02/2023 11:26:18 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5197

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Nükleotit
Kartal
Kütleçekimi
Sıvı
Tercih
Matematik
Oyun Teorisi
Damar
Botanik
Zehir
Manyetik
İklim Değişikliği
Teori
Diyabet
Radyasyon
Zaman
Sinir Hücresi
Göğüs
Yaşlılık
Komplo Teorisi
Yavru
Analiz
Jeoloji
Beslenme Bilimi
Dışkı
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
E. Rose, et al. Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?. (25 Ağustos 2017). Alındığı Tarih: 7 Şubat 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/5197
Rose, E., Bakırcı, Ç. M. (2017, August 25). Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?. Evrim Ağacı. Retrieved February 07, 2023. from https://evrimagaci.org/s/5197
E. Rose, et al. “Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 25 Aug. 2017, https://evrimagaci.org/s/5197.
Rose, Eric. Bakırcı, Çağrı Mert. “Zamanın Gerçekliği Gözlemciye mi Aittir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, August 25, 2017. https://evrimagaci.org/s/5197.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Moderatöre Bildir

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya size sunulan (oylama gibi) diğer araçlar ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Kural İhlali Seç
Öncül Ekle
Sonuç Ekle
Mantık Hatası Seç
Kural İhlali Seç
Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.