Yağmur Sonrası Toprak Kokusu: Toprak, Sevdiklerimizi Aldığı İçin mi Böyle Güzel Kokar?

Yağmur Sonrası Toprak Kokusu: Toprak, Sevdiklerimizi Aldığı İçin mi Böyle Güzel Kokar? Envato
5 dakika
31,049 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Ünlü Türk şair Turgut Uyar'a atfedilen (ama ona ait olmayan[1]) bir şiirde, şöyle sorulduğu söylenir: "Toprak, sevdiklerimizi aldığı için mi böyle güzel kokar?"

Bu, edebi anlamda kulağa hoş gelse de, bilimsel olarak da oldukça ilginç bir sorudur; çünkü toprak kokusunu, hele ki yağmur sonrası toprak kokusunu hepimiz deneyimlemişizdir. Edebiyatta insanı duygulara itme gayesi bir yana, bilimde sorunun cevabı oldukça nettir: Hayır, toprağa o kendine has kokusunu veren, "sevdiklerimizin/ölülerin içerisinde yatması" değildir; daha ziyade, bakteri ve mantarların atıklarının kokusudur. Hem de üreme amacıyla ürettikleri bir kimyasal atığın kokusudur!

Petrikor: Yağmur Sonrası Toprak Kokusu!

Genellikle yağmurdan sonra deneyimlenen taşsı/topraksı kokuya petrikor denmektedir. Bu kelime, Yunancadaki πέτρα yani "taş/kaya" ile ἰχώρ yani Yunan mitolojisinde tanrıların damarlarından akan sıvıya verilen isimden türetilmiştir. Toprağa düşen yağmurun yarattığı topraksı kokuya işaret etmek için kullanılmaktadır.

Reklamı Kapat

Geosmin

Aslında yağmurun kendisi, su gibi, kokusuzdur. Ancak yağmurdan sonra burna gelen kokuya sebep olan ana kimyasal, (4S,4aS,8aR)-4,8a-dimetiloktahidronaftalin-4a(2H)-ol isimli bir kimyasaldır. Daha basit adıyla geosmin olarak bilinen bir kimyasal maddedir. Bu madde, mavi-yeşil algler olarak da bilinen siyanobakteriler (özellikle de Anabaena, Phormidium ve Planktothrix gibi), Actinomyces sınıfından filamentli bakteriler (özellikle de Streptomyces) ve bazı mantarlar tarafından üretilen bir atıktır. Yani bu madde, sözünü ettiğimiz bu canlıların normal biyolojik fonksiyonlarının bir yan ürünü olarak üretilir.[2], [3]

Özellikle de Streptomyces türü bakteriler, üremekte kullanacakları sporları üretirken geosmini de yan ürün olarak üretir ve dışarı atarlar.[4] Bu bakteriler, aynı zamanda bütün doğal antibiyotiklerimizin (antibakteriyel, antiparazitik ve antifungal ilaçların) %70 kadarını ve kimi durumda insanlar için hayati olan, savunma sistemi baskılayıcı (immünosupresan) ilaçları üretmekte kullanılmaktadırlar.

Geosmin, yağışsız zamanlarda sürekli olarak toprakta birikir. Ne zaman ki yağmur yağar, işte o zaman toprak, ıslanır ve nemlenir. Yağmur damlaları toprağa düştükçe, çarpmanın şiddeti ve yağmur damlalarının nemi nedeniyle toprakta halihazırda çökelti şeklinde birikmiş sporlar ve diğer aşırı ufak toz parçaları aerosol etkisi ile havaya karışır. MIT'de yapılan bir çalışma, bunun nasıl olduğunu kameraya kaydetmeyi başarmıştır:

Bu aerosolün içinde bulunan kimyasallardan birçoğu, özellikle de geosmin ve 2-methylisoborneol (MIB) gibi moleküller, burnumuzda yer alan koku tomurcuklarımızı uyarır. Burnumuz, özellikle de geosmine karşı aşırı duyarlıdır: Havadaki 1 trilyon koku parçacığından sadece 5 tanesi geosmin olsa bile bu kokuyu algılayabiliriz![5]

İşte yağmurun bakteri sporlarıyla bezenmiş toprak üzerine düşmesiyle başlayan bu süreç sonucunda, "toprak kokusu" veya "yağmur kokusu" olarak algıladığımız, üzerine şiirler ve kitaplar yazılan, aşk hikayelerinin vazgeçilmezi olan, toz pembe rüyalara dalmamıza neden olan kokuyu duyarız. Halbuki kokladığımız, çoğu mikroskobik olan canlıların biyolojik faaliyetleri sırasında üretilen bir yan üründür; bir atıktır!

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Fırtınalar ve Ozon

Ancak yağmurla ilişkilendirilen tek koku geosmin kaynaklı değildir. Örneğin bazı insanların yağmur yağmadan önce bile yağmur kokusunu alabilirler. Bu kişilerin aldığı koku, geosmin değildir. Ozondur.

Özellikle ağır bir fırtınadan sonra "temiz" kokusu, ozondan kaynaklanır. Ozon, Yunancadaki "ozein" sözcüğünden türetilmiştir ve bu sözcük, "kokmak" anlamına gelmektedir. Ozon, üç oksijen atomunun birbirine bağlanmasıyla oluşan bir moleküldür ve bu yüzden trioksijen olarak da bilinir. Ozonun bizde yarattığı koku algısı özellikle "keskin bir koku" olarak tanımlanır ve genellikle havuzlardan aşina olduğumuz klorin kokusuna benzetilir (halbuki havuz kokusu da klor kokusu değil, idrar kokusudur).

İşte daha fırtına başlamadan önce, insanların yağmuru koklayabilmesinin nedeni bu ozon molekülüdür.[6] Bir fırtınadan kaynaklı yağışlar başlamadan önce de çakan şimşekler, bazen ortamdaki azot ve oksijen moleküllerini parçalara ayırabilir. Buna bağlı olarak bir miktar ozon oluşur ve rüzgarlarla yaklaşmakta olan fırtınaların oluşturduğu bu ozon burnunuza ulaşabilir. Ayrıca atmosfere çarpan ultraviyole ışık da O2 moleküllerini paröalayabilir ve bazen bu serbest oksijen atomlarından biri, diğer bir oksijen molekülüne bağlanarak ozon oluşturabilir.

İnsan burnu, tıpkı geosmin gibi ozon kokusuna da oldukça duyarlıdır: Ortalama bir insan burnu, ozonun belirgin kokusunu, 1 milyarda 10 parçacık seviyesinde bile tespit edebilir.[7]

Reklamı Kapat

Birçoklarına hoş ve temiz gelen bu kokusuna rağmen, saf ozon aslında oldukça tehlikeli bir moleküldür ve nispeten yüksek konsantrasyonlarda, akciğerlerinizdeki hücreleri yok edebilir. Neyse ki, bir fırtınanın öncesi veya sonrasında ozon konsantrasyonun, size kalıcı bir zarar vermesi muhtemel değildir.

Bitki Salgıları

Yağmur sonrası aldığımız kokuya katkı sağlayan bir diğer faktör de oldukça çeşitli bitkiler tarafından salgılanan yağlardır. Bu yağlar, tıpkı geosmin gibi zamanla toprakta birikir ve yağmur yağdığında, yağları oluşturan bazı kimyasallar, genellikle geosmin ile birlikte atmosfere saçılır. Bu da yine aşina olduğumuz ve cezbedici o kokuya katkı sağlar.

Yağmur kokusuna katkıda bulunan yağları oluşturan tüm maddeler henüz tam olarak keşfedilmiş değildir; ancak bu maddelerden birinin, 1970'lerde Nancy Gerber tarafından izole edilen ve izole haldeyken oldukça yağmur gibi bir kokuya sahip olan 2-izopropil-3-metoksi-pirazin olabileceği düşünülmektedir.

Nancy, 1960'lı yıllarda Avustralyalı iki kimyager Isabel Bear ve R. G. Thomas tarafından bu konuda yapılan araştırmaları takip ederek bu kimyasalı izole etmiştir. 1964'te, Bear ve Thomas, kili kurutarak ve kil içinde bulunan yağları izole edip analiz ederek, ayırt edici yağmur kokusuna neyin sebep olduğunu keşfetmeye çalışmışlardır. Her ne kadar bunun sebebini tam olarak çözememiş olsalar da kaynağın "yağmurdan sonra kokular gibi kokan, yağlı ve sarı bir malzeme" olduğunu tespit edebilmişlerdir. İşte bu, bitkiler tarafından salgılanan yağlara aittir; ancak içeriği halen muammadır.

Reklamı Kapat

Bu Koku Neden Hoşumuza Gidiyor?

Bu koku bize güzel gelir, çünkü bu canlılar (dolayısıyla da petrikor), biz evrimsel tarih sahnesine çıkmadan çok önceleri de oradaydı ve benzer kimyasallara sahiplerdi. Hele ki atalarımız, ormanlarda yaşarken sıklıkla bu kokuyla iç içelerdi. Dolayısıyla, 6 milyon yıl önce başlayan evrimimiz sırasında, bu kokuya evrimsel bir yakınlık duymamız son derece normaldir.

Atalarımız, yağışın olduğu zamanlara muhtaç olarak evrimleşmiştir; bu yağışlar, onlara hayat vermiştir. Dolayısıyla çok uzaklarda yağan yağmurdan saçılan petrikoru bile algılamak, oraya yönelerek su bulma ihtimalini artırarak, evrimsel süreçte avantaj sağlamış ve bu nedenle bu kadar hassas bir geosmin hassasiyetine sahip olmamıza neden olmuş olabilir.[8]

“Bazen bilim insanlarının romantik olmadıkları, bir şeyin nedenini anlama tutkularının hayatın güzelliğini ve gizemini yok ettiği söylenir. Ama evrendeki her şeyin gerçekte nasıl işlediğini anlamak heyecan verici değil mi? Beyaz ışığın bütün renklerden oluştuğunu anlamak, ışığın dalga boyunu algılama şeklimizin rengi oluşturduğunu anlamak, şeffaf olan havanın ışığı yansıttığını, ışığı yansıttığından dolayı dalgaları ayrıştırdığını anlamak ve günbatımının kırmızı olmasının nedeni ile gökyüzünün mavi olmasının nedeninin aynı olduğunu anlamak? Günbatımı hakkında ufak birkaç bir şey bilmek, onun romantikliğini bozmaz.”
“Bazen bilim insanlarının romantik olmadıkları, bir şeyin nedenini anlama tutkularının hayatın güzelliğini ve gizemini yok ettiği söylenir. Ama evrendeki her şeyin gerçekte nasıl işlediğini anlamak heyecan verici değil mi? Beyaz ışığın bütün renklerden oluştuğunu anlamak, ışığın dalga boyunu algılama şeklimizin rengi oluşturduğunu anlamak, şeffaf olan havanın ışığı yansıttığını, ışığı yansıttığından dolayı dalgaları ayrıştırdığını anlamak ve günbatımının kırmızı olmasının nedeni ile gökyüzünün mavi olmasının nedeninin aynı olduğunu anlamak? Günbatımı hakkında ufak birkaç bir şey bilmek, onun romantikliğini bozmaz.”
Carl Sagan (1934-1996)

Yani yağmur kokusunun pek de "romantik" bir sebebi yok diyebiliriz. Hatta toprak kokusunun ardındaki sebep, kimilerine "erotik" bile gelebilir, kim bilir?

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 16
  • Bilim Budur! 11
  • Muhteşem! 6
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Güldürdü 4
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ Malumatfuruş. Turgut Uyar’a Ait Olduğu İddia Edilen “Toprak Sevdiklerimizi Aldığı İçin Mi Böyle Güzel Kokar?” Sözü - Malumatfuruş. (21 Nisan 2021). Alındığı Tarih: 21 Nisan 2021. Alındığı Yer: Malumatfuruş | Arşiv Bağlantısı
  • ^ . J. Jiang, et al. (2006). Geosmin Biosynthesis. Streptomyces Coelicolor Germacradienol/Germacrene D Synthase Converts Farnesyl Diphosphate To Geosmin. American Chemical Society (ACS), sf: 8128-8129. doi: 10.1021/ja062669x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Jiang, et al. (2007). Biosynthesis Of The Earthy Odorant Geosmin By A Bifunctional Streptomyces Coelicolor Enzyme. Nature Chemical Biology, sf: 711-715. doi: 10.1038/nchembio.2007.29. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Gizmodo. What Causes The Smell After It Rains?. (27 Mayıs 2014). Alındığı Tarih: 04 Mayıs 2019. Alındığı Yer: Gizmodo | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. H. Polak, et al. (1992). Odor Sensitivity To Geosmin Enantiomers. Chemical Senses, sf: 23-26. doi: 10.1093/chemse/17.1.23. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. Yuhas. Storm Scents: It's True, You Can Smell Oncoming Summer Rain. (18 Temmuz 2012). Alındığı Tarih: 10 Mayıs 2021. Alındığı Yer: Scientific American | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. A. Murillo, et al. (2020). Marine Microbiome And Biogeochemical Cycles In Marine Productive Areas. ISBN: 9782889632763. Yayınevi: Frontiers Media SA.
  • ^ E. Palermo. Why Does Rain Smell Good?. (21 Haziran 2013). Alındığı Tarih: 10 Mayıs 2021. Alındığı Yer: Live Science | Arşiv Bağlantısı
  • How Stuff Works. What Causes The Smell After Rain?. (04 Mayıs 2019). Alındığı Tarih: 04 Mayıs 2019. Alındığı Yer: How Stuff Works | Arşiv Bağlantısı
  • S. Hall. Why Rain Gives Off That Fresh, Earthy Smell. (22 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 04 Mayıs 2019. Alındığı Yer: Live Science | Arşiv Bağlantısı
  • N. Wonders. How The Smell Of Rain Happens. (15 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 04 Mayıs 2019. Alındığı Yer: BBC | Arşiv Bağlantısı
  • E. H. Polak, et al. (1992). Odor Sensitivity To Geosmin Enantiomers. Chemical Senses, sf: 23-26. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 23/09/2021 11:44:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/750

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Stephen Hawking
Uluslararası Uzay İstasyonu
Çin
Doğa Yasası
Kanser Tedavisi
Renk
Koruma
Tehlike
Canlılık Cansızlık
Amerika Birleşik Devletleri
Doğa Gözlemleri
Factchecking
Su Ayısı
Nadir
Jeoloji
Ağaç
Mühendislik
Yavru
Tardigrad
Tekillik
Astronomi
Mutasyon
Türkiye
Gezegen
Eşeyli Üreme
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın