Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti?

Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti? Museo Storico Nazionale Dell'Arte Sanitaria
17. yüzyıl İtalyasında veba
6 dakika
9,393
Tüm Reklamları Kapat

Vebanın sadece adının anılması dahi 1300’lü yıllarda Avrupa’da yayılan “Kara Veba” salgınını hatırlatmaya yeter. Hastalık bütün Avrupa’yı onlarca sene mahvettikten sonra kurbanlarının cesetleri üst üste yığılarak toplu mezarlara gömülmüşlerdi. Veba salgınının sorumlusu olan Yersinia pestis bakterisi günümüzde de kemirgen ve pire nüfusunda yaşayarak çevremizde bulunmakta ve zaman zaman insan salgınları hala dünya çapında görülebilmektedir. Yakın zamanda veba salgını geçen yılın sonlarına doğru Madagaskar’da ortaya çıkmıştı, hatta bu yılın Haziran ayında Amerika Colorado’daki bir çayır köpeği sürüsünde de görüldüğü biliniyor.

Y. pestis üç farklı tipte vebaya sebep olabiliyor ve bunlar da bubonik (hıyarcıklı), pnömonik ve septisemik veba şeklinde ayrılıyor. Pnömonik veba akciğerleri tutarak zatürreeye sebep olan bir tür. Hastalığın en ciddi şekli olan bu tipte ölüm oranları tedavi edilmezse %100’e ulaşıyor, ancak tedavi zamanında başlatılırsa antibiyotikler ile iyileşme mümkün. Temel hijyen standartlarının yükselmesi ve modern tıptaki gelişmeler sayesinde veba salgınlarının şiddeti azalmış olsa da pnömonik vebanın belirtileri gribe o kadar benziyor ki yanlış teşhis konulması ve tedavinin geciktirilmesinin bedelleri ölümcül oluyor.

Tüm Reklamları Kapat

Y. pestis’in nispeten az zararlı bir bağırsak patojeni olan Yersinia pseudotuberculosis’ten son 5000 – 10.000 yıl içerisinde evrimleştiği biliniyor, bu da evrimsel skalada düşünülürse daha dün sayılır. Bu evrimin bir noktasında Y. pestis yeni bulaşma yolları ve hastalık çeşitleri geliştirerek kendisini yeni hayvanlar ve çevrelere uyum sağlayacak şekilde değiştirdi. Bakteri bu sayede basit bir karın ağrısı sebebi olmaktan çıkıp Orta Çağ’da Avrupa’nın tozunu attıran katil haline geldi.

Laboratuvarımızın başlıca araştırma hedeflerinden bir tanesi Y. pestis’in nasıl olup da pnömonik vebaya sebep olacak şekilde evrimleşmeyi başardığını bulmaktır. Nature Communications dergisinde yayınlanan araştırmamız Y. pestis’in ciddi bir solunum yolu patojeni haline gelmesinde rol oynayan küçük genetik değişiklikler hakkında yeni ufuklar açıyor.

Tüm Reklamları Kapat

Çalışmamızdan önce, bu alandaki araştırmalar pnömonik vebanın, hıyarcıklı veba olarak bilinen istilacı hastalığın bir yan etkisi şeklinde gelişen bir komplikasyon olduğu üzerinde durmaktaydı. Pnömonik veba insanlardaki mevcut veba enfeksiyonlarının sadece %5-%10’unu oluşturduğu için, araştırmalar pnömonik vebanın yalnızca Y. pestis’in sistemik bir hıyarcıklı veba enfeksiyonu sonrasında akciğerlere ulaştığında gelişen bir hastalık olduğunu varsayıyordu. Her ne kadar şu anda gerçekten sebep bu olsa da, geçmişte olup bitenler bununla alakalı olmayabilir, özellikle de Y. pestis’in atasının Y. pseudotuberculosis olduğunu düşünürsek.

Ordular, İlk Hedefiniz Akciğerler!

Böylelikle araştırmamıza şu basit soruyu sorarak başladık: “Y. pestis akciğerlere bulaşma ve pnömonik vebaya sebep olma yeteneğini ne zaman kazandı?” Hatırlarsanız evrimsel skalada bakterinin bağırsaklardan ziyade akciğerleri hedeflemeye başlamasının daha dün gerçekleştiğini söylemiştik. Y. pestis’in bir ırk olarak 5000 – 10.000 yıl kadar önce ortaya çıktığı biliniyor ancak insanları etkilediği bilinen ilk veba 1500 sene önce Bizans İmparatorluğu’nu etkileyen “Jüstinyen Vebası” olmuştu.

Yakın zamanda yapılan bir keşif araştırmalarımızda bize yardımcı oldu. Bilim insanları Londra, İngiltere’deki bir Kara Veba toplu mezarındaki insan iskeletlerinden Y. pestis DNA’sını çıkartmayı başardılar. Bu tarihi alandan elde edilen genetik malzeme, günümüz dünyasındaki veba salgınlarından elde edilen DNA’ya büyük benzerlik gösteriyor. O zamanlarki DNA’nın günümüzdeki DNA’ya benziyor olması, günümüzdeki Y. pestis bakterilerinin de yıkıcı hastalık yaratabilme kabiliyetlerini koruduğunu gösteriyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Y. pestis’in o önemli sıçramayı yaparak akciğerleri hedeflemeye ve böylece pnömonik vebaya yol açmaya başlaması konusundaki soruları cevaplamak adına, hem eski, hem de günümüz Y. pestis DNA’larını çalışmalarımızda inceledik. Transkafkasya yaylalarındaki tarla farelerinden alınmış olan bu eski Y. pestis suşları (soy hatları), hem günümüzde salgın yaratabilen Y. pestis ile hem de nispeten daha iyi huylu atası ve günümüzde hala mevcut olan Y. pseudotuberculosis ile karakteristik benzerlik göstermekteydi.

Böylece, bu eski versiyonların bağırsak Yersiniae bakterileri ve günümüzdeki öldürücü Y. pestis arasında sıkışıp kalan “ortalama” suşlar olduğu düşünülebilir. Gerçekten de bu “ortalama” soydan gelen eski suşlar Y. pseudotuberculosis ile ciddi yakınlık gösterse de aynı zamanda teknik olarak Y. pestis ırkını da temsil ettiğini söyleyebiliriz. Kendisine has genetik özellikleri sayesinde bu eski suşlar, bakterinin Y. pseudotuberculosis’ten evrilirken yeni konak ortamlarına nasıl adapte olabildiği konusunda önemli bilgiler verebilir.

Şaşırtıcı bir biçimde, bu eski suşların da günümüz Y. pestis bakterisinin farelerde yarattığı pnömonik vebadan ayırt edilemeyecek şekilde bir pnömonik veba yaratabilme yetenekleri olduğunu keşfettik, ancak bunun için bakterilerin Pla isminde bir tekil protein geni taşıması gerekiyor. Pla, Y. pestis’e münhasır bir protein ve ırkın evriminin daha ilk aşamalarında elde edilmiş bir yeteneği.

Y. pestis’in neredeyse tüm eski suşlarında Pla geni bulunuyor ancak Pla’nın elde edilmesinden önce zamanlardan gelen birkaç eski Y. pestis temsilcisi de hala mevcut. Pla geni olmayan bu suşları pnömonik vebaya sebep olabilme konusunda teste tabi tuttuk ve olmadıklarını gördük. Ancak Y. pestis bu geni elde eder etmez bakteri pnömonik veba salgınlarına yol açmaya başladı. Geçmişteki ve şimdiki Y. pestis arasında düzinelerce ilave farklılık olsa da bu konuda sadece bir tek bu değişikliğin yapılması bakterinin ölümcül bir patojen olmasını sağlamış durumda. Yani Y. pestis pnömonik veba yapabilme yeteneğini düşündüğümüzden de evvel zamanda edinmiş durumda, bu Pla genini elde eder etmez bakterinin ölümcüllüğü artmıştı.

İkinci Hedef, Bulaşıcılığı Arttır!

Ancak hikaye burada bitmiyor. Görünüşe göre Y. pestis’in tüm modern salgın suşlarında eski suşlarda görülmeyen, Pla geninde bir tekil aminoasit mutasyonu mevcut. Bu değişiklik Pla proteinin fonksiyonunu hafifçe değiştiriyor ancak bu mutasyon eski veya modern fark etmeden Y. pestis’in pnömonik vebaya sebep olabilme yeteneği ile ilgili bir rol oynamıyor.

Tüm Reklamları Kapat

Oldukça şaşırtıcı olarak, bu modifikasyon Y. pestis’in hasta bir pire veya kemirgen ısırığı sonrası konak dokunun daha derinlerine yayılmasına ve hıyarcıklı vebanın alametifarikası olan şişmiş lenf nodlarına sebep olmasına olanak tanıyor. Bu da Y. pestis’in en başında bir solunum sistemi patojeni olduğunu ve daha sonra istilacı enfeksiyonlar yaratabilme yeteneğini kazandığını düşündürüyor.

Bu keşif ile vebanın nasıl evrildiği konusundaki düşüncelerimiz değişebilir. Pnömonik vebanın Y. pestis’in silahları arasına sonradan eklendiği konusundaki genel algının aksine, görüldüğü üzere bakterinin akciğeri hedefleme kabiliyeti kendisinin bulaşıcı bir patojen olmasından daha önce gerçekleşmiş bir durum. Araştırmalarımızın ışığında Pla geninin kazanımı ve pnömonik vebaya yol açma özelliği 1500 – 5000 yıldan önce meydana geldi. Ancak aminoasit modifikasyonu gerçekleşeli hemen hemen 1500 yıl oldu ve bu da Y. pestis’in daha ölümcül olmasını sağladı. Y. pestis’in Jüstinyen Vebası zamanından ve sonrasından gelen tüm suşlarında Pla’nın ölümcül modifikasyonu varken ondan önceki zamanlardaki suşlarda bu mevcut değil.

Vardığımız sonuçlar tek bir ufak aminoasit değişikliği ile Y. pestis’in sadece yerel salgınlar yaratan bir bakteri olmaktan çıkıp Jüstinyen Vebası ve Kara Veba’nın müsebbibi olan bir seri katile dönüşmesini açıklar nitelikte.

Ve bu sonuçlar aynı zamanda diğer solunum yolu patojenlerinin de böyle ufacık genetik değişiklikler sonucunda edinebilecekleri yetenekler konusunda ürpertici olasılıkları da düşündürmüyor değil.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
14
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Korkutucu! 4
  • Bilim Budur! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: IFLS | Arşiv Bağlantısı
  • IFLScience. How Yersinia Pestis Evolved Its Ability To Kill Millions Via Pneumonic Plague. (28 Ocak 2019). Alındığı Tarih: 28 Ocak 2019. Alındığı Yer: IFLScience | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 03/03/2024 16:02:51 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3749

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Madde
Görüş
Toplumsal Cinsiyet
Uzay Görevleri
Argüman
Plastik
Element
Akademi
Boyut
Çeviri
Video
Ağız
Moleküler Biyoloji
Elektron
Uzaylı
Hasta
Diş Hekimi
Kertenkele
Anksiyete
Meteor
Normal Doğum
Beslenme Davranışı
Ateş
Hastalık
Fotoğraf
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
OceanGate Faciasının Ses Kayıtları Yayınlandı!
OceanGate Faciasının Ses Kayıtları Yayınlandı!
Milyon Dolarlık Bahis: Yapay Zeka, Matematikte Liselileri Yenebilir mi?
Milyon Dolarlık Bahis: Yapay Zeka, Matematikte Liselileri Yenebilir mi?
Gerçek Bir Pokemon: Aksolot!
Gerçek Bir Pokemon: Aksolot!
"Domates Gribi" Hastalığı Neyin Nesi?
Bir Odaya Neden Girdiğinizi Neden Unutuyorsunuz?
Bir Odaya Neden Girdiğinizi Neden Unutuyorsunuz?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
-. IFLS, et al. Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti?. (3 Temmuz 2015). Alındığı Tarih: 3 Mart 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/3749
IFLS, -., Sarıyurt, O., Bakırcı, Ç. M. (2015, July 03). Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti?. Evrim Ağacı. Retrieved March 03, 2024. from https://evrimagaci.org/s/3749
-. IFLS, et al. “Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Translated by Osmancan Sarıyurt, Evrim Ağacı, 03 Jul. 2015, https://evrimagaci.org/s/3749.
IFLS, ---. Sarıyurt, Osmancan. Bakırcı, Çağrı Mert. “Veba Mikrobu Milyonlarca İnsanı Öldürecek Şekilde Nasıl Evrimleşti?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Translated by Osmancan Sarıyurt. Evrim Ağacı, July 03, 2015. https://evrimagaci.org/s/3749.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close