Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Tyrannosaurus rex (T. rex) Nedir? Sesi Gerçekte Nasıldı? Kolları Ne İşe Yarıyordu?

T. rex: Sürüngenlerin Tiranını Yakından Tanıyın!

Tyrannosaurus rex (T. rex) Nedir? Sesi Gerçekte Nasıldı? Kolları Ne İşe Yarıyordu? Frederic Wierum (Paleoartist)
12 dakika
30,236
  • Etoloji
  • Taksonomi

Tyrannosaurus rex (veya kısaca T. rex), büyük bir teropod dinozor türüdür. Teropod, yani "vahşi canavar ayaklı" dinozorlar, içi boş kemik yapısı ve üç parmaklı ayaklarıyla bilinen bir dinozor grubudur. İsmi "zalim kertenkele kralı" anlamına gelen Tyrannosaurus rex ise, özellikle de Jurassic Park kitabı ve filmleri sayesinde geniş bir kitle içinde üne kavuşmuş bir dinozordur.

Diğer tyrannosauridler gibi, Tyrannosaurus da uzun, ağır bir kuyrukla dengelenmiş büyük bir kafatasına sahip, iki ayaklı bir etoburdu. Tyrannosaurus'un ön ayakları, büyük ve güçlü arka bacaklarına kıyasla oldukça kısaydı; ancak bu ön kolları, boyutlarına göre alışılmadık derecede güçlüydü. Her iki kolda da iki pençeli parmaklar vardı. Elimizdeki en eksiksiz T. rex fosili, 12.3–12.4 metre uzunluğdadır; ancak T. rex, 12.4 metreden yüksek olabilir ve kalça yüksekliği bakımından 3.66–3.96 metreye kadar uzayabilir. En modern tahminlere göre T. rex, 8.4 ila 14 metrik ton ağırlıktaydı. Diğer teropodlar boyut olarak Tyrannosaurus rex'e rakip olsalar ve hatta kimi durumda onları aşsalar da, T. rex, hala bilinen en büyük kara yırtıcıları arasındadır ve tüm kara hayvanları arasında en güçlü ısırma kuvvetine sahip olduğu tahmin edilmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Yaşadığı habitatta açık ara farkla en büyük etobur olan Tyrannosaurus rex, büyük olasılıkla hadrosaurları, ceratopsianlar ve ankylosaurlar gibi genç zırhlı otoburları ve muhtemelen sauropodları avlayan üst düzey (apeks) bir avcıydı. Bazı uzmanlar, dinozorun başlangıçta bir "çöpçü tür" olduğunu ileri sürdüler; yani diğerlerinin avladığı avları yiyordu. Tyrannosaurus'un bir apeks avcı mı yoksa tamamen bir çöpçü mü olduğu sorusu paleontolojideki en uzun tartışmalardan biriydi; ancak bugün çoğu paleontolog, Tyrannosaurus'un hem aktif bir avcı hem de çöpçü olduğunu kabul etmektedir.

Aslında T. rex, jeolojik ve evrimsel açıdan çok kısa bir süreliğine, günümüzden 68 ilâ 66 milyon yıl öncesinde, yaklaşık 1-2 milyon yıl kadar bir süreyle var olmuştur. Ancak günümüzün Kuzey Amerika kıtasının batısına karşılık gelen, o dönemde Laramidia olarak bilinen bir ada-kıta üzerinde, diğer bütün teropodlardan çok daha geniş bir yayılıma eriştiği için (ve Kretase-Paleojen yok oluşundan önce var olan, kuş-olmayan dinozorların sonuncusu - ve tyrannosoidlerin de sonuncusu olması nedeniyle), paleontolojik anlamda da önemli bir türdür.

Bu Reklamı Kapat

Kuzey Amerika'nın oluşumundan önce var olan Laramidia ve Appalachia kıtaları.
Kuzey Amerika'nın oluşumundan önce var olan Laramidia ve Appalachia kıtaları.
Wikipedia

Günümüzde türe ait, nasıl saydığınıza bağlı olarak 32 ilâ 50 arasında değişen sayıda bireyin fosili bulunmuştur. Bu, tüm T. rex popülasyonunun 80 milyonda biri kadarına karşılık gelmektedir.

Tyrannosaurus rex fosilleri arasında neredeyse tam olan bazı örnekler de bulunmaktadır. Bu örneklerden en az 1 tanesinde yumuşak doku ve proteinler de keşfedilmiştir. Fosil materyalinin bolluğu, T. rex'in yaşam öyküsü ve biyomekaniği de dahil olmak üzere dinozor biyolojisinin birçok yönü hakkında önemli araştırmaların önünü açmıştır.

Tyrannosaurus rex'in beslenme alışkanlıkları, fizyolojisi ve potansiyel hızı, bilim insanları arasında hâlen tartışmalı olan bir konudur. Örneğin bazı bilim insanları, Asya'dan Tarbosaurus bataar'ın ikinci bir Tyrannosaurus türü olduğunu düşünürken, diğerleri Tarbosaurus'un ayrı bir cins olduğunu iddia etmektedir; bu bakımdan, T. rex taksonomisinin de tartışmalı olduğu söylenebilir. Kuzey Amerika'da yaşadığı keşfedilen ve başlangıçta farklı türler/cinsler olduğuna inanılan çok sayıda tyrannosaurid cinsi de zamanla Tyrannosaurus ile eşanlamlı hale getirilmiştir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Jurassic Park'ın meşhur başrolü dev theropod T. rex, gelmiş geçmiş en büyük kara etoburlarından biridir. Şimdiye kadar bulunan en büyük dişi 30 cm'dir. Yetişkin bir T. rex 12 metrelik uzunluğu ile hızlı koşmak istediğinde 32 km/h hıza ulaşabilir. Henüz Elasmosaurus veya Archaeopteryx gibi iyi korunabilmiş dokusu bulunamadığı için derisinin nasıl olduğu sadece speküle edilebilir. Şimdiye kadarki bulunan en bütün fosili Sue adındaki numunedir. Bu örnekte T. rex iskeletinin %85'i tamdır. Ardından 1997'de 7.6 milyon dolara Chicago'daki doğal tarih müzesine satılmıştır. Aynı zamanda tarihteki en pahalı dinozor fosili olarak kayıtlara geçmiştir.
Jurassic Park'ın meşhur başrolü dev theropod T. rex, gelmiş geçmiş en büyük kara etoburlarından biridir. Şimdiye kadar bulunan en büyük dişi 30 cm'dir. Yetişkin bir T. rex 12 metrelik uzunluğu ile hızlı koşmak istediğinde 32 km/h hıza ulaşabilir. Henüz Elasmosaurus veya Archaeopteryx gibi iyi korunabilmiş dokusu bulunamadığı için derisinin nasıl olduğu sadece speküle edilebilir. Şimdiye kadarki bulunan en bütün fosili Sue adındaki numunedir. Bu örnekte T. rex iskeletinin %85'i tamdır. Ardından 1997'de 7.6 milyon dolara Chicago'daki doğal tarih müzesine satılmıştır. Aynı zamanda tarihteki en pahalı dinozor fosili olarak kayıtlara geçmiştir.

Tiranozorların küçüklük çağı ve yetişkinlik çağı arasındaki boyut farkını hayal etmek oldukça güçtür. Devasa bir boyut değişimiyle sonuçlanan bu sıra dışı gelişim süreci, T. rex gelişiminin tek basamaklı değil de birden fazla kademeden geçerek yaşandığı konusunda oldukça güçlü bir argüman sunmaktadır.[6] Bir örnek vermemiz gerekirse: Bulunmuş ve bir tiranozora ait olduğu düşünülen en küçük örnek 30 kilogram civarındayken, birazdan bahsedeceğimiz fosil, tahminen 5.600 kg civarındaydı! Kısaca, küçük bir tiranozorun gerek besin zincirindeki yeri bakımından, gerekse sosyal etkileşimler bakımından ebeveynlerinden oldukça farklı bir yaşam sürüyor olması çok olası gözükmektedir.

En Meşhur T. rex: "Sue"!

Bilimsel adı "FMNH PR 2081" olan, ama genellikle kâşifinin adıyla "Sue" olarak anılan bir T. rex fosili günümüze dek bulunmuş en büyük ve daha da önemlisi en "bozulmamış" örneklerden bir tanesidir.

Müzede Sue
Müzede Sue
Wikimedia Commons

Sue, sahip olduğu kemik kütlesinin neredeyse tamamını (%90) korumasının yanı sıra, kemiklerinde diğer fosillere nazaran daha fazla belirleyici etmen olduğu için paleontologlar açısından yüksek önem taşımaktadır. Örneğin Sue'nun sağ koluna aldığı bir darbe sonucu yırtılan tendon, bilim insanlarına bir T. rex ne ile çatışırken böyle bir hasar almış sorusuna cevap arama fırsatı sunmaktadır. Aynı şekilde Sue'nun hayat döngüsünün sonlarında olması (kemik analizlerine göre 28 yaşındaydı) bize T. rex hakkında daha bütüncül bir perspektif sağlamaktadır.

Özellikle büyük teropodların omurga ve femur gibi büyük kemikleri, tıpkı ağaçlar gibi yaş halkaları barındırır ve bu halkaların bir bölümünü de büyüme dönemi halkaları oluşturur. Paleontologların, Sue'ya değer vermesinin bir nedeni de budur: Sue gibi yetişkin (hatta yaşlı sayılabilecek) dinozorlarda çocukluk, gelişim ve yetişkinlik dönemleri çok daha açık bir şekilde görülebilmektedir.

T. rex Hakkında Bazı Temel Bilgiler

Derinlemesine inceleme fırsatı bulunulmuş yetişkin örneklerin aksine, genç T. rex'ler hem daha nadirlerdir hem de ayırt edilmeleri daha zordur. Ancak bunun tek sebebi boyut farkı değildir; çünkü genç bir T. rex, gerek kafatası yapısı gerekse postür bakımından ergin bir bireyden oldukça farklı gözükebilmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Örneğin günümüzde "gençlik döneminde birer T. rex" olarak kabul edilen örnekler, ilk bulunulduklarında Nanotyrannus adlı apayrı bir cins olarak sınıflandırılmıştı. Bu hata, yapay bir tür olan Nanotyrannus örneklerinin yetişkin bir tiranozordan oldukça farklı bir kafatası olduğu göze alındığında, oldukça anlaşılırdır.

T. rex'in avlanma ve sosyal ilişkileri hakkında pek bir bilgimiz olmamasına rağmen, gençlik döneminin ortalama 15-16 yaşlarına kadar devam ettiği tahmin edilmektedir. Bu süreçte T. rex, muhtemelen dönemin daha küçük boyutlu canlılarıyla beslenmekteydi. T. rex gelişiminde asıl büyüme ise bu yaşlardan, 20'li yaşların başına kadar akıl almaz bir hızla gerçekleşir: Bir T. rex, bu süreçte her gün 2 kilogram irileşebilir!

T. rex Yalnız Bir Avcı mıydı?

T. rex'e yönelik olarak yapılan ilk keşiflerde, tek bir keşif alanında birden fazla T. rex bulmak çok sık karşılaşılan bir olgu olduğundan, uzmanlar bu devasa canlıların bir sürü halinde hareket edip avlandığı düşünmüştü. Ancak günümüzde, T. rex'in sadece kimi zaman ortak bir av peşinde bir "çete" (İng: "mob") gibi hareket ettikleri düşünülmektedir.

Bulundukları dönemin "apeks avcısı" (en üst düzey avcısı) olarak kabul edilseler de, avlarının boyutu ve bu avların sahip olduğu savunma mekanizmaları nedeniyle, kimi durumlarda T. rex'in (tıpkı günümüzde komodo ejderlerinin yeni düşmüş bir ava yaptıkları gibi) bir "çullanma" ve "çeteleşme" stratejisi izleyip, diğer zamanlarda kendi bölgelerinde avlandıkları düşünülmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Hareketsiz Kalarak T. rex'ten Kurtulabilir misiniz?

İlk olarak yaygın bir miti çürütelim: Bir T. rex, yerinizde dursanız da var gücünüzle koşsanız da sizi onlarca metre uzaktan bile rahatlıkla görebilir! Özelikle Sue'nun kafatası üzerinde yapılan çalışmalar, bu muhteşem canlının hem beyinin hem de gözlerinin günümüzde kabul edilene kıyasla çok daha efektif olduğunu ortaya koymaktadır. Hatta bazı çalışmalar, yetişkin bir T. rex'in günümüz kartallarıyla kıyaslanabilecek kadar iyi bir görüşü olduğunu düşündürmektedir; yani bu canlı, muhtemelen siz daha onu göremeden sizi rahatlıkla görebilmekteydi.

T. rex Ne Kadar Hızlıydı?

Bir diğer mit ise, T. rex'in 50 ila 100 km/sa hızla koşabildiği olduğu yönündedir. Ancak çoğu T. rex örneği ile yapılan simülasyonlar, bu boyutlardaki bir terapodun kemiklerinin bahsettiğimiz hızların yol açtığı kuvvetleri kaldıramayacağı yönünde sonuçlar vermektedir. T. rex'in ortalama 15-20 km/sa bir hızla hareket etmesi daha makul gözükmektedir. Dolayısıyla antrenmanlı bir insan koşucu, T. rex'ten koşarak kaçabilecektir; fakat aynısını, T. rex'in avı konumunda olan hayvanların birçoğu için söyleyemeyiz.

T. rex'in Ömrü Ne Kadardı?

T. rex'in ortalama ömrü ortalama 25-30 yıl kadardı. Hatta bu yaşlara erişen birçok T. rex bireyinin birden fazla hastalıkla birden mücadele ettiğini düşündüren bulgulara rastlanmıştır. Sue gibi örneklerin de bize gösterdikleri kadarıyla, gerek kırıldıktan sonra tam kaynaşamamış kemikler, gerek açık yaralardan kapılan iltihaplar, gerekse günümüzde de yakından tanıdığımız pek çok kemik ve kas rahatsızlığı, bu devlerle bizim aramızda bir köprü kurmaktadır. Buna en iyi örnek, insanlar arasında oldukça yaygın görülen ve Sue'nun da muhtemel ölüm sebebi olan gut hastalığıdır.

T. rex'in Sesi Nasıldı?

Eğer hoparlörleriniz varsa sesi sonuna kadar açın, tam ekran yapın ve Vlad Konstantinov ile Alexander Kyshtymov tarafından hazırlanan bu kısacık animasyonda bir anlığında T-rex ile yan yana olduğunuzu hayal edin!

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Sürekli Sinyaller ve Sistemler
  • Boyut: 21*27
  • Sayfa Sayısı: 390
  • Basım: 1
  • ISBN No: 9786052822975
Devamını Göster
₺150.00
Sürekli Sinyaller ve Sistemler

Bu canavarların seslerini; kemik yapılarından, akustikten faydalanarak ve karşılaştırmalı anatomi kullanarak tespit edebiliyoruz. Kemiklerin ve bu kemiklerle sınırlandırılan ses kutusunun çıkarabileceği seslerin belli bir sınırı var ve canlının boyutları bu sesin biçimini büyük oranda belirlemektedir.

Yapılan daha güncel çalışmalar, T. rex'in bu şekilde gür bir sesi değil de, daha pes ve ürkütücü bir sesi olabileceğini düşündürüyor. DangerVille kanalının yayınladığı bir analiz, T. rex'in gerçek sesini aşağıdaki gibi göstermektedir:

T. rex'in Sesi Gerçekte Nasıldı?
DangerVille

Görebileceğiniz gibi, T. rex kükreme davranışını hiç sergilememiş olabilir; çünkü muhtemelen böyle zor ve masraflı bir vokalizasyona hiç ihtiyacı yoktu. Sadece kapalı-ağız vokalizasyonu ile çıkardığı homurtular; T. rex'in sinyallemek istediği mesajı vermeye fazlasıyla yeterdi.

T. rex'in Ön Kolları İşlevsel miydi?

Dinozorların en meşhuru olan Tyrannosaurus rex türünün en meşhur özelliklerinden birisi, vücuduyla orantısız küçüklükteki ön kollarıdır. Bu kollar, büyük oranda işlevini yitirmiş ön bacaklardır. Ancak vücuduna göre fazlasıyla orantısız olan o kolların hiç şakası yoktu: Her biri, 195 kilogram kütleyi rahatlıkla kaldırabilecek kadar güçlüydü!

T. rex, büyük oranda saf çene gücüne dayalı bir avcıydı. Bu nedenle ön kollarına pek ihtiyaç duymuyordu. Ancak bu durumda ön kolları neden tamamen yok olmadı?

Bunun bir sebebi, evrimsel süreçte bir organın birdenbire yok olamayışıdır. Körelme süreci oldukça zorlu ve uzun bir süreçtir ve on binlerce neslin geçmesi gerekebilir. Buna karşılık T. rex, sanılanın aksine sadece 2 milyon yılcık hüküm sürebilmiş bir dinozordur. Bu sürenin sonunda çarpan göktaşı, tüm dinozorların soyunu tüketmiştir. Eğer ki meşhur Kretase-Tersiyer yok oluşu yaşanmasaydı, belki de T. rex kollarını tamamen yitirecekti.

Ne var ki evrimsel süreçte körelen organların bir diğer özelliği, eğer ki bu süreç içerisinde yeni işlevler kazanacak olurlarsa, o yöne doğru evrimleşebilecek ya da körelmeleri durma noktasına kadar yavaşlayabilecek olmasıdır. Yapılan incelemeler, T. rex'in ön kollarını çiftleşme sırasında dişileri tutmak, yere düştüğü zaman ayağa kalkarken destek olarak kullanmak ve avını parçalarken sabit tutmak gibi amaçlarla kullandığını düşündürmektedir. Görselde de izah ettiğimiz gibi, T. rex'in ön kolları göreli olarak zayıf ve küçük olsa da, mutlak değerlerde düşünüldüğünde halen çok güçlü ve kullanışlıdır.

T. rex Yeniden Yaratılabilir mi?

Peki ya bu dev canavarları Jurassic Park'ta olduğu gibi tekrar yaratmamız mümkün mü? Evrimsel biyoloji ve popülasyon genetiği sayesinde teorik olarak bu mümkün. Kolay bir iş olduğunu asla söylemiyoruz; ancak evrimi ve genetiği daha iyi tanıdıkça bunları yapmamız giderek kolaylaşacak. Hatta çok uzak bir gelecekte kendi istediğimiz formlarda canlılar yaratmamız da mümkün olabilir. 

Ne yazık ki, Jurassic Park'ın temel iddiası hatalı. Keşke olmasaydı, o zaman her şey çok kolay olurdu. Ancak reçine içerisinde de olsa hiçbir DNA molekülü ortalama 450.000 yıldan fazla korunamıyor (çok çok nadiren 700.000 yıl civarına çıkabiliyor bu süre). Fakat bizim dinozorlardan bahsederken sözünü ettiğimiz zaman, en az 65 milyon yıl öncesi... Bu tarihlerden korunmuş DNA molekülü bulmak teorik olarak bile imkansıza yakın, bırakın pratik olarak bu kadar şanslı olabilmemizi... 

Peki o zaman neden mümkün diyoruz? Çünkü dinozorlar tamamen yok olmadılar. 2 büyük torunları, timsahlar ve kuşlar halen yaşıyorlar! Bu canlılar, özellikle de kuşlar, dinozorların doğrudan soyundan geliyor. Bir diğer deyişle, dinozorlar ile kuşlar kuzen değiller; aralarında doğrudan ata-torun ilişkisi var! Bu da, teorik olarak, elimizde dinozorlara ait DNA olduğu anlamına geliyor.

Bu Reklamı Kapat

En önemli sorun, bu DNA'nın son 150 milyon yıldır sürekli evrimleşmiş olması. Fakat eğer ki genlere ve DNA'ya çok daha üstün bir şekilde hakim olabilirsek, bu evrimsel değişiklikleri geriye doğru takip ederek, dinozorları yeniden üretmemiz mümkün olabilir!

Şu anda oldukça uzak gözüken bir hedeften bahsediyoruz; ancak bundan 30 sene önce bir canlının bütün genomunu birkaç saatte dizileyebileceğimiz iddiası bile komik derecede hayaldi. Şimdi ise, birkaç saatte birden fazla canlının genomunu paralel olarak dizilememiz mümkün.

Aynı şey, soyu tükenmiş canlıları yeniden yaratmakta da olacak. Şu anda, mamutlar üzerinde çalışılıyor bile! Bir canlıda başarabilirsek, diğerleri de gelecektir.

Tabii bunun ürkütücü tarafları yok değil. Sadece bizleri avlamalarından ziyade, Neandertaller gibi modern insan haricindeki "insan" türlerini yeniden yaratabiliriz. Hatta Homo erectus gibi kendi atalarımızı veya yakın kuzenlerimizi bile yaratabiliriz. Bunların getireceği etik problemlerden bahsetmeye başlamıyoruz bile!

Gelecek, ürkütücü olduğu kadar heyecan verici de!

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 38
  • Tebrikler! 25
  • İnanılmaz 20
  • Merak Uyandırıcı! 15
  • Bilim Budur! 9
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 8
  • Umut Verici! 5
  • Grrr... *@$# 4
  • Korkutucu! 3
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 16/08/2022 17:08:52 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7656

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Aminoasit
Sperm
Tercih
Kırmızı
Diş Gelişimi
Hasta
Bilim İnsanları
Maskeler
Makroevrim
Biliş
Kuantum Fiziği
Mutasyon
Meteor
Hayvanlar
Sağlık Bakanlığı
Habercilik
Balina
İnsanlık
Patlama
Elektron
Paleontoloji
Sağlık Örgütü
Mühendislik
Çeşitlilik
Davranış
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.