Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Tiktaalik roseae İlk Ayaklı Atamız Değil miydi?

Polonya'da Bulunan Ayak İzleri, Tiktaalik'ten 10 Milyon Yıl Önce Tetrapodların Varlığına İşaret Ediyor!

Tiktaalik roseae İlk Ayaklı Atamız Değil miydi? Wikimedia Commons
Tetrapodların evrim süreci
12 dakika
3,731
  • Evrimsel Biyoloji
  • Evrimsel Gelişimsel Biyoloji

2010'da Nature'da yayınlanan bir makalede gördüğümüz üzere, Polonya'nın kuzeydoğusunda bulunan tetrapod ayak izleri, Tiktaalik roseae'den 10 milyon yıl yaşlı![1] Tiktaalik'ten 10 milyon yıl öncesinde, kendini yerden kaldırabilecek ve sürüngen benzeri yürüyüş tarzına sahip canlıların olması kafa karıştırıcı olabilir. Sonuç itibarıyla, madem Tiktaalik 'ten önce dört üyeliler (tetrapodlar) vardı, o halde ona neden balık ve tetrapod arası bir canlı diyoruz? Daha iyi anlamak için makaleyi biraz inceleyelim:

Makalede, Polonya bulgusundan önceki, Devoniyen çağı tetrapod ayak izlerinden bahsediliyor. Bunlar; Viktorya, Avustralya ve Valentia Adası, İrlanda. Buralarda bulunan ayak izlerinin Üst (bir ihtimal Orta) Devoniyen'den kaldıkları bulunmuştu ki bu zaman aralığı da, Elpistostege ve Tiktaalik gibi organizmalardan milyonlarca yıl öncesine denk geliyor.

Bu Reklamı Kapat

Ayak izlerine uygun bir tetrapod (animasyon için linke tıklayın)
Ayak izlerine uygun bir tetrapod (animasyon için linke tıklayın)
Wikimedia Commons

Polonya'daki keşfi konu alan makale, ayak izlerinin yaklaşık 395 milyon yıl öncesine ait olduklarını yazmakta. Ayrıca, fosillere bakılırsa, ayak izlerini bırakan canlının vücut sürükleme izi yok, yani Tiktaalik ve benzerlerinin aksine, kendini havaya kaldırabiliyordu. Üstelik, tıpkı tetrapodlar gibi, düz bir doğrultuda yürüyebilme kabiliyetine sahipti. Vücudunu havaya kaldırabilmenin yanı sıra, yanal uzuv (ön ve arka bacaklar) yapısı da gelişmiş bir düzeyde. Öyle ki bacaklar, geniş bir ön-yan açı aralığına sahip. Halbuki, Tiktaalik gibi canlıların bacak niyetiyle kullandıkları yüzgeçler geriye dönüktü ve suda sallamaya çok daha uyumluydu.[18]Tiktaalik bu yüzgeçleri öne atıp geriye sürerek vücudunu ileri taşıyordu. Sık sık her iki yüzgeç de paralel hareket ettiği için buna "merdiven yürüyüşü" denmektedir (figür 1c).

Bulunan ayak izleri ve yorumları (Figür 1). Figür 1a'da bulunan ayak izi kalıntılarını ve yanında da adımların yorumunu bulabilirsiniz. Figür 1b'de, solda, bu yürüyüş şekline oturan ve bulunan ilk kara tetrapodları gözetilerek çizilen bir illüstrasyon; sağda, bu illüstrasyonun ön ve arka bacaklarıyla aynı hizaya gelecek büyüklükte bir Tiktaalik'i görebilirsiniz. Figür 1c'de ise 2. tip bir yürüyüş tarzına (merdiven yürüyüşü) işaret eden bir fosil ve yanında da adımların yorumu bulunmaktadır.
Bulunan ayak izleri ve yorumları (Figür 1). Figür 1a'da bulunan ayak izi kalıntılarını ve yanında da adımların yorumunu bulabilirsiniz. Figür 1b'de, solda, bu yürüyüş şekline oturan ve bulunan ilk kara tetrapodları gözetilerek çizilen bir illüstrasyon; sağda, bu illüstrasyonun ön ve arka bacaklarıyla aynı hizaya gelecek büyüklükte bir Tiktaalik'i görebilirsiniz. Figür 1c'de ise 2. tip bir yürüyüş tarzına (merdiven yürüyüşü) işaret eden bir fosil ve yanında da adımların yorumu bulunmaktadır.
Nature

Merdiven Yürüyüşüne Ait Olası İki Açıklama

Makalede, merdiven yürüyüşü (figür 1c) hakkında 2 ihtimalden bahsedilmektedir:

Bu Reklamı Kapat

Eğer bulunan bu ayak izi fosili, zemin yüzeyine ait bir fosilse, hayvan kendini öndeki iki uzvuyla hareket ettiriyor demektir. Yani aynen, karaya geçişin ilk adımlarında olduğunu düşündüğümüz gibi. İkinci ihtimalse, bu izlerin yüzey altı izler olmaları. Eğer ki yüzeyin birebir çıktısı değil de alt bir katmana ait bir fosil ise, dört uzvun da kullanıldığı ihtimali ortaya çıkmaktadır. Ön iki uzuv daha fazla ağırlık taşıdığı için yüzey altı katmanda izi kalmış ve arka iki uzvun kalmamış olabilir.

Bölgede çeşitli konumlarda bulunan diğer ayak izleri, canlının büyüklüğüne dair ipuçları vermektedir. Ayak tabanı genişliği yaklaşık olarak 15 cm bulundu (fakat 26 cm genişliğe kadar izler de keşfedildi). Şu ana dek en iyi şekilde korunan Ichthyostega ayak izinin ölçülen genişliğinin 2 katından daha fazla! Bu boyutta ayak izleri, yaklaşık 2,5 metre uzunlukta bir canlıya işaret etmektedir.

Keşiften önceki ve sonraki filogenetik tablolar (Figür 2). Tablolarda görülen yatay gri şerit, fosil kayıtlarına göre Elpistostegalia sınıfının (Tiktaalik ve benzerlerinin dahil olduğu sınıf) yerini tetrapodlara verdiği zamanı gösteriyor. 2a, şu ana kadar kabul gören filogenetik tabloyu; 2b de, yeni keşfin tabloya etkisini göstermektedir. Gri şeridin nasıl boşa çıktığı görülebilir. Siyah barlar, henüz kesin belirlenmemiş olan tarihler için kullanılmıştır. Kısaltmalar: Pan, Panderichthys; Tik, Tiktaalik; Elp, Elpistostege; Liv, Livoniana; Elg, Elginerpeton; Ven, Ventastega; Met, Metaxygnathus; Aca, Acanthostega; Ich, Ichthyostega; Tul, Tulerpeton. ANSP 21350, tanımlanamayan bir humerus kemiği.
Keşiften önceki ve sonraki filogenetik tablolar (Figür 2). Tablolarda görülen yatay gri şerit, fosil kayıtlarına göre Elpistostegalia sınıfının (Tiktaalik ve benzerlerinin dahil olduğu sınıf) yerini tetrapodlara verdiği zamanı gösteriyor. 2a, şu ana kadar kabul gören filogenetik tabloyu; 2b de, yeni keşfin tabloya etkisini göstermektedir. Gri şeridin nasıl boşa çıktığı görülebilir. Siyah barlar, henüz kesin belirlenmemiş olan tarihler için kullanılmıştır. Kısaltmalar: Pan, Panderichthys; Tik, Tiktaalik; Elp, Elpistostege; Liv, Livoniana; Elg, Elginerpeton; Ven, Ventastega; Met, Metaxygnathus; Aca, Acanthostega; Ich, Ichthyostega; Tul, Tulerpeton. ANSP 21350, tanımlanamayan bir humerus kemiği.
Nature

Makalenin sonunda, çıkarımlar bölümünde, orta-geç Frasniyen çağının, sudan karaya ilk geçiş dönemi sanıldığından bahsediliyor (Fig. 2a). Gerçekte, tetrapodlar ve Elpistostegalia sınıfı en azından 10 milyon yıl birlikte var olmuşlardı (Fig. 2b)! Makalede geçen bir bölümü aynen aktaralım:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu, elpistostegid morfolojisinin kısa bir geçiş değil, kendi başına istikrarlı bir adaptif konum olduğu anlamına gelir. Mezozoyik'te uçucu olmamasına rağmen tüylü ve "kanatlı" theropod dinozorların uçucu gövde grubundan kuşlarla uzun süre birlikte varoluşunu anımsatır.[1]

Bu konu üzerine 2010'da Academia'da yayımlanan bir makalede de bu canlının, çok sığ sularda yürüdüğü yazıyor.[3] Tıpkı önceden de düşündüğümüz gibi, sudan karaya bir geçiş olmuş, yalnızca sandığımızdan daha erken gerçekleşmiştir. Aynı makalede Livoniana türünden de bahsedilmektedir. Bu türden şu an elimize kalan, yalnızca bir çene parçasıdır. Livoniana'nın çenesi, ilkel bir tetrapodu andırmaktadır. Dolayısıyla, tetrapodların oluşumu sürecinde yaşamış bir canlı olduğu düşünülüyordu. Muhtemelen de öyle oldu, ama hiç de sandığımız gibi değil! Livoniana, kendisinin atası olduğu düşünülen Panderichthys ile aynı yaştaydı (daha da yaşlı değilse tabii). Diğer bir deyişle, ilkel tetrapodların, tetrapod aşamasına tamamen geçememiş balıklarla bir süre beraber yaşadıklarının ilk ipucuydu.

2018'de aynı konu üzerine Nature'da yayımlanan bir başka makale de, bu ayak izlerinin net bir şekilde 4 "ayaklı" bir canlıya ait olduğunu yazıyor.[14] Devamında, bu ayak izlerinin, sandığımız ilk karaya geçiş canlılarından yaşlı olmalarının açıklamasının da, birbirlerinden ayrılan gruplar olduğundan bahsediyor. Yani, Elpistostegalia sınıfı, evrimsel süreçte yerlerini "ilk" tetrapodlara vermediler. Milyonlarca yıl önce birbirlerinden ayrılan 2 ayrı sınıf, büyük oranda paralel olarak tetrapodlara evrimleştiler. Bu 2 sınıftan, tetrapodlara biraz daha geç evrimleşen ise Elpistostegalia sınıfıydı.

Bulunan ayak izleri ve fosiller. Tarihlere göre solda ayak izleri, sağda fosiller. Kırmızı çizgi, tetrapod fosil ve ayak izleri arasındaki uyuşmazlığı gösteriyor.
Bulunan ayak izleri ve fosiller. Tarihlere göre solda ayak izleri, sağda fosiller. Kırmızı çizgi, tetrapod fosil ve ayak izleri arasındaki uyuşmazlığı gösteriyor.
Cambridge University Press

2018'de yayımlanan makale, 2010'dakilerin ardından yapılan araştırmalar doğrultusunda, paleoekolojik bulgularda yeniliklerden bahsediyor. Yeni bulgulara göre, izlerin bulundukları yerler, deniz kıyısıyla bitişik değildi, geçici göletlerde yer alıyorlardı. Yani bu tetrapodlar, karada efektif hareket kabiliyetini çoktan edinmişlerdi!

Aynı makalede, bu canlıların karaya ne kadar uyum sağlamış olabileceğine de değiniliyor. Toprak yapısına, aynı bölgede daha genç ve yaşlı toprak örneklerine bakılarak tahmin ediliyor ki izlerin bulundukları alan sığ bir göletti. Denizden izler taşıyordu, yani kısa sürede, bir lagün halinde oluşup sonrasında denizden ayrı kalmış bir göletti. Fakat kısa sürede oluştuğu için zengin bir biyolojik çeşitliliğe sahip değildi. Yalnızca bazı omurgasızlar ve siyanobakteriler gibi canlılar bulunuyordu, balık dahi yaşamamıştı. Dolayısıyla, bu ayak izlerinin sahibi tetrapodun, bu göletten beslenmesine imkan yoktu. 2,5 metre boyuta ulaşabilmek için mutlaka etrafta yiyecek aramış olmalıydı! Bu göleti muhtemelen nemlenmek veya yumurtlamak için kullanıyordu, tıpkı bir semender gibi...[14] Ayrıca bir diğer makale de ayakların şeklini göz önünde bulundurarak bu canlıda, "yüzme kabiliyeti pahasına, yürüme kabiliyeti" evrimleştiğini yazıyor.[18]

Yeni keşfe karşı iddialar arasında bu izlerin su altından, bir balık tarafından yapılmış olabileceği de vardı. İddiayı ispatlamak için bazı akciğerli balıkların (günümüzde, ilk tetrapodlara en yakın görülen canlılar) su tabanında yürürken yere değdikleri noktalar tespit edildi. Sonuç etkileyiciydi; çünkü bu balıklar tıpkı birer tetrapod gibi hareket ediyorlardı. Tabii kritik bir nokta haricinde: vücut izi. Akciğer balıklarının vücutlarını tam olarak kaldırıp yürüme kabiliyeti yoktu, boğaz kısımları sürekli olarak tabana değiyordu. Dolayısıyla şu ana kadar bilinen balıklardan hiçbiri bu izleri yapmak için yeterli kaldırış gücüne sahip değil. Bunun dışında birkaç farklı karşı iddia daha üretildi fakat hiçbiri bu izlerin tetrapod bir türe ait olmadığını net bir şekilde kanıtlayamadı.

Bu Reklamı Kapat

"Demek ki Evrim Yok!" mu?

"Bak işte, sudan karaya geçen ilk canlı dediğiniz hayvan (Tiktaalik roseae) hiç de ilk değilmiş. Karada yaşayanlar zaten varmış!" demeden önce biraz düşünmemiz gerek. Öncelikle, bir canlı evrimleşmeden önce, benzer özellikler evrimleştirmiş başka bir canlı olması hiç de garip değil, hele ki karaların hükmedilmek için uygun olduğu, leziz eklembacaklıların etrafta dolaştığı, dev avcıların bulunmadığı zamanlarda kesinlikle beklendik.[17] Şu an bile balıktan kara canlılarına geçiş sürecinde bulunan organizmalar var. Örneğin, birazdan bahsedeceğimiz Çamur Zıpzıpları ve tetrapod yürüyüş tarzına sahip Cryptotora thamicola...[16]

Evrim, bir özelliği veya kabiliyeti ilk edinen organizmanın, o özelliğin veya kabiliyetin tek sahibi olacağını hiçbir zaman söylemez. Karada yaşam sürdürebilme yeteneği de istisna değildir. Yani, Tiktaalik ve benzerlerinin (Elpistostegalia) su-kara geçişinde oluştuğuna dair kuşku yok.

Bazı varsayıma dayalı senaryoları sıralayalım:

1. Tiktaalik'in, Günümüzün Çamur Zıpzıpları Gibi Evrimleşme İhtimali

Çamur zıpzıpları, suların çekildiği zamanlarda çamur kıvamındaki topraklara çıkmalarıyla bilinirler. Tıpkı su-kara geçişinden beklendiği gibi öndeki iki uzuvlarıyla toprağı ittirerek vücutlarını ilerletirler. Günümüzde karalara (ve göklere) hükmeden pek çok canlı olması, çamur zıpzıplarının bir balık türü olarak karaya uyum sağlamalarını engellememiştir. Benzer şekilde, ilk tetrapodların varlığı da başka bir türün karaya uyum sağlamasına engel değildir. Dolayısıyla, Tiktaalik'in de -ilk olmadığı halde- karaya uyum sağlaması gayet muhtemeldir. Bir yandan bu varsayım, 3. olarak bahsedeceğimiz yakınsak ve paralel evrim varsayımıyla da benzerdir.

Bu Reklamı Kapat

Çamur Zıpzıpları
Çamur Zıpzıpları
Wikimedia Commons

2. Adaların Konumlarının Evrimsel Süreçte Etkileri

Adalar, adeta doğanın devasa deney laboratuvarlarıdır. En güzel örneklerinden biri de Balaur bondoc'tur. Bu dinozor, Velociraptor ile neredeyse birebir aynıdır. Fakat evrimsel sürecine, izole bir adada devam ettiği için diğer tüm Velociraptorinae'lerin aksine Balaur bondoc, ayaklarında tek değil çift kanca biçimli tırnağa sahiptir.[2] Adalar, evrimsel süreci gözlemlemek için bilim insanları tarafından yaygın bir şekilde kullanılırlar: Adalar, bilim tarihinde defalarca, bir türün dünyanın geri kalanından izole edilirse ve belirli ekolojik şartlara maruz bırakılırsa uzun süreli zaman diliminde nasıl değişebileceğini incelemek için adalar kullanılmıştır.[4]

Eğer Elpistostegalia sınıfının ve/veya bu keşfedilen ayak izlerinin sahibi canlıların çıktığı "kara" bir adaysa, çok yüksek ihtimalle oradan ayrılamamışlardır. Dolayısıyla izole bir şekilde kendilerince bir evrimsel sürece sahip olmuşlardır. Pangea'dan beri, ayrılan kıtaların ne kadar çeşitli yaşam formlarına sebep olduklarını gözlemleyebiliriz.

Adaların konumlarıyla bağlantılı olarak, iklim ve çevre şartları da bu durumda etkili olabilir. Tetrapodların çeşitli bölgelerde bulunmaları, çeşitli yeni beceriler denemelerine olanak sağlamıştır.[3] Dolayısıyla, suların çekildiği, çamurlu bölgelerde yaşayan Elpistostegalia sınıfında, bu habitata uygun beceriler evrimleşti. Örneğin, balık yüzgeçlerine nazaran uzun bacaklar değil, yanlara yayılan ufak bacaklar evrimleşmiştir. Dünyanın bir başka noktasında, karaya çıkmaya kalkışan bir başka grup da oranın şartlarına uyum sağlayacaklardır ve bu durum da bildiğimiz tetrapodlara daha çok benzemelerine tabii ki sebep olabilir.

Bu ihtimali destekleyen bir bulgu ise, Elpistostegalia sınıfının yayılımlarının sınırlı olmasıdır. Grönland'da evrimleşip Scotland ve Ohio taraflarına ancak yayılabilmişlerdir. Bu bulunan ayak izleri ise Polonya'dadır. Yaklaşık 400 milyon yıl öncesi coğrafyasını düşündüğümüzde, aralarındaki okyanus ile birbirlerinden izole evrimleşmiş olmaları gayet mümkündür. Aşağıdaki görselde bunu net bir şekilde gözlemleyebilirsiniz.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Dünya Kabartma Haritası: Fiziki, 70x100 cm

Dünya haritasının 3 boyutlu olarak hazırlanmış halidir. Ülkelerin dağlarını, ovalarını ve şehirleri kabartmalı olarak görün, elinizle hissedin. Fiziki özellikleri ve 3 boyutlu kabartma görüntüsü ile şık bir duvar haritasıdır.

Devamını Göster
₺99.00
Dünya Kabartma Haritası: Fiziki, 70x100 cm

400 milyon yıl önce tahmini Dünya (C. R. Scotese'nin haritası). Sol taraftaki noktalar yukarıdan aşağıya: Grönland, Scotland, Ohio. Sağ taraftaki nokta: Polonya
400 milyon yıl önce tahmini Dünya (C. R. Scotese'nin haritası). Sol taraftaki noktalar yukarıdan aşağıya: Grönland, Scotland, Ohio. Sağ taraftaki nokta: Polonya
Ian Webster

Bunun yanı sıra, tetrapodların tek bir noktada, tek bir soydan değil de Devoniyen sonunda farklı kıta ve adalarda, farklı soylardan evrimleştikleri de biliniyor. Avustralya'dan Metaxygnathus, Güney Afrika'dan Umzantsia ve Tutusius, şu ana kadarki kanıtlar.[20], [21], [22]

3. Paralel/Yakınsak Evrim

Türler arası evrimsel benzerliklerle alakalı genel bilgiler için bu makaleyi, paralel evrim için bu makaleyi ve yakınsak evrim için bu makaleyi okuyabilirsiniz.

Kısaca tanımlamamız gerekirse: Paralel evrim, yakın bir ataya sahip fakat farklı türlerin, birbirlerinden bağımsız olarak benzer özellikler evrimleştirmeleri; yakınsak evrim ise yakın ortak ataları olmayan ve bağımsız türlerin benzer özellikler evrimleştirmeleridir. Paralel evrime oklu kirpilerde, Eski Dünya ve Yeni Dünya'ya ayrıldıktan sonra çok benzer dikenli tüyler evrimleşmesi örnek verilebilir. Yakınsak evrime ise yarasaların da kuşların da kanatları ve uçma yetenekleri olması örnek verilebilir.

Dikkat ettiyseniz ne paralel ne yakınsak evrim tanımlarında, herhangi bir zaman aralığından bahsedilmiştir. Farklı türlerin soy hatlarında, aralarında ne kadar zaman olursa olsun, benzer kabiliyetler ve özellikler evrimleşebilir. Dünyanın ekolojik düzeni baştan aşağı değişmediği sürece de zaten böyle olur (örneğin yüz milyonlarca yıl önceki dinozorlar arasında da, günümüz canlıları arasında da uçan, balıkçıl hayvanlar vardır). İlk tetrapodların durumunda ise, bir türün diğerinden daha uygun ortamda, ve/veya daha fazla kaynakla, daha hızlı evrimleşmesi çok normaldir.

Paralel evrim ve adaların etkileri bir araya gelince aslında karşımıza kuvvetli bir ihtimal çıkıyor: Denizlerde yaşayan bir tür, 2 farklı türe ve kıtaya ayrılmış olabilir (tıpkı oklu kirpi durumu gibi). Ardından, benzer ortamlarla karşılaşmışlarsa, iki türün de karaya uyum sağlamaları muhtemeldir. Bu sürecin de tam olarak aynı anda olması gerekmez. Sonuç olarak paralel (veya yakınsak) evrim ihtimali de gayet mümkündür.

4. Fosillerin Gerçekten Ayak İzi Olmama İhtimali

Ayak izi olduklarını varsaydığımızda nasıl pek çok olasılığa ayrılan bir sonuç varsa, ayak izleri olmadıklarını varsaydığımızda da çeşitli ihtimallere varıyoruz. 400 milyon yıl öncesinin iklimi, doğa şartları, ekolojik sistemleri vb. çoğu bilgimiz kesinlik içermiyor, özellikle belli bir alanın tarih öncesi durumunu araştırmak ise daha da zor. Halen ayak izlerinin sahibi olan canlının bulunamaması da şüphe uyandıran bir etken. Bazı bilim insanları, bunların yanlış yorumlanan doğal izler olabileceğini de belirtmektedirler.

Elbette, birkaç yerde birden, ayak izi benzeri şekiller oluşması düşük ihtimaldir, ama imkansız değildir. Zira daha önce de (1994) ayak izi sanılan bir izin, deniz yıldızı izi olduğu ortaya çıkmıştı.[18]

Sonuç

Daha fazla araştırma yapılmadan kesin bir sonuca varmak zor gibi görünmektedir. Muhtemelen önümüzdeki yıllarda, benzer bölgelerde, o zamana ait canlı formları bulunacaktır ve belirsizliği azaltacaklardır (ilk tetrapodların yaşadıkları yerlerin fosilleşme için yeterince uygun olmadığı düşünülmektedir).[17] An itibarıyla mümkün görünen ihtimallerden yukarıda bahsettik. Adaların etkileri ve paralel/yakınsak evrim oldukça akla yatkın görünüyor; ikisi beraber gerçekleşebilecek olduklarından da birbirlerini destekleyen, gerçekten kuvvetli ihtimallerdir.

Elimizdeki bilgilerle, günümüz memeli, sürüngen ve kuşların atalarının kim olduğuna dair kesin bir çıkarımda bulunamayız. Belki sandığımız gibi Elpistostegidler, belki ondan da önceki bir balık-tetrapod arası tür, belki her ikisi de. Varsayımlarımızın doğru veya yanlışlığını ispatlayabilecek tek olgu, bilim ve devamlı araştırmalardır.

Aslında bütün bunlar bilimin gizemlerini hatırlatıyor bize: Ne zaman tam "Bulduk!" desek, başka bir şeyin keşfedilmesiyle teorilerimizin de evrimleşmesi gerekiyor. Keşfi yapan paleontolog Grzegorz Niedźwiedzki, bunu "daha bir başlangıç" olarak değerlendiriyor. Bulunan bu ayak izleri, bize 400 milyon yıl öncesi yaşamın adeta yalnızca 15 saniyesini sunabiliyor. Bırakın canlının ömrünün nasıl geçtiğini, sonraki 5 dakikasından bile haberdar değiliz. Tekrar etmek gerekirse, varsayımlarımızın doğru veya yanlışlığını ispatlayabilecek tek olgu, bilim ve devamlı araştırmalardır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 8
  • Tebrikler! 3
  • Korkutucu! 3
  • Bilim Budur! 2
  • İnanılmaz 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 07/10/2022 18:38:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9983

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Balık Çeşitliliği
Biyokimya
Transkripsiyon
Asteroid
Cinsel Yönelim
Tıp
Bilim İnsanı
İmmünoloji
Bilim Tarihi
Stephen Hawking
Manyetik
Irk
Wuhan
Kurbağa
İnsanlık
Yapay Zeka
İntihar
Mitler Ve Gerçekler
Kuantum Fiziği
Biyoloji
Gözlem
Görme
Diş
Kültür
Yumurta
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.