Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Tıbbi Amaçlarla Kullanılan Bitkisel Ürünler Güvenli mi? Tıbbi Bitkileri Alırken Nelere Dikkat Etmeliyiz?

Tıbbi Amaçlarla Kullanılan Bitkisel Ürünler Güvenli mi? Tıbbi Bitkileri Alırken Nelere Dikkat Etmeliyiz? ProFlowers
12 dakika
1,518
  • Etnobotanik
  • Eczacılık Bilimi (Farmakoloji)

İnsanlar, var oldukları ilk zamanlardan beri, tıpkı insan-olmayan ataları gibi doğadan yararlanmışlardır. Bu yararlanma ilk olarak gıda bulma içgüdüsü ile başlamış, daha sonra yakacak, eşya, barınak ihtiyacıyla devam etmiştir. İnsanlar, bitkilerden en çok gıda olarak yararlanmışlardır. Gıda olarak tüketme amacıyla doğadan topladıkları bu bitkileri tadarak ve koklayarak tanımışlar; böylelikle deneme yanılma yöntemiyle bazı bitkilerin zehirli olduğunu, bazılarının ise hastalıklarına iyi geldiklerini fark etmişlerdir. Böylece insanlar, hastalıklarına iyi geldiğini gördükleri bitkileri tedavi amaçlı kullanmaya başlamıştır.

Günümüzde de bitkiler bu amaçla hastalıkların tedavisinde ve hastalıklardan korunmada kullanılmaktadır. Örneğin Dünya Sağlık Örgütü (WHO) kayıtlarına göre, dünya nüfusunun %80'inin günümüzde tedavi veya korunma amacıyla bitkileri kullanmaktadır. Özellikle 1990'lı yıllardan sonra, tıbbi ve aromatik bitkilerin yeni kullanım alanlarının bulunması, doğal ürünlere olan talebin artması bitkilere duyulan ilgiyi her geçen gün arttırmıştır. Bitkilerden tıbbi amaçlı yararlanılması daha çok uzakdoğu ülkelerindeki toplumlarda yaygın olsa da son yıllarda batı toplumlarında da tıbbi bitkilerden yararlanma alışkanlıklarının arttığı görülmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Tarihte bitki kullanımı
Tarihte bitki kullanımı
U.S. FOREST SERVICE

Bitkiler, bilim dünyasında da sentetik ilaç moleküllerini sentezlemek amacıyla yaygın olarak kullanılmaktadır. 18. ve 19. yüzyıllardan itibaren kimya alanında gözlenen gelişmelere paralel olarak bitkilerin aktivitelerinden sorumlu etkin maddeler izole edilmeye başlanmıştır. Bitkilerden özellikle çeşitli alkaloidlerin ve salisin, amigdalin ve digitalin gibi bileşiklerin izole edilmesi sonucunda "etkin madde" fikri doğmuştur ve bu etkin maddelerin izole edilmesiyle, bitkilerden çeşitli ilaçlar elde edilmiştir.

Bitkisel kaynaklardan elde edilen ilaçlar
Bitkisel kaynaklardan elde edilen ilaçlar
ResearchGate

Drog Nedir?

Bitkilerin bilim dünyasında etkin madde izolasyonu ve ilaç sentezi çalışmalarında kullanılması, çeşitli bilim dallarını ortaya çıkarmıştır. Bu bilim dallarından biri farmakognozidir. Farmakognozi, doğal kaynaklardan elde edilen ilaç ham maddelerini konu alır. Doğal kaynaklı bu ilaç ham maddelerine ise "drog" denir.

Bu Reklamı Kapat

Drog tanımını biraz daha açıklamak gerekirse: İnsan ve hayvan hastalıklarında kullanılan, bitki ve hayvanlardan veya onların belli bir organından elde edilen saf veya yan maddeleriyle birlikte olan ilaç ham maddeleridir. Drogun genel bir tanım olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda, farmakognozi, daha çok bitkisel kaynaklı droglarla ilgilenir. Bitkisel kaynaklı drog ise, bitkinin tedavi amacıyla kullanılan çiçek, yaprak, meyve gibi çeşitli kısımlarının kurutulmuş veya parçalanmış halidir. Tedavi amaçlı kullanılan bu kısımları ise Latince isimlerle belirtilir. Mesela Malvae Folium bir drog adıdır ve Malva sylvestris (Ebegümeci) bitkisinin yaprağı demektir.

Bitkisel drog
Bitkisel drog
yetiştir.net

Tıbbi Bitkilerde Standardizasyon

Tüketiciler, kullandıkları bitkisel ürünlerin kalitesinin ilaç kalitesi ile aynı seviyede olmasını beklemelidirler. Ancak doğa, ürünlerini "standart" halde vermez. Kullandığımız her doz ürünün aynı standartları sağlaması ve aynı etkiyi oluşturması için ekstrelerin bazı işlemlerden geçmesi, toksik maddelerden arındırılması, adeta rafine edilmesi gerekmektedir. Bitkisel drogdan elde edilen bir ürünün, bir madde üzerinden veya etkinliği bilinen bir madde veya medde grubu üzerinden yardımcı maddeler, bitkisel drog ya da ürünle karıştırılarak ayarlanmasıdına "standardizasyon" denir.

Standardizasyon, akılcı fitoterapinin temel koşuludur. Standardizasyonun olmadığı yerde kaliteden de söz edilemez. Bu da birçok endişeyi beraberinde getirir. Bitkisel droglar, tedavi edici olarak halk tarafından kullanılmaktadır; ancak halk, gerçekten doğru bitkiyi doğru şekilde kullanıyor mu ve kullandığı bitki gerçekten tedavi edici özellik gösteriyor mu?

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bitkisel drogları bu amaçla kullanan halkın bitkileri kullanım konusunda bilinçli olduğu maalesef söylenemez. Halk; bitkilerin sentetik ilaçlara nazaran daha masum ve yan etkisiz olduğunu düşünür; ancak durum hiç de öyle değildir: Bitkiler bilinçsizce kullanıldığında, faydadan çok zarar getirirler - hatta ölümcül sonuçlara neden olabilirler!

Bitkilerin bileşiminde yapısını bildiğiniz ya da bilemediğiniz birçok kompleks yapılı kimyasal bileşik vardır. Bu açıdan bakıldığı zaman bitkiler, adeta bir kimyasal deposu gibidirler. Bitkinin içeriğinde olan kimyasal bileşikler, çeşitli koşullarla birlikte değişiklik gösterirler. Örneğin bitkisel ürünler ilaç pazarına girene kadar birçok farklı aşamadan geçerler. Bu aşamalar, bitkilerin içeriğindeki bileşiklerin yapısını ve dolayısıyla etkilerini değiştirebilir.

Bir bitkinin tam olarak etkili olabilmesi için, bazı kalite şartlarını sağlıyor olması gerekmektedir. Bitkisel ürünün kalite şartlarını sağlıyor olması, bitkisel üründen her seferinde aynı fizyolojik cevabı alabilmek ve kullanımının güvenilirliği açısından oldukça önemlidir.

Doğru Teşhis: Tükettiğinizin Doğru Bitki Olduğundan Emin misiniz?

Halk arasında "kekik" adıyla isimlendirilen, bilimsel adı birbirinden çok farklı olan bitkiler bulunmaktadır: Thymus, Origanum, Satureja, Thymbra ve Coridathymus gibi bitkilerin hepsi "kekik" diye bilinir. Ama bunların hepsi botanik açıdan, kimyasal içerikleri ve gösterdikleri etkiler bakımından neredeyse tamamen farklıdır. Eğer elimizdeki "kekik" olarak bildiğimiz bitki tam olarak doğru teşhis edilmemişse, o bitki bizim için faydalı olmayabilir; hatta zararlı da olabilir!

Aynı şekilde doğada, "papatya" adıyla bilinen, gerçekte ise tıbbi papatya olmadığı gibi toksik bileşikler taşıyan bitkiler de bulunmaktadır. Biz "tıbbi papatya" diye bu türleri tüketirsek, ciddi sonuçlarla karşılaşabiliriz. Dolayısıyla bitkisel kaynaklı toksisitenin önlenebilmesi için ilk adım, doğru bitki kullanmaktadır ve elimizdeki bitkinin doğru bitki olup olmadığı, başka bitkiler veya farklı maddelerle karışıp karışmadığı, ancak doğru bir teşhisle anlaşılabilir.

Bu Reklamı Kapat

Teşhisi uzmanlarca yapılmamış olan bitkisel ürünlerde "tağşiş" yani "katıştırma" denen durum sıklıkla gözlenir. Örneğin bir bitki çayının içerisine farklı bitkilerin parçaları karışmış olabilir. Bu durum, tağşişe örnek oluşturur. Tağşişin olduğu bitkisel bir ürün, başka bir bitkisel ürün ile karışmış ve/veya herhangi bir patojen mikroorganizmayla, pestisitle, ağır metalle, aflatoksin gibi maddelerle kontamine olmuşsa ve bitki doğru teşhis edilmemişse, bu bitkinin kullanımında birtakım risklerle karşılaşılma ihtimali vardır. Bu tür ölümcül olabilecek sağlık riskleriyle karşılaşmamak için, bitkilerin her açıdan bilimsel olarak çok iyi incelenmesi ve ona göre değerlendirilmesi gerekir - ki bu da ancak bitkiler hakkında uzman olan kişilerce yapılabilir.

Bitki teşhisi
Bitki teşhisi
gardening know how

Bitkilerin Yetiştirilme Koşulları, Kalitelerini Doğrudan Etkiler!

Bitkilerin yetiştikleri coğrafi bölgedeki iklim durumu, yağış miktarı, toprak yapısı ve bitkilerin toplanma zamanı gibi unsurlar kimyasal yapıları üzerinde etkilidir. Bu açıdan, iki farklı bölgeden toplanan aynı türe ait örneklerin ya da aynı bölgeden farklı mevsimlerde toplanan bitki örneklerinin kimyasal yapıları arasında nitelik olarak olmasa bile, nicelik açısından fark olması kaçınılmazdır.

Bu nedenlerle o bitkiden beklenen etkiyi alabilmek için bitki; içerisinde etkin kimyasal maddenin en yüksek olduğu şartları göz önünde bulundurarak, yani en verimli olacak şekilde toplanmalıdır. Bu şartlara dikkat edilmezse, en sonunda elde edilen bitkisel ürünün kalitesi düşer. Bu ürünün kullanılması, istenmeyen durumlara yol açabilir; hatta bitkinin tedavici özelliği ortadan tamamen kalkabilir.

Bitkinin toplanma yerinin önemine dikkat çeken bazı örnekler vermemiz gerekirse:

Bu Reklamı Kapat

  • Bitkinin asfalta yakın yerden toplanması özellikle ağır metal bulundurma bakımından büyük risk oluşturmaktadır. Bitkiler, ortamdaki potansiyel toksik iyonları tolere etme kabiliyetlerinden dolayı özellikle ağır metalleri dokularında biriktirebilirler. Ağır metaller de insan vücudu için tehlikelidir. Dolayısıyla böyle bir yerden toplanmış olan bitki insan vücudu için toksik etki yaratacaktır.
  • Kimyasal böceksavarlar kullanılarak haşere mücadelesi yapılan ekim alanlarından veya yakınlarından toplanan bitki örneklerinde de pestisit (böcek öldürücü kimyasal) kalıntıları görülmektedir. Pestisitler de bitkide izin verilen miktarın dışında bulunuyorsa ciddi toksik etkiler oluşturabilirler.
  • Gaziantep ve Şanlıurfa yörelerinde "yedi yıllık korkuyu giderir" diye tanınan Gentiana olivieri Griseb. (afat, afatotu) bitkisi, Ilgaz Dağı’nın doruklarında da yetişir. Ancak, bu iki yöreden aynı dönemde toplanan örnekler arasında bile önemli maddelerin miktarı bakımından mutlaka bir fark olacaktır.
  • Nicotiana tabacum (tütün) bitkisinde nikotin oluşumu en iyi 20°C’dedir. Eğer bitki daha yüksek sıcaklıklara maruz kalırsa içerdiği nikotinde miktar olarak kayıp olacaktır. Dolayısıyla nikotin etkisini tam olarak gösteremeyecektir.
Dünya'daki bitki toplulukları
Dünya'daki bitki toplulukları
Ders Coğrafya

Bitkilerin Toplanması: Ne Zaman Toplandı?

Bitkiden yüksek verim alabilmek ve bitkinin etkili olabilmesi için bitkinin toplandığı zaman da çok önemlidir. Çünkü, bitkideki sekonder metabolitlerin miktarı ve türü, yılın her günü aynı değildir.

Bitkinin yaşı ve gelişim sürecini göz önünde bulundurarak bitkiyi toplamak da çok önemlidir. Bunun sebebi de, aynı şekilde, toplanma zamanında olduğu gibi kimyasal bileşiminin değişiklik gösterecek olmasıdır. Verilen bu koşullara dikkat edilmeyerek toplanan bir bitkinin kimyasal bileşiminde değişiklikler olacaktır; dolayısıyla bitki beklenilen etkiyi yaratmayacaktır. Örneğin:

  • Rosa damascena (Isparta gülü) bitkisi gün doğmadan ve çiçekler tam açmadan toplanmalıdır.
  • Greyfurt meyvesi olgunlaştıkça daha az limonin ve naringenin taşır.
  • Papaver somniferum bitkisi çiçeklendikten 2-3 hafta sonra bitkideki morfin seviyesi en yüksek olur.
Bitki toplanması
Bitki toplanması
Sağlık Kütüphanesi

Bitkilerin Kurutulması: Tükettiğiniz Bitkiler Nasıl Kurutuldu?

Su, canlıların üremesi ve enzimlerin çalışması için iyi bir ortam oluşturur. Eğer bitki kurutulmazsa, bitkideki su nedeniyle içerisindeki etkili kimyasal bileşikler enzimatik olarak bozunmaya uğrar. Ayrıca su olduğu için nem de olur, dolayısıyla mantarların üremesi için ortam oluşur ve bitki kontamine olur. Bu nedenle bitkinin tam olarak kurutulması önem taşır.

Kurutma yöntemi de önemlidir. Örneğin nanenin yapraklarını sıcak bir ortamda kurutursak, naneye aromasını veren uçucu bileşikler uçabilir, yani bozunabilirler. Bu nedenle nane; kuru, serin ve güneşe maruz kalmayan bir ortamda kurutulmalıdır.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
İnsan, Hayvan ve Ötesi

Yaşamlar arasında hiyerarşi kurulmayan bir dünya özlemiyle

Bu derleme Türkiye’de hayvan meselesi üzerine çalışan farklı disiplinlerden akademisyenlerin özgün metinlerini bir araya getiriyor, her geçen gün derinleşen ekolojik kriz bağlamında daha da önem kazanan politik ekoloji ve hayvan çalışmaları külliyatına bir katkı sunuyor.

Yazarlar hayvan özgürlüğü, kırsal alanda ortakyaşam pratikleri, sokak köpekleri biyopolitikası, türler arası ilişkiler ve ölüm hiyerarşisi, hayvanların sinemada “kullanılması”, canlı hayvan deneyleri, kentsel esaret mekânları olarak hayvanat bahçeleri ve primatlar üzerinde yürütülen Covid-19 aşısı çalışmaları gibi hayvan meselesinin önemli ve güncel başlıklarını çoğul bir tartışma zemininde ele alırken insanmerkezci uygulama ve söylemleri sorguluyor, insanı her şeyin ölçüsü kabul eden bilimsel yaklaşımlara karşı çıkıyor ve farklı yaşam biçimleri oluşturmaya yönelik fikirlere değiniyorlar.

  • Hayvan çalışmaları nasıl şekillenip zenginleşti?
  • Canlı hayvan deneyleri nasıl gerekçelendirildi ve deney karşıtı hareket nasıl büyüdü?
  • “Hayvanat bahçesi hayvanı” nedir?
  • İnsanlarla hayvanların dünyaları arasındaki gedikleri keşfetme pratikleri nerelerde aranmalı?
  • Yoldaş tür ilişkisi nasıl kurulur?
  • Şefkat etiği nedir, neden önemlidir?
  • İnsan toplumlarındaki mücadeleleri hayvan mücadelesinden ayrı sürdürmek mümkün mü?
Devamını Göster
₺42.00
İnsan, Hayvan ve Ötesi

Bitki kurutma odası
Bitki kurutma odası
Z Dergisi

Bitkilerin Saklanması: Tükettiğiniz Ürünler Nasıl Korundu?

Bitkisel ürün hazırlamak üzere toplanan bitkilerin doğru bir biçimde saklanması gerekir. Saklama koşulları, bitkinin sahip olduğu özelliklere göre değişkenlik gösterir. Bitki, gerekli saklama koşullarına dikkat edilmeyerek saklandığında, içerisinde yer alan aktif bileşenler bozulabileceği gibi, zararlı etkileri olan maddelere de dönüşümleri söz konusu olabilir. Örneğin:

  • Nemli bir ortamda saklanan drogta enzimatik reaksiyonlar olur ve kimyasal bileşikler bozunabilir. Mesela nemli ortamda bırakılan Kokulu yonca (Melilotus officinalis L.) bitkisinin içerisindeki kumarinler, kolaylıkla toksik bir bileşik olan dikumarol bileşiğine dönüşürler.
  • Mantar oluşumu gözlenebilir, dolayısıyla drog küflenir bu da çeşitli toksik maddelerin oluşumuna sebep olur. Mesela Aspergillus flavus mantarının oluşturduğu aflatoksin zehir niteliğindedir ve kanserojen olduğu gözlenmiştir.
Bitki saklanması
Bitki saklanması
e-Aktariye

Kalite Kontrol ve Analiz: Bitkisel Ürünleri Kim Denetliyor?

Hastalıkların tedavisinde ve hastalıklardan korunmada kullanılan ilaçlar mutlaka en iyi kalitede olmalıdır. Çünkü söz konusu olan sağlıktır ve hataya yer yoktur. Bitkisel ürünler de içerisindeki kimyasal bileşikler sayesinde ilaç olabilme potansiyeline sahiptirler ve insanlar tarafından ilaçlar gibi tedavi amaçlı kullanılırlar. Dolayısıyla bitkisel ürünler de modern ilaçlar gibi İyi İmalat Uygulamaları (GMP) esaslarına uymalıdır.

Kalite esaslarına göre sahip olması gereken özellikleri sağlayan drog, doğru bitkisel kaynaktan temin edilip, doğru şekilde kullanıldığı takdirde, drogun etkisinin her zaman aynı olması sağlanabilir. Bu, yalnızca standardizasyonla mümkündür. Standardizasyon işlemi, temel olarak, bitkisel drog preparatlarının kalitesinin devamlılığının sağlanması için gerçekleştirilmesi gereken tüm ölçümleri kapsar. Bu ölçümler ve analizler bitkisel ilaçların kalitesi etkinlik ve güvenilirliğini doğrudan etkilemektedir. Peki bu ölçüm ve analizler neye göre yapılmaktadır?

Analiz yöntemleri, ilaç hammaddelerinin ve yardımcı maddelerinin standartları "farmakope" denilen kitaplarda kayıtlıdır. Farmakopeler, uzman kadrolar tarafından sürekli yenilenen monograflarıyla en kaliteli hammaddeleri tanımlayan, geçerli olduğu ülkelerde ilaç sektörünün uymakla mükellef olduğu hukuki kitaplardır. Bitkisel drogların kalite kontrol analizleri, bu hukuki kitaplardaki yöntemlerle yapılır ve buna göre bitkisel drogun kullanılabilirliği belirlenir. Eğer bitkisel drog farmakopedeki standartları sağlayamıyorsa, o bitkisel drog bilimsel olarak kullanılamamaktadır.

Bitki analizi
Bitki analizi
tarlasera

Aktarlara Güvenebilir misiniz?

Türkiye'deki bitki kullanımına baktığımızda Anadolu halkı, yaşadığı coğrafi bölgenin florasının zenginliği nedeniyle bitkiler ile hep ilgili olmuştur. Kırsaldaki insanların doğadan topladığı, kentlerdekilerin ise aktarlardan temin ettiği bitkileri tıbbi amaçla kullandığı görülmüştür.

Halkın bitkileri temin ettiği aktarların tarihi ise yüzyıllar öncesine dayanmaktadır. Osmanlı Dönemi'nde ilaç yapımında kullanılan bitkisel ve hayvansal kaynaklı hammaddeleri ve mineralleri (drog) satanlar için Arapça "akkar" kelimesinden türeyen "aktar" kelimesi kullanılmıştır. Günümüzde de benzer dükkanlar için bu kelime kullanılmaya devam etmektedir.

Ülkemizde, halk arasında tedavi amacıyla kullanılan bitkisel droglar, genellikle aktarlardan temin edilmektedir. Halk tarafından aktarlardan alınan bitkisel droglar, teşhisi, standardizasyonu, toplama ve saklama koşulları gibi parametrelerde yeterli denetime tabi tutulmadıklarından, halk sağlığı açısından büyük bir tehdit oluşturur.

Bitkilerdeki standardizasyonun sağlanması için yukarıda ayrıntılı olarak verilen koşul ve unsurlar göz önüne alındığında akla bazı sorular gelmektedir: Aktarların sattıkları bitkiler doğru bitki midir? Doğru zamanda, doğru yerden mi toplanmıştır? Doğru şekilde mi standardize edilmiştir? Tüm bu konular hakkında aktarların bilgi sahibi olması mümkün değildir. Bu nedenle tüm bunların denetlenmesi halk sağlığının korunması için çok önemli parametrelerdir ve her açıdan bilimsel doğrulukları araştırmalarla saptanmış, tartışılmış ve kanıtlanmış olmalıdır. Uygulanması da mutlaka uzman kişiler tarafınca yapılmalıdır.

Sonuç

Sentetik ilaçlar insanın eline gelene kadar bir dizi önemli stabilite çalışmaları ve kontrollerden geçer. En nihayetinde ilacın en etkin ve güvenilir halinin insana ulaştırılması ve ilacın kullanımı hakkında en doğru bilgilerin verilmesi uzman kişiler olan eczacılar tarafından yapılır.

Sentetik ilaçlar gibi birçok kimyasal bileşenden oluşan bitkilerin ise ülkemizde kalite kontrolleri ve analizleri yeterince hatta neredeyse hiç yapılmadan bitkiler konusunda uzman olmayan kişiler tarafından insanlara ulaştırılır. Bu durumun insan sağlığı açısından kötü sonuçlarını görmemek için insan sağlığını böylesine ilgilendiren tıbbi ve aromatik bitkiler, mutlaka uzman kişiler tarafından düzenli bir şekilde denetlenmeli ve uzman kişilerin bitkisel ürün ya da drog satın almak için gelen insanları bitkiler hakkında mutlaka bilgilendirmelidir. Çünkü bu çalışmalarda tespit edildiği gibi tıbbi ve aromatik bitkiler aktarlarda çoğu zaman doğru isimleri ile dahi satılmamaktadır. Hatta olması gereken ürünü talep eden tüketicilerin zaman zaman tepki ile karşılaştığı da çalışmalar sırasında tespit edilmiştir. Aynı zamanda toplanan örneklerin bilimsel bir çalışmada kullanılacağını hisseden, anlayan satıcıların satıştan vazgeçtikleri, fevri davrandıkları görülmüştür.

Çalışmalar sonucunda elde edilen bu veriler bitkiler hakkındaki birçok parametrenin aslında ne kadar önemli ve hayati olduğunu, bitkilerin tedavide kullanımı hakkındaki bilinç düzeyimizin artması gerektiğinin önemini vurgulamaktadır. Ülkemizde (ve Dünya'da) bu konuda modern bilim ışığında önlemler alınmazsa, masum kişilerin bu ürünlerden zarar görmeye devam etmesi kaçınılmaz olacaktır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 3
  • Bilim Budur! 1
  • Muhteşem! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/08/2022 03:36:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11260

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
İnsan
Çağ
Toprak
Kuşlar
Atmosfer
Çevre
Dişler
Wuhan
Köpekler
Sağlık
Pandemik
Meyve
Uzaylı
Deprem
Entomoloji
Elektron
Balık Çeşitliliği
Karar Verme
Nükleer Enerji
Doğa Yasası
Evrim
Tespit
Bebek Doğumu
İnfografik
Kütle
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.