ReklamTüm Reklamları Kapat

Sokrates Demokrasiden Neden Nefret Etti?

9dk
ReklamTüm Reklamları Kapat
Sokrates Demokrasiden Neden Nefret Etti?
Bu Yazının Podcast Bölümünü Dinle

Bu Makalede Neler Öğreneceksin?

Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.
  • Sokrates, demokrasiye şüpheyle yaklaşmış ve oy kullanmanın bir yetenek olduğunu, bu yeteneğin eğitimle kazanılması gerektiğini savunmuştur.
  • Demagogluk, halkın cehaletini kullanarak popülarite kazanan liderlerin demokrasiyi diktatörlüğe dönüştürme riski taşıdığını göstermektedir.
  • Demokrasinin sağlıklı işlemesi için tüm seçmenlerin bilinçli ve eğitimli olması gerekmekte, oy verme hakkı sorumluluk ve bilgiyle desteklenmelidir.

Demokrasi, modern ülkeler için fazlasıyla el üzerinde tutulan bir konudur. Demokrasinin anavatanı olan Antik Yunan da demokrasiyle adeta eş anlamlıdır. Antik Yunan'ın meşhur tapınağı olan Parthenon Tapınağı, demokratik değerler için bir sembol haline gelmiştir. Tam da bu nedenle demokratik ülkelerin liderleri bu tapınak önünde fotoğraflar çektirip paylaşmaktan hoşlanırlar. Ancak Antik Yunan'ın en büyük başarılarından biri olan felsefenin, diğer en büyük başarısı olan demokrasi hakkında son derece büyük bir şüphe duyduğunu öğrenmek birçoklarına şaşırtıcı gelebilecektir.

Videonun Sayfası: Sokrates Demokrasiden Neden Nefret Etti?

Genel tanımıyla kolektif bir karar alma yöntemi olan demokraside eşitliğin savunularından biri, ortak kararlarda herkesin eşit söz hakkına sahip bulunmasıdır. Bu doğrultuda modern eşit oy ilkesi çerçevesinde siyasal konular üzerinde kapsamlı araştırma yapan ve kendi önyargılarını en aza indirmeye çalışan bir seçmen ile yeterince bilgilenmeyen bir seçmenin oyu eşit sayılmaktadır. Buna karşılık Platon'un demokrasi eleştirisinde, manipülasyon ve kitleye hitap etme uzmanlarının etkisi bir sorun olarak ele alınmaktadır.⁠[1]

Sokrates ve Yöneticilik Erdemi

Antik Yunan felsefesinin babası olarak kabul edilen Sokrates, öğrencisi Platon tarafından yazılan diyaloglarda, demokrasi hakkında derin endişelere ve pesimizme sahip biri olarak tasvir edilir. Platon'un 10 kitaptan oluşan meşhur Devlet (Πολιτεία) isimli eserinin 6. kitabında Sokrates, Ademantus isimli bir diğer karakter ile demokrasi hakkında sohbet eder. Sokrates bu kısımda Ademantus'a demokrasinin eksiklerini ve hatalarını göstermeye ve anlatmaya çalışır. Bunu yapmak için Sokrates, toplumu bir gemiye benzetir. Sokrates şöyle sorar:

Tüm Reklamları Kapat
Eğer ki deniz yoluyla bir yolculuk yapmak isteseydin, geminin kontrolünün kimde olacağına nasıl karar verilmesini isterdin? Rastgele ve herhangi bir grup insan tarafından mı, yoksa deniz seyahatleri konusunda deneyimli, bilgili ve eğitimli insanlar tarafından mı?

Ademantus'un cevabı çok açıktır: Elbette ki ikincisi! Sokrates'in buna cevabı ise şu şekildedir:

Peki bu durumda nasıl olur da, bir ülkedeki yetişkin insanların rastgele ve herhangi bir grubunun bir ülkeyi kimin yöneteceğine karar verebilecek donanımda olduğunu düşünebilmekteyiz?

Sokrates'in bahsetmeye çalıştığı şey, seçimlerde oy kullanmanın bir "yetenek" olduğudur. Sokrates'e göre oy kullanmak, "rastgele bir sezgi" olarak görülemez. Dolayısıyla oy kullanmanın da, diğer her yetenek gibi insanlara sonradan, dikkatle ve sistematik bir şekilde öğretilmesi gerekmektedir. Yeterli donanıma ve eğitime sahip olmaksızın insanlara oy kullanma hakkının tanınması, yeterli donanım ve eğitime sahip olmayanlara fırtınalı bir havada yolculuk yapacak bir geminin kontrolünün kime teslim edileceği kararını alma yetkisi vermekle aynıdır.

Platon'un Devlet adlı eserinin altıncı kitabındaki özgün gemi benzetmesinde bu soru-cevap kalıbı yer almamaktadır. Benzetme, gerçek filozofun devletle olan ilişkisini açıklamaktadır. Benzetmedeki denizciler, gemicilik sanatını hiç öğrenmemiş olmalarına rağmen dümeni ele geçirmek için birbirleriyle çekişmektedir. Mevsimleri, göğü, yıldızları ve rüzgarları incelemesi gereken gerçek dümenciyi ise Ademantus'un da onayladığı üzere işe yaramaz bir geveze saymaktadır. Sadece diyalogdaki Sokrates karakteri değil, Platon'un kendisi de yönetimin en donanımlı kişilerden oluşması gerektiğini savunmakta ve ideal devletin kurucularına en yetenekli zihinleri en yüksek bilgiye ve İyi'nin kavrayışına yöneltme görevini yüklemektedir. Platon'a göre adil bir yönetim ancak filozofların kral olması ya da mevcut yöneticilerin felsefe ile siyasi gücü birleştirmesi sayesinde kurulabilmektedir. Ona göre yöneticilerin yönetmeye en az hevesli olduğu devlet, her zaman en iyi ve en sakin biçimde idare edilen devlettir. Düşünür, eserin sekizinci kitabında bozulmuş yönetim biçimlerini sırasıyla onuru yücelten timokrasi, servet ölçütüne dayanarak yoksulları yönetimden dışlayan oligarşi, oligarşinin ardından gelen demokrasi ve en kötü yönetim saydığı tiranlık şeklinde sıralamaktadır.⁠[2]

Platon'un öğrencisi olan Aristoteles'in siyaset teorisinde ise ahlaki temelin merkezinde en yüksek insani iyi olarak mutluluk yer almakta ve ortak yararı amaçlayan anayasalar doğru yönetim biçimleri olarak kabul edilmektedir.⁠[3]

Tüm Reklamları Kapat

Aristoteles, Politika adlı eserinde siyasi topluluğun sadece bir arada yaşamak için değil, mutlu ve onurlu bir yaşamı mümkün kılan soylu eylemler için var olduğunu belirtmekte ve gençlerin eğitimini yasa koyucunun başlıca görevlerinden sayarak eğitimin ihmal edilmesinin anayasaya zarar verdiğini vurgulamaktadır. Düşünüre göre ortak yarar yerine yöneten sınıfın çıkarını gözeten sapmış rejimler arasında oligarşi zenginlerin, demokrasi ise yoksulların çıkarına yönelmektedir. Buna karşın Aristoteles, tek tek sıradan bireylerden oluşan çokluğun bir araya geldiğinde az sayıdaki seçkinden daha iyi karar verebileceği ihtimalini de savunmaktadır. Öte yandan Aristoteles, yasaların üstün olmadığı bir demokrasi türünde demagogların ortaya çıktığını ve halkın tek bir yönetici gibi hareket eden kolektif bir monarka dönüşebildiğini ileri sürmektedir. Ona göre demagogların aşırılıkları, demokrasilerdeki bazı devrimlere ve rejim değişikliklerine de neden olmaktadır.⁠[4]

Sokrates'in Ölümü ve Elitizm

Üstelik Sokrates, demokrasinin ölümcül tehlikelerini ve oy kullananların engin aptallığının sonuçlarını birinci elden deneyimlemiş birisidir. Milattan Önce 399 yılında Sokrates, "Atina gençliğini yozlaştırmak" suçlamasıyla mahkemeye verilmiştir. 500 Atinalı'dan oluşan bir jüri, vakayla ilgili karara varmak için mahkemeye davet edilmiştir. Sokrates, baldıranotu zehriyle ölüme mahkum edilmiş ve infaz edilmiştir.

Klasik dönemi Milattan Önce 508 yılında başlayan ve kökenleri yaklaşık iki bin beş yüz yıl geriye uzanan Atina demokrasisinde yurttaşlık ve siyasi eşitlik anlayışı modern genel oy ilkesinden oldukça farklıdır. Antik Atina'da kadınlar belirli bir yurttaşlık statüsüne sahip bulunsa da siyasi haklardan yoksun bırakılmıştır. Halk mahkemelerinde görev yapan jüri üyeleri ise en az 30 yaşındaki yurttaşlar arasından rastgele seçilmiştir.⁠[5]

Sokrates'in Milattan Önce 399 yılındaki kamusal yargılamasında sıradan Atinalı erkek yurttaşlardan oluşan 500 kişilik jürinin verdiği suçluluk kararı, Ober tarafından 280'e karşı 220 oy olarak aktarılmaktadır. Ober ayrıca resmi suçlamanın gençleri yozlaştırmanın yanı sıra dinsizliği de kapsadığını belirtmektedir.⁠[6]

Söz konusu dinsel suçlama, Sokrates'in Atinalıların tanrılarına inanmadığı ve yeni tanrısal varlıklar ortaya attığı iddialarını içermiştir. Mahkumiyetin ardından Sokrates, yurttaş infazlarında kullanılan baldıranotu zehrini kadehten içerek yaşamını yitirmiştir. Bununla birlikte tarihsel Sokrates hakkındaki bilgiler ikinci elden kaynaklara dayandığından, Platon'un diyaloglarında Sokrates karakteri üzerinden aktarılan eleştirilerin tarihsel Sokrates'in şahsi görüşleriyle doğrudan özdeşleştirilmemesi gerekmektedir.⁠[7]

Sokrates'in demokrasi ile ilgili düşüncelerinde doğru anlaşılması gereken en önemli nokta, Sokrates'in günümüzdeki anlamıyla bir "elitist" olmadığı gerçeğidir. Sokrates, az sayıda insanın, yegane oy verme yetkisine sahip grup olması gerektiğine inanmıyordu. Sokrates, oy verme yetkisinin sadece ve sadece verecekleri oy ile ilgili mantıklı bir biçimde ve oldukça derin bir şekilde düşünmüş olanlara verilmesi gerektiğini düşünüyordu. Yani oy verme yeteneğini icra edebilmek için, bu konuda eğitim alınmasının ve eğitimin de ötesinde bireylerin verecekleri oy konusunda derin düşüncelere sahip olduğunun garanti edilmesinin şart olduğunu ileri sürüyordu. Elbette ki işin pratiğinde, bunun tam olarak nasıl yapılabileceğine dair birçok soru işareti ve sıkıntı mevcuttur. Ancak konu oy vermek ve ülkelerin idaresini belirlemek kadar hayati kararlar olduğunda, bu tür sorunların da insanlık olarak üstesinden başarıyla gelmemiz şarttır. Öyle ya da böyle...

Modern toplumlarda da kimin oy kullanabileceği konusunda belirli yasal sınırlar uygulanmaktadır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı katılımcısı devletlerin incelendiği 2013 tarihli bir raporda ülkelerin çok büyük bölümünde oy kullanma yaşının 18 veya üstü olduğu belgelenmiştir. Aynı rapora göre bazı devletlerde mahkumlara yönelik genel oy yasakları ve zihinsel engellilik gerekçesiyle oy hakkı tanımayan uygulamalar da bulunmaktaydı.⁠[8] Seçmen yaşı eşiği ülkelere ve dönemlere göre değişiklik gösterebilmiş, örneğin İran'da geçmişte 15'e indirilen oy kullanma yaşı Ocak 2007'de parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimleri için 18'e yükseltilmiştir.⁠[9] Singapur'da ise seçmen kütüğüne kaydolabilmek için günümüzde en az 21 yaşında olma şartı aranmaktadır.⁠[10]

Öte yandan uluslararası insan hakları standartları çerçevesinde eğitim, bireylerin özgür ve bilgili seçimler yapmasını sağlayan temel haklar arasında sayılmaktadır. Ancak seçme hakkına okuryazarlık veya eğitim koşulu getirilmesi uygunsuz sınırlamalar kapsamında değerlendirilmektedir. Engellilik gerekçesiyle siyasi katılımın kısıtlanması ayrımcılık olarak kabul edilmektedir.⁠[11]

Demagogluk ve Halk

Biz modern insanlar, zekaya dayalı (entelektüel) demokrasi ile, doğuştan gelen bir hak olarak demokrasi arasındaki farkı tamamen unutmuş vaziyetteyiz. Günümüzde oy verme yetkisi neredeyse istisnasız olarak herkese verilmektedir ve "oy verme" davranışı ile "bilgelik" arasındaki bağlantı tamamen kopmuştur. Sokrates, bu durumun ne gibi sonuçlara neden olacağını çok ama çok iyi bir şekilde bilmekteydi: Demagogluk.

Demagogluk, ya da daha Türkçe tabiriyle halk avcılığı, demokrasiler içerisindeki bazı liderlerin halk arasındaki önyargıları ve cehaleti kötüye kullanarak (manipüle ederek) popülerlik ve liderlik kazanmasına verilen isimdir. Demagoglar, kitlelerin tutkularını coşturarak ve duygusal taraflarına oynayarak onların mantıklama ve mantıklı bir biçimde kararlar alma yetisini körelten kişilerdir. Demagogların en temel vaadi, toplumsal sorunlara "ani bir şekilde" ve "vahşi bir biçimde" tepki gösterecekleridir. Sorunların çözümlerine kendi öfke ve tepkilerinin cevap olacağı fikrini halka pazarlarlar. Bu kişiler, genellikle ortayolcu, bilim ve veri odaklı, düşünüp taşınarak kararlar alma taraftarı olan rakiplerini "zayıflık" ve "hainlik" ile suçlarlar. Demagogların halk tepkisini yanına almak konusundaki en temel taktikleri arasında, halihazırda yerleşik bir biçimde süregelen politik işleyişi baş aşağı etme çabası, sözü veya tehdidi bulunmaktadır. "Ben yaparım.", "Ben tek çözümüm.", "Benim yolum tek doğru yoldur." gibi ben-merkezci ve keskin görüşler, halkın gözündeki değeri arttırmak için kullandıkları yaklaşımlar arasında yer almaktadır. Tarih boyunca seçimle başa gelen demagogların hemen hepsi, demokrasileri öyle ya da böyle, er ya da geç bir çeşit diktatörlüğe dönüştürmüş veya dönüştürme yoluna sokmuştur.

Tüm Reklamları Kapat

Bir siyasal iletişim ansiklopedisinde de demagoji, toplumdaki önyargıları, duyguları ve sosyopolitik rekabeti harekete geçirerek siyasal muhakemenin rasyonel mantığını bozan bir iletişim tarzı olarak tanımlanmaktadır.⁠[12]

Yunanlar da Sokrates'in gördüğü bu sıkıntıdan, yani demagogların yönetime gelmesinden genel olarak korkmuşlardır. Ancak ne yazık ki demagogların sebep olabileceği sancılı ve yıkıcı deneyimlerden de kurtulamamışlardır. Örneğin, zengin, karizmatik, tatlı dille insanların aklını çelmek konusunda becerikli olan, varlıklı bir adam olan Alcibiades, en temel hakları insanların elinden alarak veya onlara erişimi kısıtlayarak, Yunanlar'ın Sicilya Adası'na yaptıkları son derece yıkıcı olan askeri müdahelelerin önünü açmış ve bu saldırıların başını çekmiştir. Demagogun sözlerine kanan halk, bu saldırılara onay vermiş ve Alcibiades'i desteklemiştir. Bu, Antik Yunan için ölümcül bir hata olmuştur.

Soylu ve varlıklı Alcibiades, etkileyici kişiliği ile güçlü siyasi ve askeri becerileriyle tanınmaktadır. Milattan Önce 415 yılında Atinalıları Sicilya'ya büyük bir sefer düzenlemeye ikna etmiştir.⁠[13]

Bütün Yunanların ortak kararı olmayan bu sefer, tarihçi Thukydides'in aktarımına göre Atinalıların altmış gemilik bir donanmayı Alcibiades, Nikias ve Lamakhos'un ortak komutası altında Sicilya'ya göndermeyi oylamasıyla başlamıştır. Alcibiades seferin en ateşli savunucusu olmuş, sefere muhalif olan az sayıdaki yurttaş ise çoğunluğun coşkusu karşısında vatansever görünmeme korkusuyla el kaldırıp karşı çıkmaktan çekinerek sessiz kalmıştır. Sefer, yenilen taraf için son derece yıkıcı bir felaketle sonuçlanmıştır. Esir düşenlerin sayısı en az yedi bini bulmuştur. Sefere katılan pek çok asker o sırada, bazıları ise bir süre köle olarak çalıştıktan sonra kaçmayı başarmıştır. Yine de evine dönebilenler, sefere katılanların sadece küçük bir bölümüdür.⁠[14]

Şeker Dükkanı Sahibi, Doktora Karşı!

İşte Sokrates, liderlik yarışına giren insanların nasıl kolaylıkla insanların "zor sorulara kolay cevaplar bulma" arzusunu sömürebileceğini öngörmüştür. Bunu daha da iyi anlatabilmek için, iki hayali aday arasındaki münazarayı göz önüne getirmemizi istemiştir. Bunlardan birisi, bir doktor gibidir. Diğeri ise şeker dükkanı sahibi gibidir. Şeker dükkanı sahibi olan, rakibiyle ilgili şöyle söyleyecektir:

Bakın! Rakibim olan bu insan size birçok acı yaşatmıştır. Sizin canınızı yakar, tadı berbat olan ilaçlar içirir ve her ne istiyorsanız onu yiyip içmenize engel olmaya çalışır. Size asla benim yapacağım gibi son derece çeşitli ve lezzetli tatlar sunamayacaktır.

Sizce doktor, bu saldırıya etkili bir şekilde cevap verip, münazarayı izleyen kitleyi ikna edebilir mi? Elbette ki şeker dükkanı sahibinin argümanına verilecek doğru cevap, "Size rahatsızlık veriyorum ve istediğiniz şeyleri yapmanıza engel oluyorum, çünkü sizin için iyi olan bu; size yardımcı olmak için size acı veriyorum!" gibi bir cevaptır. Ancak politik arenada bu tip bir cevabın nasıl bir halk tepkisine neden olacağını net bir şekilde görebilirsiniz.

Platon'un Gorgias diyaloğunda yer alan bu felsefi benzetmenin özgün biçiminde modern bir başkanlık münazarası ya da şeker dükkanı sahibi bulunmamaktadır. Sokrates kendisini çocuklardan oluşan bir mahkemede aşçı tarafından suçlanan bir doktora benzetmektedir. Diyalogda aşçı, doktoru acı ilaçlar içirmek ve hastaları aç ya da susuz bırakmakla suçlayıp kendi sunduğu çeşitli ve tatlı yiyeceklerle övünmektedir. Sağlık için gerekli müdahaleleri yapan doktor ise çocuklardan oluşan bir jüri karşısında haklı gerekçesini açıklasa dahi savunmasız kalmaktadır.⁠[15]

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?

Sağlıktan somut bir örnek vermek gerekirse, diş çürüğü tedavi edilmediğinde ağrıya, enfeksiyona ve diş kaybına neden olabilmektedir.⁠[16] Siyaset psikolojisi alanındaki bir derleme ise psikolojik sıkıntının aşırı siyasi ideolojilerin benimsenmesini teşvik edebildiğini, bu ideolojilerin bir özelliğinin de toplumsal dünyanın görece basitleştirilmiş ve siyah-beyaz algılanması olduğunu savunmaktadır.⁠[17]

Burada Sokrates'in söylediği yanlış anlaşılmamalı: Amaç, hoşumuza gitmeyen görüşten olan insanların oy kullanma haklarının elinden alınması değil. Amaç, istisnasız olarak herkesin aynı oy standartlarına tabi tutulması; ancak oy kullanma yeteneğini icra edebilmek için belli koşulların sağlanmasını garantilemek... Yani sanılanın tam tersine, Sokrates'in savunduğu sistem spesifik bir grubu hedef alan bir konu değildir. Hangi görüşten olursa olsun, kim için oy kullanacak olursa olsun, oy kullanma yeneğini icra edecek eğitimin alındığından emin olunmasını öğütleyen bir yaklaşım sergilemiştir Sokrates.

Seçmen Bilgisizliği, Oy Etiği ve Demokrasinin Diğer Sorunları

Çağdaş siyaset felsefesinde seçmen yeterliliği tartışılırken oy hakkı ile oy verme etiği birbirinden ayrılmaktadır. Jason Brennan, The Ethics of Voting adlı eserinde kimsenin oy hakkının elinden alınmasını savunmamakla birlikte yeterli bilgiye, rasyonelliğe veya iyi oy verme becerisine sahip olmayan yurttaşların oy kullanmaktan kaçınması gerektiğini ileri sürmektedir. Brennan ayrıca geçersiz iktisadi teorilere dayanan hatalı siyasal tercihleri eleştirmektedir.⁠[18] İlgili literatürde oy hakkının yurttaşa oy kullanma yetkisi tanıdığı ancak herkes için genel bir oy verme görevi bulunmadığı görüşü de yer almaktadır. Aynı kaynakta siyasal bilgi toplamanın ve seçenekler üzerinde düşünmenin, başka değerli işlere ayrılabilecek zaman ve emek gerektirdiği de belirtilmektedir.⁠[19]

Sosyal bilimlerde seçmenlerin siyasal konularda az bilgi edinmesi, sadece düşük zeka ya da bilgisizlik arzusuyla değil, bilgi edinmenin maliyetiyle de açıklanmaktadır. Bilgi edinmenin beklenen bireysel getirisi düşük olduğunda insanların az bilgi edinmeyi tercih etmesi, Anthony Downs'a atfedilen rasyonel bilgisizlik (İng: "rational ignorance") kavramıyla ifade edilmektedir. Kimi zaman bu kavramla karıştırılan rasyonel irrasyonellik (İng: "rational irrationality") modeli ise sadece bilgi azlığına değil, düşük bilgi düzeyiyle birlikte yüksek kesinlikle taşınan sistematik yanlı inançlara odaklanmaktadır.⁠[20]

Seçmen davranışını etkileyen bir diğer olgu olan duygusal kutuplaşma (İng: "affective polarization"), Amerika Birleşik Devletleri üzerine yapılan çalışmalarda partizanlığı sosyal bir kimlik haline getiren bireylerin kendi partililerini olumlu, karşı partilileri ise olumsuz görme eğilimi olarak tanımlanmaktadır.⁠[21] Seçmen bilgisizliği ve demagojiye açıklık dışında çağdaş demokrasilerde sosyal medyanın bilgiyi manipüle etmek ve kamuoyunu yanıltmak amacıyla kötüye kullanılabilmesi bir risk oluşturmaktadır. Aşırı bilgi yükü (İng: "information overload") ile doğrulama yanlılığı (İng: "confirmation bias") da grup düşüncesi ve kutuplaşma davranışlarını kısmen açıklayabilmektedir.⁠[22]

Sonuç

Bu açıdan düşünülecek olursa, açıkçası birçok ülkedeki hemen her görüşten insanın bolca eğitimden geçirilmesi gerektiği görülecektir. Çünkü ne yazık ki hemen hemen her görüşten olabilen seçmen kitlesinin çok çok az bir bölümü gerçekten bilinçli kararlar almakta ve oyları hakkında enine boyuna düşünerek karar vermekte. Birçok seçmen fanatizm ve geleneksel nedenlerle oy kullanmakta, çoğunluğun iyiliğini düşünmek yerine şahsi çıkarları gözetmekte ve aileden gelme fikirleri sürdürmektedir.

Ne yazık ki Sokrates'in demokrasinin tehlikeleriyle ilgili son derece geçerli ve yerine olan uyarılarının hepsini unutmuş vaziyetteyiz. Bizler günümüzde artık demokrasinin hiç de muğlak olmayan, koşulsuz şartsız bir iyilik olduğunu düşünmekteyiz.

Halbuki demokrasiler, ancak ve ancak demokrasinin temeli olup onun etrafını saran eğitim sistemi kadar etkilidir.

Bu yazımızın omurgası olan videoyu İngilizce olarak aşağıdan izleyebilir ve demokrasilerde oy verme etiği ve mantığıyla ilgili yazımızı buraya tıklayarak okuyabilirsiniz.


129
Alt Başlıklar
Bu Makale Sana Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    78
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    12
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    8
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    5
  • Üzücü!
    Üzücü!
    4
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    3
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    2
  • Güldürdü
    Güldürdü
    2
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    1
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0
  1. Türev İçerik Kaynağı: The School of Life | Arşiv Bağlantısı

Bilimsel bir hata mı gördün?

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 12:18:45 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/4733

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Keşfetmeye Devam Et