Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Sinirbilim vs. Felsefe: Özgür İrademiz Var mı? Kararlarımızı Alan Gerçekten Biz miyiz?

Sinirbilimciler, Siz Özgür İradenizle Bir Kararı Almadan Saniyeler Önce, Sadece Beyin Faaliyetlerinize Bakarak Kararınızı Tahmin Edebiliyorlar!

Sinirbilim vs. Felsefe: Özgür İrademiz Var mı? Kararlarımızı Alan Gerçekten Biz miyiz?
11 dakika
2,597

2007'de, Berlin'deki Bernstein Hesaplamalı Nörobilim Merkezi'nde sinirbilimci olan Haynes, insanları bir ekranda rastgele harflerin art arda yanıp söndüğü bir beyin tarayıcısına yerleştirdi. Bu deney, John-Dylan Haynes'in hayata bakış açısını değiştirmesine sebep oldu.

Karar verdiklerini hissettikleri anda sağ veya sol işaret parmaklarıyla bir düğmeye basmalarını ve karar verdikleri sırada ekranda görünen harfi hatırlamalarını söyledi. Gönüllülerin sağ veya sol ellerini kullanmaya karar verirken beyin aktivitesini eş zamanlı olarak ortaya koymak için fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) cihazını kullandı. Sonuçlar biraz şaşırtıcıydı. Haynes, şöyle anlatıyor:

Bu Reklamı Kapat

Aklımıza gelen ilk düşünce 'Bunun gerçek olup olmadığını kontrol etmemiz gerek!' idi. Daha önceki hiçbir çalışmada görmediğim kadar yüksek bir doğruluk payı ile karşı karşıyaydım.

Düğmeye basmak için bilinçli karar, fiili eylemden yaklaşık 1 saniye önce çoktan verilmiş oluyordu; ancak ekip, beyin aktivitesine bakarak alınacak kararı 7 saniye kadar önceden tahmin edebiliyordu.[1]

Biz insanlar, kararlarımızın bizim bilinçli kontrolümüz altında, özgür irademiz doğrultusunda olduğunu düşünmeyi severiz. Filozoflar bu kavramı yüzyıllardır tartışmaktaydı; fakat şimdi Haynes ve diğer deneysel sinirbilimciler, bu kavrama yeni bir meydan okuyorlar: Bir kararın farkındalığının, kişinin eylemleri üzerinde hiçbir etkisi olmayan, yalnızca biyokimyasal bir süreç olabileceğini savunuyorlar. Bu mantığa göre de özgür iradenin bir yanılsama olduğunu söylüyorlar. University College London'da sinirbilimci olan Patrick Haggard, bunu şöyle özetiyor:

Bu Reklamı Kapat

Seçtiğimizi hissediyoruz ama seçmiyoruz.

Örneğin bu sabah çay mı kahve mi içeceğinize karar verdiğinizi düşünmüş olabilirsiniz, ancak belki de bu, siz farkına varmadan çok önce verilmiş bir karardır? Haynes için de bu fikir, gerçekten rahatsız edici:

Dürüst olacağım, bununla başa çıkabilmek bence de çok zor. Ne zaman meydana geldiğini ve ne yapmaya karar verdiğimi bile bilmiyorsam, bunu nasıl 'benim kararım' olarak adlandırabilirim?

Düşünce Deneyleri

Filozoflar, beyin taramalarının özgür irade kavramını bu kadar kolay yıkabileceğine ikna olmuş değiller. Kimileri, araştırmacıların, çürüttüklerini söyledikleri kavramı tam olarak anlayamadıklarını öne sürerek, sinirbilimcilerin sonuçlarını ve yorumlarını sorguluyor. Kimileri de bilim insanlarıyla hiç ilgilenmedi bile... Sinirbilim, etik ve özgür irade konularıyla ilgilenen Kanada'daki Calgary Üniversitesi'nde bir filozof olan Walter Glannon, şöyle diyor:

Sinirbilimciler ve filozoflar, birbirlerini umursamaksızın konuşmaya devam ederler.

Tabii bunun değişmeye başladığına dair bazı işaretler mevcut. Ağustos 2011'de, Pensilvanya'daki John Templeton Vakfı tarafından finanse edilen, teoloji, felsefe ve doğa bilimleri arasında köprü niteliğindeki araştırmaları destekleyen dört yıllık, 4,4 milyon ABD Doları tutarında, Özgür İradede Büyük Sorular adında bir dizi proje başlatıldı. Bazılarına göre, nörobilim, bilinçli güdülerin altında yatan fiziksel süreçleri tanımlanmasına ve ona öncül beyin aktivitesini daha iyi anlaşılmasına imkan sağlayabilir. Ve eğer bilinçsiz beyin aktivitesinin, kararları kusursuz bir şekilde öngördüğü bulunsaydı, bu çalışma gerçekten özgür irade kavramını yerinden oynatabilirdi. Glannon:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Şu anda bulunan ilişkilerin bir noktada beyin mekanizmaları ve davranışlar arasındaki nedensel bağlantılar haline gelmesi mümkün. Ki öyle olsaydı, herhangi bir filozofun herhangi bir tanımına göre olan özgür iradeyi tehdit ederdi.

Haynes, bilinçdışı karar verme mekanizmalarını araştıran ilk sinirbilimci değil. 1980'lerde, San Francisco'daki California Üniversitesi'nde nöropsikolog olan Benjamin Libet, çalışmaya katılanlara elektroensefalogram (EEG) taktı ve onlara etrafında noktalı bir saat kadranını izlemelerini söyledi.[2] Katılımcılar parmaklarını hareket ettirme dürtüsünü hissettiklerinde noktanın konumunu not ettiler. Libet, insanlar bilinçli hareket etme dürtülerini not etmeden birkaç yüz milisaniye önce beyin aktivitesini kaydedebildi ve yapacakları hareketi tahmin edebildi.

Libet'in sonuçları tartışmalıydı. Eleştirmenler, saatin dikkat dağıtıcı olduğunu ve bilinçli verilen kararı bildirmenin çok öznel olduğunu söylediler. Nörobilim deneyleri genellikle kontrol edilebilir verilere sahiptir. Mesela katılımcıya belirli bir anda bir resim gösterilir ve ardından beyindeki tepkilere bakılır. Fakat veri, buradaki gibi, katılımcının bilinçli hareket etme güdüsü olduğunda, bunun zamanlamasına öznel olarak karar verilir. Üstelik eleştirmenler, Libet'in bilinçli bir karardan önce gördüğü faaliyeti karara neden olmuş gibi saymak için yeterli görmediler. Gözlenen şey, sadece karar vermeye ve sonra harekete geçmeye hazırlanan bir beyin de olabilirdi.

Haynes'in 2008'deki çalışması, önceki deneyi modernleştirdi:[1] Libet'in kullandığı EEG tekniği beyin aktivitesinin sadece sınırlı bir alanını görebilmesine rağmen, Haynes'in kullandığı fMRI tekniği tüm beyni inceleyebilir ve Libet'in katılımcıları sadece ne zaman hareket edeceklerine karar verirken, Haynes'in testi onları iki alternatif arasında karar vermeye zorladı.

Ancak eleştirmenler, Haynes ve ekibinin en iyi ihtimalle %60 doğrulukla sol veya sağ düğmeye basılacağını tahmin edebildiğine dikkat çekerek, yine kusur buldular. New Hampshire'daki Dartmouth Koleji'nde özgür irade üzerine çalışan bir sinirbilimci ve filozof olan Adina Roskies şöyle diyor:

Bu, beynin bilinçli farkındalıktan önce karar verdiğini görebildiğinizi iddia etmek için yeterli değil. Çalışmanın ileri sürdüğü şey, karar vermeyi etkileyen bazı fiziksel faktörlerin olduğudur.

Ki bunun şaşırtıcı bir tarafı yoktur. Bilimden anlayan filozoflar, bu tür bir çalışmanın özgür iradenin yokluğu için iyi bir kanıt olduğunu düşünmüyor; çünkü onlara göre bu deneyler, "karar verme" kavramını sadece karikatürize ediyor. Aslında çay ya da kahve içmeye dair verilen basit bir karar bile, hangi elle düğmeye basılacağına karar vermekten çok daha karmaşıktır.

Bu Reklamı Kapat

Haynes, deneyinin ve yorumunun arkasında durarak, sonuçlarını iki çalışmayla tekrarlayıp, daha da geliştirdi. Bunlardan ilkinde, önceki çalışmasında yer alan beyin bölgelerinin rollerini doğrulamak için daha doğru tarama teknikleri kullandı.[3] Diğerinde, Haynes ve ekibi, deneklerden ekranda gösterilen seriye iki sayı eklemelerini veya çıkarmalarını istedi. Toplama ya da çıkarma yapmaya karar vermek, bir düğmeye basıp basmamaktan daha karmaşık bir kararı yansıtmaktadır. Böylece Haynes, bunun günlük kararlar için daha gerçekçi bir model olduğunu savunuyor. Araştırmacılar, daha soyut olan bu görevde bile, deneklerin karar verme bilincine varmadan 4 saniye öncesine kadar beyinde aktivite tespit ettiler.

Bazı araştırmacılarsa, tam anlamıyla beynin daha derinlerine indiler. Bunlardan biri, Los Angeles California Üniversitesi ve İsrail'deki Tel Aviv Tıp Merkezi'nde nörobilimci ve cerrah olan Itzhak Fried idi. O da epilepsiyi tedavi etmek için cerrahi bir prosedürün parçası olarak beyinlerine elektrotlar yerleştirilmiş bireyleri inceledi.[4] Nöronlardan tek tek bu şekilde kayıt almak, bilim insanlarına fMRI veya EEG'den çok daha kesin bir beyin aktivitesi yansıtır.

Fried'in deneyleri, denek bir düğmeye basmak için bilinçli bir karar vermeden yaklaşık 1.5 saniye önce belirli beyin bölgelerindeki nöronlarda aktivite olduğunu gösterdi. Araştırmacılar, yaklaşık 700 milisaniye kala, kararın zamanlamasını %80'den fazla doğrulukla tahmin edebildiler. Fried, şöyle diyor:

Bir noktada, önceden belirlenmiş şeyler bilince dahil edilir. Bana kalırsa bilinçli irade, daha sonraki bir aşamada karara ekleniyor.

Maddi Kazançlar

Filozoflar, bu tür yorumların altında yatan varsayımları sorguluyorlar. Tallahassee'deki Florida Eyalet Üniversitesi'nden bir filozof olan Al Mele şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Bu sonuçları yönlendiren şeyler, özgür iradenin manevi veya ruh benzeri konulardan köken alması gerektiği düşüncesidir.

Sinirbilimciler, karar vermeyi yönlendiren bilinçsiz sinirsel bir aktivite bulurlarsa, özgür iradenin yanı sıra zihnin bedenden ayrı olduğu kavram da ortadan kalkmış olur. Glannon'a göre bu "dualist" özgür irade anlayışı, sinirbilimciler için yıkılması kolay bir hedeftir. Şöyle diyor:

Zihin ve beyni titiz bir şekilde ayırmak, sinirbilimciler için bu iki kavramın arasını açmayı kolaylaştırıyor. Sorun şu ki, mevcut filozofların çoğu özgür irade hakkında böyle düşünmüyor.

Filozofların birçoğu materyalisttir; yani her şeyin fiziksel bir temeli olduğuna ayrıca kararlarımızın ve eylemlerimizin beyin aktivitemizden geldiğine inanırlar. Bu yüzden bilim insanları, filozofların artık alakasız buldukları bir kavramı tartıyorlar.

Mele, günümüzde filozofların çoğunluğunun, insanların deterministik bir evrende rasyonel kararlar alabileceği fikrinden memnun olduklarını söylüyor. Özgürlük ve determinizm arasındaki etkileşimi -her şeyin ya kader ya da fiziksel yasalar tarafından önceden belirlendiği teorisi- tartışıyorlar; ancak Roskies, sinirbilimden elde edilen sonuçların bu tartışmayı henüz çözemediğini söylüyor. Ona göre sinirbilimciler, eylemlerin öngörülebilirliğinden söz edebilirler; ancak determinizm meselesinden değil.

Santa Barbara'daki California Üniversitesi'nden sinirbilimci Michael Gazzaniga, sinirbilimcilerin bazen kendi alanları hakkında da yanlış anlaşılmalara sahip olduklarını söylüyor. Özellikle bilim insanları, öncül beyin aktivitesini, son karara, her seferinde bir parça olmak üzere, adım adım ilerleme olarak görme eğilimindedir. Kişinin bir kararın farkına vardığı an, bazılarının düşündüğü kadar da önemli değildir.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
The Common Reader First Series (Virginia Woolf)

Virginia Woolf is well known as one of the most prominent fiction writers of the twentieth century, what may be less well known is her astounding collection of letters and essays. Here is the collection first published in 1925, aimed at ‘the Common reader’, Woolf produced an eccentric and personal literary and social history of European thought in her own unique style, this collection helped cement Woolf as one of the most popular writers of her time.

The Common Reader, The Pastons and Chaucer, On Not Knowing Greek, The Elizabethan Lumber Room, Notes On an Elizabethan Play, Montaigne, The Duchess of Newcastle, Rambling Round Evelyn, Defoe, Addison, The Lives of the Obscure, Jane Austen, Modern Fiction, “Jane Eyre” and “Wuthering Heights”, George Eliot, The Russian Point of View, Outlines, The Patron and the Crocus, The Modern Essay, Joseph Conrad, How It Strikes a Contemporary

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺68.00
The Common Reader First Series (Virginia Woolf)

İrade Savaşı

Ortada bazı kavramsal ve semantik sorunlar var. Glannon şöyle diyor:

Gerçekten gerekli olan asıl şey, bilim insanlarının ve filozofların özgür iradenin ne anlama geldiği konusunda bir anlaşmaya varabilmeleridir.

Felsefede bile özgür iradenin tanımları her zaman örtüşmez. Bazı filozoflar bunu herhangi bir baskı olmadan rasyonel kararlar verebilme yeteneği olarak tanımlar. Bazı tanımlar onu kozmik bağlama yerleştirir: Karar anında, geçmişte olan her şey göz önüne alındığında, farklı bir karara varmak olasıdır gibi. Diğerleri de, fiziksel olmayan bir "ruhun" kararları yönlendirdiği fikrine bağlı kalır.

Nörobilim, tanımları düzeltmeye veya onlara deneysel bir boyut eklemeye doğrudan katkıda bulunabilir. Roskies, özgür iradeye sahip olmanın ne anlama geldiğine dair daha derin ve daha iyi bir anlayışa yol açabileceğini veya bilinçli kararın ne olduğuna dair görüşleri geliştirebileceğini söylüyor.

Mele, filozofları ve sinirbilimcileri bir araya getiren Templeton Vakfı projesini yönetiyor. Şöyle diyor:

Daha iyi tasarımlı yeni nesil çalışmalar yaparsak, insanlar karar verirken beyinde neler olduğuna dair daha iyi kanıtlar elde edebileceğimizi düşünüyorum.

Program aracılığıyla finanse edilen Roskies, o sene Seattle'daki Washington Üniversitesi'nde primat beyninde karar verme üzerine çalışan bir nörofizyolog olan Michael Shadlen'in laboratuvarında zaman geçirmeyi planlıyordu. Şöyle diyor:

Karşımızdakinin bakış açısını gerçekten anlayana ve bir tarafın yanıldığına ikna olana kadar birbirimize saldırmaya devam edeceğiz.

Haggard, subjektif raporlara güvenmek yerine bilinçli kararların ve eylemlerin zamanlamasını objektif olarak belirlemenin bir yolunu sağlamayı amaçladığı bir proje olan Templeton fonuna sahip. Ekibi, insanların bilgisayara karşı rekabete dayanan bir oyun oynarken beyin aktivitelerini ortaya koydukları deneysel bir kurulum tasarlıyor.

Pasadena'daki California Institute of Technology'de biyomühendis olan Christof Koch tarafından yürütülen bir başka projede, insanlar karar vermek için akıllarını kullandıklarında her bir nöronun tepkisini incelemek için Fried'inkine benzer teknikler kullanacak. Koch'un ekibi, karar verirken insanların farklı bilgilere ne kadar ağırlık verdiklerini ölçmeyi umuyor.

Filozoflar, sinirbilimin bir gün özgür irade kavramını zora sokabileceğini kabul etmeye isteklidirler. Bir durum hayal edin (filozoflar bunu yapmaktan hoşlanırlar): Diyelim ki araştırmacılar, denek, kararının farkına varmadan önce, birinin beyin aktivitelerinden ne karar vereceğini tahmin edebilsinler. Mele, şöyle diyor:

Bunun doğru olduğu ortaya çıkarsa, bu, özgür irade için bir tehdit olurdu.

Yine de, özgür iradenin ölümünü belki de zamanından önce ilan edenler bile, bu tür sonuçların birçok farklı karar verme düzeyinde tekrarlanması gerektiği konusunda hemfikirler. Bir düğmeye basmak ya da oyun oynamak, bir bardak çay yapmaktan, başkanlığa aday olmaktan ya da suç işlemekten oldukça uzaktır.

Özgür İrade Yoksa, Hukuk Nasıl İşleyecek?

Özgür iradeyi yıkmanın pratik etkilerini tahmin etmek ise zor. Biyolojik determinizm, hukukta bir savunma olarak geçerli değildir. Hukukçular, kişisel sorumluluk ilkesinden vazgeçmeye hazır değiller. Londra'daki Royal Society tarafından yürütülen bir sinirbilim ve hukuk projesinin direktörü olan Nicholas Mackintosh şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Yasalar, istisnai durumlar dışında, insanların eylemlerinden sorumlu olduğu fikrine dayanmalıdır.

Nashville, Tennessee'deki Vanderbilt Üniversitesi'nde hukuk profesörü olan ve Chicago, Illinois'deki MacArthur Vakfı tarafından finanse edilen benzer bir projeyi yöneten Owen Jones, araştırmaların bireyin sorumluluk düzeyini belirlemeye yardımcı olabileceğini öne sürüyor. Jones, şöyle diyor:

İlgilimizi çeken şey, nörobilimin bize, insanların kendi davranışlarını kontrol etme yeteneklerinde nasıl çeşitlilik gösterdiğine dair daha ayrıntılı bir görüş sunabilmesidir.

Örneğin bu, bir cezanın şiddetini etkileyebilir.

Özgür İradeniz Yoksa Nasıl Davranırdınız?

Ayrıca özgür iradenin var olup olmadığının cevabı, insanların davranışlarını da etkileyebilir. 2008'de Minneapolis'teki Minnesota Üniversitesi'nde sosyal psikolog olan Kathleen Vohs ve şu anda California Üniversitesi, Santa Barbara'da psikolog olan meslektaşı Jonathan Schooler, insanlar determinizmi doğru kabul etmeleri sağlandığında nasıl davrandıkları üzerine bir çalışma yayınladılar.[5]

Deneklerinden, iki pasajdan birini okumalarını istediler: Biri davranışın kişisel kontrol altında olmayan çevresel veya genetik faktörlere bağlı olduğunu öne sürüyordu; diğeri ise davranışı neyin etkilediği konusunda tarafsız kalıyordu. Daha sonra katılımcılar, bilgisayarda birkaç matematik problemi çözdüler. Ancak test başlamadan hemen önce, katılımcılara bilgisayardaki bir aksaklık nedeniyle ara sıra yanlışlıkla cevabın ekranda görüntülendiği şeklinde bir bilgilendirilme yaptılar; eğer bu olursa, bakmadan tıklamaları gerekiyordu. Bu deterministik mesajı okuyanların testte hile yapma olasılığı daha yüksekti. Vohs ve Schooler şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Belki de, özgür iradeyi reddetmek, kişinin istediği gibi davranması için temel bahaneyi sağlar.

Haynes'in araştırması ve olası sonuçları, kesinlikle nasıl düşündüğü üzerinde bir etkiye sahipti. Bir konferansa giderken uçakta bir aydınlanma yaşadığını hatırlıyor:

Birdenbire tüm deterministik evren, kendim, koltuğum ve rastlantısal akışta verdiğime inandığım tüm kararlar hakkında büyük bir vizyona sahip oldum.

Ancak özgür iradenin olmadığı bu dünya fikrini uzun süre sürdüremedi:

Günlük yaşamınızda insanların davranışlarını yorumlamaya başlar başlamaz, bu fikirden uzaklaşmamak neredeyse imkansız.

Fried de determinizmi sürekli akılda tutmanın imkansız olduğunu savunuyor:

Bunu her gün düşünmüyorum. İnsan beynini ameliyat ederken kesinlikle düşünmüyorum.

Mele, diğer filozofların bilinçli kararların bilimsel tarafına zamanla daha aşina olacağından umutlu. Ve felsefe söz konusu olduğunda, bilim insanlarının tutumlarını yumuşatmalarının daha iyi olacağını söylüyor. Sözlerini şöyle bitiriyor:

Özgür irade üzerinde çalışan sinirbilimcilerin görevi, onun var olmadığını göstermek değil.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 11
  • Tebrikler! 9
  • Bilim Budur! 5
  • İnanılmaz 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 1
  • Muhteşem! 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b C. S. Soon, et al. (2008). Unconscious Determinants Of Free Decisions In The Human Brain. Nature Neuroscience, sf: 543-545. doi: 10.1038/nn.2112. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ B. LIBET, et al. (1983). Time Of Conscious Intention To Act In Relation To Onset Of Cerebral Activity (Readiness-Potential)The Unconscious Initiation Of A Freely Voluntary Act. Brain, sf: 623-642. doi: 10.1093/brain/106.3.623. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Bode, et al. (2011). Tracking The Unconscious Generation Of Free Decisions Using Uitra-High Field Fmri. PLOS ONE, sf: e21612. doi: 10.1371/journal.pone.0021612. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ I. Fried, et al. (2011). Internally Generated Preactivation Of Single Neurons In Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition. Neuron, sf: 548-562. doi: 10.1016/j.neuron.2010.11.045. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ KD. Vohs, et al. The Value Of Believing In Free Will: Encouraging A Belief In Determinism Increases Cheating. Alındığı Yer: journals.sagepub.com doi: 10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/08/2022 18:47:49 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11523

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Enerji
Balık Çeşitliliği
Aminoasit
Sars
Yapay Zeka
Güneş
Yeni Koronavirüs
Makale
Canlılık Cansızlık
Şiddet
Uydu
Kütleçekimi
Bilimsel
İnsan Evrimi
Kedigiller
Habercilik
Klinik Mikrobiyoloji
Fotoğraf
Cinsellik Araştırmaları
Parazit
Yangın
Homeostasis
Taksonomi
Işık Hızı
Bebek
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.