Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Sıcaklık ve Nem Seviyeleri, COVID-19 Pandemisine Sebep Olan SARS-CoV-2 Virüsünü Durdurabilir mi?

Sıcaklık ve Nem Seviyeleri, COVID-19 Pandemisine Sebep Olan SARS-CoV-2 Virüsünü Durdurabilir mi? Pexels
9 dakika
3,976
  • Epidemiyoloji
  • Viroloji

Sıcak ayların gelmesi ile COVID-19 hastalığına neden olan SARS-CoV-2 virüsünün yavaşlayacağı, hatta tamamen sona ereceğine yönelik iddialar, (sosyal) medyanın odak noktası olmuştu. Bu konuda bazı bilimsel araştırmalar yapılmış olsa da, neden kesin bir yargıya varmamamız gerektiği yazımızda anlatılmaktadır.

Araştırmalar, yeni koronavirüs (COVID-19) hastalığının pandemiye dönüşmesi sebebiyle yayılım hızını etki eden mekanizmaların çok olduğunu, dolayısıyla salgına neden olan etkenlerin sadece birkaç sebebe bağlanmasının yanlış olduğunu söylemektedir. Özellikle pandemi salgınlarında yayılımı hızını etkileyen birçok faktör vardır. Sadece sıcaklık ve nem oranı düzeylerindeki değişim salgını durdurmayacak hatta azaltmayacaktır. Salgının yayılmasını kolaylaştıran birçok sebep vardır, bunlardan birkaçını şöyle sıralamak mümkündür:

Bu Reklamı Kapat

  1. Virüsün yayıldığı bölgede, birim alana düşen insan sayısı (nüfus sıklığı), halkın temas oranı, temas oranını arttıracak gelenekler (el öpme, el sıkma, sarılma).
  2. Hijyene önem verilme oranı ve halkın salgın hastalıklar konusunda bilgilendirilme seviyesi (eğitim düzeyi, salgın konusunda bilgilendirme için basın-yayın organları).
  3. Ülkelerin yeterli donanıma sahip sağlık ekipmanı ve çalışanının olup olmaması. Sonuçta birçok hastalıkla uğraşmak zorunda olan bir ülke için bu salgın çok daha kötü sonuçlara sebep olacaktır (test kitlerine sahip olmak, salgın ile etkili mücadele için tüm bölgelere erişim, rutin kontroller).

Bu yüzden salgının yayılmasını kolaylaştıran etkenler bir bütün olarak gözetilmelidir.

COVID-19 yaygın belirtilerinden yüksek ateş için yapılan denetimler.
COVID-19 yaygın belirtilerinden yüksek ateş için yapılan denetimler.
Pexels, Gustavo Fring

Yüksek sıcaklık ve nem seviyelerinin virüsler ile ilişkisini inceleyen birçok çalışma, bu faktörleri ve çok daha fazlasını göz önüne alarak araştırmalar yapmaktadır. Buna rağmen, çoğu kişi gribin kış aylarında daha fazla görüldüğü bilmektedir, bunun sebebi hakkında uzmanlar birkaç sebep üzerinde durmaktadır:

Bu Reklamı Kapat

  • Değişen mevsime uymakta güçlük çekmemiz, bazı tedbirleri aksatmanıza neden olur. Soğuk hava hastalıklara neden olan koşullara katkı sağlayabilir, gribe neden olan Influenza virüsü ve bazı Rhinovirüsler, serin ve kuru havalarda daha kararlı olur ve hızlı çoğalır.
  • Kış aylarında insanlar daha fazla kapalı ortamlarda kalmaktadır. Kapalı ortamlar hasta insanların hapşırma, öksürme sonucunda aerosollerin havada kalmasına neden olur. İnsanların aynı havayı solumaları sonucunda da hastalığa yakalanmalarını kolaylaştırır. Bazı çalışmalar kuru bir havaya ve kötü havalandırmaya sahip mekanların soğuk algınlığı ve grip vakaların da artışa neden olduğunu tespit etmiştir.
  • Kış aylarında yeterli D vitamini alamadığımızı için metabolizmamızı etkilenmesi hastalıklara yakalanmanızı kolaylaştırabilir.

Görüldüğü gibi soğuk, serin ve kuru havalar tek başına virüsün yayılma nedeni değildir. Virüsün yayılmasını kolaylaştıran etkenlerden sadece birisidir. Bu yüzden insanlar genellikle hastalıkların kış aylarında zirve yapması gerektiğini düşünmektedir; lakin durum öyle değildir. Kaldı ki her enfeksiyon hastalığı kışın artıp, yazın azalmamaktadır: Bazı istatistikler tifo hastalığının yaz aylarında zirve yaptığını, kızamığın ise nemin düşük olduğu kuru mevsimlerde ve sıcaklığın artmaya başladığı ilkbahar zamanlarında arttığını göstermektedir.

Grip konusunda vermiş olduğumuz örnekler ortadayken, pandemi söz konusu olduğunda bu tür istatistiklerin bu etkenlerin tekeline bağlanamaz. Halihazırda yapılmış olan bazı araştırmalar ise sıcaklığın ve nemin virüsün yayılım hızına etki eden mekanizmalar arasında değerlendirmesi gerektiği bizlere söylemektedir.

Peki sıcaklığın virüs üzerinde herhangi bir etkisi var mı? Kesin bir şey söylemek zor; ancak bir miktar etkisi olacağı düşünülebilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Virüsler, yüksek ve düşük sıcaklık sonucunda etkilerini yitirebilir. Viral kılıf üzerinde yağ tabakası var ise, bu yağ moleküllerini hedef almak ve proteinlerin denatüre edilmesi virüsün etkisini yitirmesine yol açacaktır. SARS-CoV-2 virüsünün de bir tür zarf virüsü olması sebebiyle, genetik materyali etrafında yağ moleküllerinden oluşan dış bir katman bulunmaktadır. Bu durum, sıcaklığın COVID-19 hastalığında bir etmen olabilecek olmasına neden olmaktadır.

Kaç Derece ve Sürede Uygulanan Sıcaklık SARS-CoV-2'yi İnaktif Eder?

ABD'de Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) tarafından bir virüsün işlevini yitirmesi için 60 dk boyunca 60°C maruz bırakılması önerilmektedir. Bu protokol, Ebola virüsünde yüksek bir başarı sağlamıştır.

Ne var ki, Aix-Marseille Üniversitesi Viroloji bölümünden araştırmacıların önderliğinde SARS-CoV-2 virüsü üzerinde uygulanan 60 dakika boyunca 60°C protokolü, yüksek viral yüke sahip örneklerin süre sonunda aktivitesi tamamen yitirmediği tespit edilmiştir. Mevcut salgına neden olan virüsün kuzenleri olan SARS-CoV-1 ve MERS-CoV virüsü üzerinde yapılan aynı çalışmada da benzer sonuçlar gözlemlenmiştir. Buna benzer olan bazı diğer çalışmalarda ise şu protokoller uygulanmıştır:

  • 30 dakika boyunca 30°C maruz bırakılma. Yüksek viral yüklü örneklerde aktifliğin devam ettiği görülmüştür. Enfektivitede ise net düşüş tespit edilmiştir.
  • 15 dakika boyunca 92°C maruz bırakılma. Tüm örnekler işlevini yitirmiş, kritik pnömoni ile seyir eden prognozun kötüye gittiği vakalardan alınan (yüksek viral yüklü) örneklerde önerilen imha yöntemi bu protokol olmuştur.
  • 5 dakika boyunca 70°C maruz bırakılma. Virüs etkisini yitirmiştir. Yapılan bu araştırma, yukarıdakilerden farklı olarak hakemli bir dergide yayınlamış olup The University of Hong Kong araştırmacıları önderliğinde yapılmıştır.
  • 15 dakika boyunca 56°C maruz bırakılma. Örnekler yüksek oranda etkinliğini yitirmiştir. Enfektivite de düşüş gözlenmiştir. Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) uyguladığı bu işlem sonucu hızlı düşüş kaydedilmiştir.
Sars-CoV-2 farklı derecelerde sıcaklığa maruz bırakılması 56°C 15 dk sonrası aktivite yavaş yavaş yitiriliyor 65°C 5 dk sonunda işlev kaybediliyor.
Sars-CoV-2 farklı derecelerde sıcaklığa maruz bırakılması 56°C 15 dk sonrası aktivite yavaş yavaş yitiriliyor 65°C 5 dk sonunda işlev kaybediliyor.
ScienceDirect

Sonuçlar arasında gözlenen bazı ufak farkların nedeni, taşınılan viral yük oranın farklılığı dolayısıyla sıcaklığın virüsün yapısını bozacak kadar bir seviyeye gelmesi için farklı sürelere ihtiyaç duymasıdır. Bazı çalışmalar hakem onayına ihtiyaç duyduğundan, sadece bu sonuçlardan yola çıkarak kesin bir yargıda bulunmak yanlış olacaktır.

Soğuk ve Sıcak Havalarda COVID-19, Çevre Koşullarına Tepkisi

Hava ne kadar sıcak veya soğuk olursa olsun, virüse yakalanma riskimiz bulunmaktadır. Aynı şekilde hangi ay ve mevsim de bulunursak bulunalım, virüse yakalanma ihtimaliniz, tedbirlerin gevşetilmesi halinde, yüksek olacaktır. Muhakkak bazı önlemleri almanız gerekmektedir. Hepimizin aşina olduğu hijyen (el yıkama), sosyal mesafe ve maske alınması ve uyulması gereken tedbirlerdir.

Bu Reklamı Kapat

Virüs insan vücuduna girdikten sonra 36-42°C derece ile mücadele edeceğinden virüsün havanın 30°C olduğunda etkisini yitireceğini söylemek kesinlikle yanlıştır. Yaz aylarında insanların sosyal mesafeye dikkat edilmek kaydıyla dış ortamlarda bulunmayı tercih etmesi, D vitamini ve COVID-19 arasındaki etkileşime dahil bazı çalışmaların sebebiyle yaz aylarında azalış gözlemlenebilir.

SARS-CoV-2 virüsünün 4-6°C derece de daha kararlı ve aktif olduğuna dahil çalışmalar bulunmaktadır. Nem oranlarının ve sıcaklıkların daha yüksek olduğu günlerde ölüm oranlarının daha düşük olduğunu bazı istatistiklerde kaydetmiştir. Fudan University çalışanları başkanlığında bir çalışmada, sıcaklıktaki her 1°C'lik artış için, günlük koronavirüs vakalarının nem oranı %67 ile %85.5 arası olduğu zamanlarda %36 ile %57 azaldığı, nem konusunda ise bağıl nemdeki her %1 artış için günlük vakaların azaldığı görülmüştür.

Burkina Faso, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Panama ve Paraguay dahil olmak üzere Asya dışındaki diğer ülkeler, 1 Ocak 2020 - 30 Mart 2020 arasındaki ortalama ortam sıcaklıklarının 25°C'den yüksek olduğunu yerlerde daha az vaka olduğu doğrudur. Bununla birlikte, bunun havanın bir etkisini yansıtıp yansıtmadığı, ülkelerde daha az sayıda test yapılması ve en başta söylediğimiz faktörlerden kaynaklanıp kaynaklanmadığı belirsizdir.

Yüksek sıcaklık ve yüksek nem COVID-19'un bulaş oranını azalttığına dahil çalışmalar bulunması sebebiyle sıcaklık-nem ile virüs arasında bir ilişki olduğu kesindir. SARS-CoV-2 virüsünün kuzeni olan SARS-CoV-1 üzerinde sıcaklık ve nemin yüksek olduğu yerlerde kısa sürede aktivitesini kaybettiği görülmüştür. Ayrıca bilinmesi gerekir ki, SARS-CoV-1 virüsü, 22-25°C sıcaklıklarda ve %40-50 bağıl nemde, 5 gün boyunca canlılığını koruduğu kaydedilmiştir.

Bu Reklamı Kapat

8 Nisan'a kadar tespit edilen vakaların Mart ayında ülkelere göre sıcaklık ortalaması bakımından yayılımı, Kırmızı Küre: Ülkeler, Mavi Küre: Çin Anakarası, Siyah Küre: Amerika Birleşik Devletleri, Yeşil Küre: Avustralya,  Mor Küre: Kanada, Yatay çizgiler Mart ayı boyunca sıcaklıkların standart sapmasını gösterir yayılım görüldüğü gibi oldukça geniş aralıkta olup belirli sıcaklıklarda yoğunlaşmıştır.
8 Nisan'a kadar tespit edilen vakaların Mart ayında ülkelere göre sıcaklık ortalaması bakımından yayılımı, Kırmızı Küre: Ülkeler, Mavi Küre: Çin Anakarası, Siyah Küre: Amerika Birleşik Devletleri, Yeşil Küre: Avustralya, Mor Küre: Kanada, Yatay çizgiler Mart ayı boyunca sıcaklıkların standart sapmasını gösterir yayılım görüldüğü gibi oldukça geniş aralıkta olup belirli sıcaklıklarda yoğunlaşmıştır.
Berkeley Earth

Yakın zamanda Çin'in başkenti olan Pekin de ikinci dalga endişesine sebep olacak artışlar saptanmıştır. Bunun kaynağının somon balığı olabileceğini dahil iddiaları gündeme gelmiştir. Yapılan birçok çalışma bize SARS-CoV-2 ve en yakın kuzeninin (SARS-CoV-1) yüksek sıcaklık ve nemde etkisini azalttığı, düşük sıcaklıkta ise daha etkin olduğu tespit edildiğinden, Çinli epidemiyolog Profesör Li Lanjuan, şöyle demiştir:

Yeni koronavirüs özellikle soğuktan korkmuyor. Virüs, birkaç ay boyunca eksi dört santigrat derece ve 20 yıl -20 santigrat derecede yaşayabiliyor.

Bu konuda yapılan çalışma, dondurulmuş gıda içeren deniz ürünleri pazarlarında virüsün neden keşfedildiğini dahil açıklama olabilir. Bu yüzden:

  • Virüse yakalanmamak için güvendiğimiz yerlerde alışveriş yapmalı.
  • Çiğ et ve balıklara mümkün olduğunca dokunmamalı.
  • Çiğ et ve balıklara hatta sebzelere dokunulursa el hijyeni kurallarına göre elleri yıkamak, ellerin yıkanmadan önce burun, ağız gibi yerlere götürülmemesi gerekmektedir.
Balık Pazarı
Balık Pazarı
Pixabay, Pasja1000

Tarihi İstatistikler Bize Ne Söylüyor?

Yeni Koronavirüs Hastalığı'nın (COVID-19) kuluçka süresi 2-14 gün arasıdır. Bazı kaynaklarda 21 güne kadar uzayabileceği söylenmektedir; lakin genel karantina protokolü 14 gündür. Bu sebeple, bu makalemizde, 1-21 Haziran arasında "sıcak" kabul edilebilecek bazı ülkelerin 2, 14 ve 21 günlük sıcaklık ortalamalarını alıp, 21 Haziran günü ülkelerdeki vaka sayılarıyla karşılaştıracağız.

  • Hindistan'da 21 Haziran günü 15.413 vaka tespit edilmiştir:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 27,5 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 29,07 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 29 derecedir.
  • Pakistan'da aynı gün 4951 vaka tespit edilmiştir:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 42 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 42,50 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 40,2 derecedir.
  • Suudi Arabistan'da aynı gün 3379 vaka tespit edilmiştir:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 39,5 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 41,64 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 41,6 derecedir.
  • Mısır'da aynı gün 1475 vaka görülmüştür:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 30,5 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 26,21 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 26,09 derecedir.
  • Nijerya'da aynı gün 661 vaka tespit edilmiştir:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 28 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 27,5 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 27,95 derecedir.
  • Moritanya'da aynı gün 197 vaka tespit edilmiştir:
  • 2 günlük sıcaklık ortalaması 41 derece,
  • 14 günlük hava ortalaması 39,85 derece,
  • 21 günlük hava ortalaması 39,66 derecedir.
Sıcaklığın yüksek olduğu düzlemdeki bazı ülkeler, Kırmızı: Yüksek sıcaklık
Sıcaklığın yüksek olduğu düzlemdeki bazı ülkeler, Kırmızı: Yüksek sıcaklık
Ventusky

Yani sıcaklık ile vaka sayısı artışı arasında doğrudan bir ilişki yok gibi gözükmektedir. Bu nedenle, ısınan havanın pandeminin yayılmasını tek başına durdurma olasılığı düşüktür. Güneşli havanın yayılma oranı üzerinde sınırlı bir etkisi olabilir, ancak güçlü müdahalelerin yokluğunda, salgının devam etmesi ve artması muhtemeldir. Ülkelerin sağlık imkanları, test yapma ve nüfus sıklığı gibi diğer etkenler göz önünde bulundurulmalıdır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Bilim Budur! 6
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Korkutucu! 3
  • Muhteşem! 2
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. Auzenbergs, et al. Effective Transmission Across The Globe: The Role Of Climate In Covid-19 Mitigation Strategies. (25 Mart 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: CMMID | Arşiv Bağlantısı
  • J. Wang, et al. (2020). High Temperature And High Humidity Reduce The Transmission Of Covid-19. SSRN. | Arşiv Bağlantısı
  • A. W. H. Chin, et al. (2020). Stability Of Sars-Cov-2 In Different Environmental Conditions. The Lancet. | Arşiv Bağlantısı
  • H. Qi, et al. Covid-19 Transmission In Mainland China Is Associated With Temperature And Humidity: A Time-Series Analysis. (30 Mart 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: MedRxiv | Arşiv Bağlantısı
  • WHO. Coronavirus Disease (Covid-19) Advice For The Public: Myth Busters. (27 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: Dünya Sağlık Örgütü | Arşiv Bağlantısı
  • K. H. ChaN, et al. (2010). The Effects Of Temperature And Relative Humidity On The Viability Of The Sars-Cov-1 Coronavirus. Hindawi Publishing Corporation. | Arşiv Bağlantısı
  • N. Doremalen. (2020). Aerosol And Surface Stability Of Sars-Cov-2 As Compared With Sars-Cov-1. The New England Journal of Medicine. | Arşiv Bağlantısı
  • R. Rohde. The Relationship Between Coronavirus (Covid-19) Spread And The Weather. (24 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: Berkeley Earth | Arşiv Bağlantısı
  • L. Lanjuan. Coronavirus Can Survive For 20 Years In Minus 20 Degrees Celsius: Chinese Expert. (22 Haziran 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: TİmesNowNews | Arşiv Bağlantısı
  • Ç. M. Bakırcı. Covid-19'A Dair Sık Sorulan 4 Soru, 4 Cevap: Normale Dönerken İyi Düşünün!. (31 Mayıs 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: Evrim Ağacı | Arşiv Bağlantısı
  • B. Pastorino, et al. Evaluation Of Heating And Chemical Protocols For Inactivating Sars-Cov-2. (11 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2020. Alındığı Yer: bioRxiv | Arşiv Bağlantısı
  • J. Tamerius, et al. (2019). Global Influenza Seasonality: Reconciling Patterns Across Temperate And Tropical Regions. Environmental Health Perspectives, sf: 439–445. | Arşiv Bağlantısı
  • Y. Sun, et al. (2011). In China, Students In Crowded Dormitories With A Low Ventilation Rate Have More Common Colds: Evidence For Airborne Transmission. PLOS One. | Arşiv Bağlantısı
  • F. Rasul, et al. (2017). Surveillance Report On Typhoid Fever Epidemiology And Risk Factor Assessment In District Gujrat, Punjab, Pakistan. ResearchGate. | Arşiv Bağlantısı
  • Q. Yang, et al. (2014). The Effects Of Weather Conditions On Measles Incidence In Guangzhou, Southern China. Human Vaccines & Immunotherapeutics, sf: 1104-1110. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 08:40:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8924

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Gün
Modern
Evrimsel
Evrim Kuramı
Biyoloji
Hayvanlar Alemi
Güve
Beslenme Bilimi
Sosyal Medya
Sars-Cov-2
Diyabet
Nöron Hücresi
Mühendislik
Araştırma
Astronomi
Onkoloji
Balıklar
Obezite
Diş Hekimliği
Arkeoloji
Goril
Ara Geçiş Türleri
Kilo
Antropoloji
Kan Hastalıkları
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.