Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Salep, ya da Arapça ismiyle sahleb, Türkiye’de yaygın olarak içilen, iç ısıtıcı bir kış içeceğidir. Salep, hazır bir şekilde toz olarak satılır ve soğuk su veya süt ile karıştırılır, katılaşana kadar kaynatılır, üzerine isteğe göre tarçın eklenerek içilir.

Salep Türkiye’de ve Batı Asya’da ender olarak bulunan orkidenin köklerinden elde edilir. Orkide gölgeyi seven bir bitkidir. Genel olarak ormanlık, makilik, çayırlık ve zeytinlik alanlarda yetişir. Anadolu’da; kuzey, doğu, güneydoğu ve güneyde; Kastamonu, Silifke, Antalya, Muğla, Safranbolu ve son olarak dondurması ile ünlü Kahramanmaraş’ta yetiştirilir. Ülkemizde yaklaşık 150 orkide türü bulunmaktadır. Bunun %30’u salep üretimi için kullanılabilmektedir.

Etimolojisi: Salep Ne Demek?

"Salep" sözcüğü ilk olarak 1421 yılında Yadigâr-ı İbni Şerif tarafından "orkide bitkisi ve kökü"nü tarif etmek için kullanılmıştır. Evliya Çelebi, Seyahatname isimli eserinde "orkide kökünden elde edilen toz ve bundan yapılan içecek" için "salep" sözcüğünü kullanmıştır. Ancak Ahmet Vefik Paşa, 1876 yılında Lugat-ı Osmani eserinde saleple ilgili ilginç bir bilgiye yer vermektedir:

(...) Kış günleri χusyetüs-saˁleb سعلب derler yaˁni tilki taşağı demek olur (...) hemān tilki taşağına benzer sarmısak dişi gibi bir otdur.
Salep Kökü
Salep Kökü
NTV

Gerçekten de "salep", Arapçada "χuṣyatu'ṯ-ṯaˁlab" (خصية الثعلب), yani "tilki testisi"nden gelmektedir. Nişanyan Sözlük'te belirtildiği üzere, orkide bitkisinin rizomlarının şeklinden ötürü Latincede "testis" anlamındaki orhis sözcüğü orkideyi tanımlamak için kullanılmıştır. İngilizcede "dogstones", "köpek testisi" anlamında, orkideleri tanımlamak için kullanılır. Anadolu ağzında ise orkideden "it taşağı" olarak bahsedilir.

Salebi Veren Orkideler

Bu tozu üretmek için, doğada bulunan orkidenin (Orchis, Ophyrus, Serapias, Platanthera, Dectylorhiza) soğanları alınır, ayrılır, yıkanır, kaynatılır, kurumaya bırakılır ve sonunda çekilerek küçük parçalara ayrılır. 

Salep orkidesinin çimlenen soğanından yapraklar en erken 2-4 yıl sonra çıkar; fakat bu süre 16 yıla kadar uzayabilir. Bitkinin soğanları her yıl bir soğan meydana getirir ve yeni soğan geliştikçe eski soğanı besin kaynağı olarak kullanır ve eskisi buruşarak yok olur. Soğanlar son derece küçüktür, besin dokuları yoktur, dolayısıyla yaşayabilmek için bir toprak fungusu (mantarı) ile ortak yaşama girmelidir.

Orchis mascula
Orchis mascula
Luonto Portti

Tarihte Salep

Saray doktorları salebi, Osmanlı padişahları için tıbbi reçetelerinde de kullandıkları için bu bitki ile ilgili kayıtlar 12. ve 13. yüzyıldan beri vardır. Padişahlar aynı zamanda salebi afrodizyak etkileri olduğu düşünüldüğü için de severlerdi. Salep ayrıca bağışıklık sistemini güçlendirir, öksürüğe ve soğuk algınlığına iyi gelirdi. Bugün salebin, içindeki müsilaj sayesinde öksürüğün dindirilmesinde etkisi olduğu biliniyor. Müsilaj aynı zamanda yüksek su tutma kapasitesine sahip olduğu için kıvam verme özelliğine de sahiptir. Bu özelliği salebi aynı zamanda dondurma sektöründe de vazgeçilmez yapıyor. Ünlü Maraş dondurmasında kullanılan salep de dondurmaya yapışkan kıvamını verir.

Salep İçin Yok Edilen Orkideler

Araştırmacılar bir kilogram salep tozu yapmak için 1.000-4.000 parça soğan gerektiğini belirtiyorlar. Ülkemizdeki gıda, tıp ve kozmetik sektörlerinin ihtiyacını karşılamak için salep üretiminin 30-50 ton arasında olduğunu düşünürsek, her yıl 50 milyondan fazla orkidenin yok edildiğini anlayabiliyoruz. Salep tozu üretiminde orkidenin dominant soğanı kullanıldığından orkidenin hayatına da son verilmiş oluyor. Dolayısıyla gereğinden fazla ürün hasat edilince Türkiye’deki yabani orkide popülasyonu da tehlike altına girmiştir. 

Orkideler sadece ülkemizde değil, dünyada da tehlike altındadır. Dünyadaki salep üretimi çoğunlukla kozmetik sektörüne, ülkemizde ise gıda sektörüne hizmet etmektedir. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Türkiye'de salep üretiminde kullanılan orkideler.
Türkiye'de salep üretiminde kullanılan orkideler.
Conserving Orchids

Ülkemizde 2014-2018 yılları arasında “Salep Eylem Planı” isimli bir koruma projesi uygulanmıştır. 1996 yılına kadar Türkiye bu pahalı ürünü, orkide türü tehlike altında olduğu için ithal ediyordu. Ege Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü tarafından yapılan bahçe ortamında orkide yetiştirme çalışmaları başarı ile sonuç vermiştir. Planın sonraki aşamasında bu orkidelerin çiftçiler tarafından yetiştirilmeye başlanması çalışmaları vardır. Bilecik’te bu yıl ilk defa endüstriyel amaçlı orkideler üretilmeye başlandı. Yozgat’ta da doğada yetişen salep orkidesi tarlada ekilmeye başlandı. 

Neslinin devamı için koruma altına alınan salep orkidelerinin doğadan toplanması yasak. Ülkemizde bu yıl izinsiz olarak yabani orkide toparlayan bir kişiye para cezası uygulandı.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 2
  • Muhteşem! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/10/2020 00:23:58 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4919

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Tür
Hayvanlar
Teknoloji
Kültür
Köpek
Onkoloji
Müzik
Beyin
Parçacık
Türleşme
Evrenin Genişlemesi
Dünya
Doğal
Mistik
Arı
Epistemik
Vaka
Nöron Hücresi
Maymun
Transkripsiyon
Aşılar
Einstein
Doğa Yasası
Zehir
Ekoloji
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“İnsan için ileri sürülen en iyi tanım "nankör iki ayaklı"dır.”
Fyodor Dostoevsky
Geri Bildirim Gönder