Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Saatler Önce Ölmüş Domuz Beyinlerinde Hücresel ve Moleküler Fonksiyonlar Geri Getirildi!

Saatler Önce Ölmüş Domuz Beyinlerinde Hücresel ve Moleküler Fonksiyonlar Geri Getirildi! David McNew
12 dakika
22,772
  • Sinirbilim (Nörobiyoloji)
  • Etik (Ahlak Felsefesi)

Beyin ölümünün "geri döndürülemez" olduğu fikrine meydan okuyan bilim insanları, öldürdükleri domuzların vücutlarından ayırdıkları beyinlerin fiziksel yapısını ve tekil nöral faaliyetlerini ölümden 4 saat sonra geri getirmeyi başardılar. Hâlbuki 15 dakika kadar oksijensiz kalan bir beynin, genel olarak, geri döndürülemez bir şekilde öldüğü varsayılır.

Araştırmacılar, etik nedenlerle, vücuda bağlı olmayan beyinlerde karmaşık ve üst düzey sinir fonksiyonları ve bilinç geri gelmeden önce deneyi sonlandırdılar. Buna rağmen araştırmacıların geliştirdikleri yöntemin ölümden sonra beynin belirli hücresel fonksiyonlarını geri getirme konusundaki başarısı, alandaki uzmanları şaşırtacak düzeyde oldu. Çünkü bulgular, özellikle organ transplantı gibi konularda bazı çok temel tanımları ve yaklaşımlarımızı gözden geçirmemizi gerektirebilir. Stanford Üniversitesi Hukuk ve Etik profesörü Hank Greely şaşkınlığını şöyle anlatıyor:

Bu Reklamı Kapat

Araştırmayı gördüğümde verdiğim ilk tepki, 'Hassiktir!' oldu. Bu konudaki geleneksel varsayım, oksijensiz kalan beyin hücrelerinin 10-12 dakika kadar sonra öldüğüdür. Bu, beyin ölümü kavramımızın temelini oluşturur. İnsanlarda ölümü nasıl tanımladığımızı belirler. Oksijen, şeker veya bir başka şey olmaksızın, aradan geçen saatler sonrasında bir domuzun beyin fonksiyonlarının tekrardan başlatılabilmesi? Bu baş döndürücü!

Her ne kadar araştırma, bilincin geri gelmesinden önce sonlandırılmış olsa da, vücuttan tamamen ayrılmış beyinlerin ölümden saatler sonra temel düzeyde de olsa fonksiyonlarını geri getirme yaklaşımının etik olup olmadığı ve daha da önemlisi, ölümün doğasıyla ile ilgili bize neler öğrettikleri büyük tartışmalara yol açtı.

Araştırmanın detayları, Beyin Sirkülasyonu ve Hücresel Fonksiyonlarının Ölümden Saatler Sonra Restorasyonu başlığı ile Nature dergisinde yayımlanan bir makaleyle duyuruldu. Araştırma, ABD Ulusal Sağlık Ensitüsü'nün BRAIN (İnovatif Nöroteknolojileri İlerletmek Suretiyle Yapılan Beyin Araştırmaları) İnisiyatifi tarafından desteklendi. Bu inisiyatif, ABD eski başkanı Barack Obama tarafından başlatılmış, insan beynini eksiksiz olarak haritalandırmayı hedefleyen bir işbirliği çalışmasıdır. Araştırmanın özeti şu şekilde:

Bu Reklamı Kapat

İnsanlar ve diğer memelilerin beyinleri kan akışı ve oksijen seviyelerinin bozulmasına karşı fazlasıyla hassastır. Bu makalede, ölümü üzerinden (post-mortem) dört saat geçmiş olan el değmemiş domuz beyinlerinin ex vivo normotermik koşullarda mikrosirkülasyonunun, moleküler ve hücresel faaliyetlerinin geri kazandırılması (restorasyonu) ve sürdürülmesi gösterilmektedir. Geliştirdiğimiz ekstrakorporeal atımlı perfüzyon sistemi ve hemoglobin-temelli, aselüler, pıhtılaşmayan, ekojenik ve kriptokoruyucu perfüzatlar sayesinde anoksinin etkilerini iyileştirmeyi, yeniden perfüzyon hasarlarını gidermeyi, ödemi önlemeyi ve beynin metabolik enerji ihtiyaçlarını karşılamayı başardık. Bu sistem sayesinde, genel bir elektrokortikografik faaliyet olmasa bile, hücresel mimarinin korunduğunu, hücre ölümünün yavaşladığını, vasküler genişleme ve gliya enflamatuar tepkilerinin geri kazandırıldığını, spontane sinaptik faaliyetlerin geri döndüğünü ve serebral metabolizmanın yeniden aktive olduğunu gözlemledik. Bu bulgular, doğru şartların sağlanması halinde, izole edilmiş ve parçalanmamış büyük memeli beyinlerinin, ölümden uzun bir süre geçmiş olmasına rağmen mikrosirkülasyonu ve moleküler/hücresel aktiviteyi geri kazanma konusundaki yeteneklerinin azımsandığını göstermektedir.

Araştırmanın Detayları

Öncelikle şunu net olarak vurgulamak gerekiyor: Bu deneyde ölmüş bir beyin tamamen diriltilmedi. Aşağıda detaylarını görebileceğiniz gibi, beynin bazı doku ve hücrelerinin yapısı ve fonksiyonu, geri döndürülemez olarak kabul edilen hasara neden olacak sürenin çok üzerinde bir süre sonra geri getirildi. Ayrıca bu, ilk defa bütün bir beyinde yapıldı, petri kabına alınmış birkaç hücrede değil. Araştırmacılar makalede bunu şöyle anlatıyorlar:

Metabolizma, pH ve serebral perfüzyon konusundaki bulgularımız, global iskemi geçirmiş insan-harici primatlardaki iyileşme sürecindeki fizyolojik parametrelerle uyum göstermektedir. Topladığımız veriler, ölümden 4 saat geçtikten sonra 6 saat süreyle uygulanan perfüzyonun global izoelektrik aktivitenin geri döndüğünü gösterse de, daha önceki çalışmalar global iskemi süreleri ve global elektrik aktivitesi arasında doğru orantılı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Daha uzun perfüzyon araştırmaları bulunmadığı için, burada tanımladığımız teknolojinin, izole bir beyinde global elektrokortikografik (ECoG) faaliyetleri geri getirebileceği muammadır. Ancak BrainEx içinde kullandığımız bir dizi antagonist, beyinde genel bir baskılanma hali yaratmış olabilir ve bu da, daha ileri global ağ faaliyetinin başlamasına engel olmuş olabilir. Daha önce de tartışıldığı gibi, nörofizyolojik faaliyetin geri kazandırılması ile entegre beyin fonksiyonlarının geri dönmesi (yani nörolojik iyileşme) arasındaki farkı gözetmek önemlidir. 4 saat süren global oksijensizlik veya iskemi hali sonrasında moleküler ve hücresel süreçlerin geri dönmesi, normal beyin fonksiyonlarının da geri kazanılabileceği düşüncesini desteklemek için kullanılmamalıdır. Tam tersine: Araştırmamızın hiçbir evresinde, farkındalık, algı veya diğer üst düzey beyin fonksiyonlarına işaret edebilecek, organize ve global bir elektriksel aktivite gözlemlemedik.

Bu deney için New Haven, Connecticut'ta bulunan Yale Üniversitesinden araştırmacılar, vücuda kan pompalayan ve BrainEx adını verdikleri bir cihaz geliştirdiler. Bu cihazın geliştirilmesi, ekibin 6 yılını aldı ve toplamda 300'den fazla domuz beyni üzerinde deneyler yapıldı.

Bu teknik sayesinde, saatler önce ölmüş bir domuzun beynindeki bazı hayati fonksiyonlar, örneğin hücrelerin yeniden enerji üretebilmesi ve atıklarını boşaltabilmesi gibi özellikler, beyin vücuda bağlı olmasa bile geri kazandırılabildi. Dahası, yöntem sayesinde beynin genel iç yapısının korunması da mümkün oldu. Seattle, Washington'daki Allen Beyin Araştırmaları Enstitüsü'nden Christof Koch "Şimdi sırada beynin hangi özelliklerinin ölümden sonra gerçekten de tersinemez olduğunu tespit etmek var." diyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sol tarafta, 10 saattir ölü bir beyindeki nöron (yeşil), astrosit (kırmızı) ve hücre çekirdekleri (mavi) gözüküyor. Sağ tarafta ise Yale Üniversitesi ekibi tarafından geliştirilen BrainEx'e bağlanan domuz beyinlerinin ölümden 4 saat sonraki durumu gösteriliyor.
Sol tarafta, 10 saattir ölü bir beyindeki nöron (yeşil), astrosit (kırmızı) ve hücre çekirdekleri (mavi) gözüküyor. Sağ tarafta ise Yale Üniversitesi ekibi tarafından geliştirilen BrainEx'e bağlanan domuz beyinlerinin ölümden 4 saat sonraki durumu gösteriliyor.
Yale School of Medicine

20. yüzyılın başlarından beri bilim insanları hayvanların beyinlerini kalbin durmasından sonra canlı tutmak için birçok deney yapmışlardır. Bu deneylerde beyinleri dondurmuş, kanı bir başka araç ile pompalamaya devam etmişlerdir. Ancak bu araştırmalar sonrasında, organların normal fonksiyonlarını gerçekleştirip gerçekleştiremedikleri muammadır. Konuyla ilgili detaylı bir videoyu buradaki yazımızda izleyebilirsiniz. Diğer çalışmalarda beyinden alınan bir takım hücreler ve dokular, ölümden çok sonra bile normal fonksiyonlarına devam edebilmişler, protein üretme gibi süreçleri sürdürebilmişlerdir. Bu da, Yale sinirbilimcilerinden Nenad Sestan'ın şunu düşünmesine neden olmuştur: Bütün bir beyin, ölümden saatler sonra hayata döndürülebilir mi?

Sestan, bu soruyu cevaplamaya karar verdi. Araştırma için, Sestan ve ekibi, etlerinden faydalanmak için mezbahada öldürülüp kafaları kesilmiş 32 domuz elde ettiler. Bu domuzlar mezbahada öldürüldükten kısa bir süre sonra, Sestan'ın ekibi beyinlerini mezbahada kandan tamamen arındırıp, beyin dokularını dondurdular. Sonrasında laboratuvarda her bir kafatasından beyinleri ayırdılar ve her bir beyni bir katetere bağlamak üzere özel bir odacığa yerleştirdiler. Ölümden dört saat sonra, araştırmacılar beynin damarlarına özel bir koruyucu solüsyon pompalamaya başladılar. Bu solüsyon domuzlardan bazılarına altı saat süreyle pompalandı, diğer domuzlar ise kontrol grubu olarak tutuldu ve herhangi bir işlem yapılmadı.

BrainEx'in nasıl çalıştığını gösteren bir şema
BrainEx'in nasıl çalıştığını gösteren bir şema
Nature

Araştırmacıların BrainEx adını verdikleri bu sistem, besin ve oksijeni beyin hücrelerine taşımayı taklit ediyor. Böylece beyin vücuttan ayrılmış olsa, hatta dört saat kadar önce çoktan ölmüş olsa bile beslenmeye devam edebiliyor. Ancak araştırma ekibinin kullandığı bu koruyucu solüsyon içinde ek olarak lamotrijin adı verilen, nöronların elektrokimyasal sinyallerini baskılayıcı bir kimyasal da bulunmaktaydı. Böylece beyin faaliyetinin kontrolleri dışında yeniden başlamasına engel oldular. Ayrıca sinir hücrelerini kontrolsüz bir şekilde aktive etmek istemediler çünkü aktif olmayan hücreleri tamir edip geri döndürmenin daha kolay olacağını düşündüler. Buna rağmen, deney boyunca beynin elektriksel faaliyetlerini gözleyen bilim insanları, eğer ki organın yeniden bilinç kazandığını görecek olurlarsa anında müdahale etmek için anestezik maddeleri de hazır tuttular.

Zamanın Testi: Deney İşe Yaradı mı?

Araştırmacıları, altı saatlik bir süre zarfı boyunca beyinlerin ne durumda olduğunu gözlediler. İncelemeleri sonucunda, nöronların ve diğer beyin hücrelerinin normal metabolik fonksiyonlarını geri kazandıklarını gördüler: Hücreler, şeker tüketmeye, karbondioksit üretmeye başlamış, beynin savunma sistemi normal görevlerine geri döndü.

Amaç beyne bütün fonksiyonlarını geri kazandırmak değilse de, tekil hücrelerin ve belirli beyin bölgelerinin yapılarının korunduğunu da gösterdiler. BrainEx'e bağlanan beyinden alınan tekil hücreler, elektrik sinyallerini normal şekilde göndermeyi başardılar. Kontrol grubu olup, besin ve oksijen göndermedikleri beyinlerde ise bunların hiçbiri gözlenmedi. Bu beyinler, sıradan ölü beyinlerden beklenecek şekilde, faaliyetlerinin tamamını durdurdu. Sestan şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

BrainEx'e bağlanan doku ve hücrelerde yapılar korundu ve hücre ölümü azaltıldı. Dahası, bazı moleküler ve hücresel fonksiyonları geri döndürmeyi başardık. Elde ettiğimiz yaşayan bir beyin değildi; ancak hücresel olarak aktif bir beyindi.
Araştırmada incelenen dokulara bir örnek
Araştırmada incelenen dokulara bir örnek
Nature

Araştırmacılar, beynin bütünü boyunca koordineli elektrik örüntülerini gözleyemediler. Bunu gözlemek, üst düzey beyin faaliyetlerinin ve hatta bilincin geri kazanıldığını gösterebilirdi. Araştırmacılar, beyin faaliyetlerini yeniden başlatmak için güçlü bir elektrik şokuna ihtiyaç olabileceğini düşünüyorlar. Bir diğer olasılık da, beyinlerin daha uzun bir süre boyunca solüsyon içerisinde bekletilmeleri ve oksijensiz kaldıkları sürede hasar gören hücrelerin tamir edilmesi için daha uzun zaman tanınması gerektiği... Eğer bu hücrelerin bir noktadan sonra birbirleriyle iletişim kurabilmeye başladığı da gösterilirse, vücut ölümü gerçekleşen bir beyne bilincin geri kazandırılabileceği olasılığı güçlenebilir. Sestan şöyle diyor:

Daha önceki araştırmalar, sadece birkaç dakika içinde hücrelerin öldüğünü gösteriyordu. Bizim bu araştırmada gösterdiğimiz ise, bu ölüm sürecinin ertelenebileceği, bazı yapıların korunabileceği, hatta bir kısmının geri döndürülebileceği oldu.
İncelenen beyin bölgeleri
İncelenen beyin bölgeleri
Nature

Domuz beyinlerini 36 saate kadar diri tutmayı başaran ekibin başındaki Sestan, vücuttan ayrılmış bir organın elektriksel faaliyetlerinin tamamını geri kazandırmak gibi bir planı olmadığını söylüyor. Bunun yerine önceliği, vücuttan ayrılan bir beynin metabolik ve fizyolojik faaliyetlerini en fazla ne kadar süre koruyabileceklerini tespit etmek. Şöyle diyor:

Belki de sadece kaçınılmaz olanı bir miktar öteliyoruzdur; belki de beyni tamamen geri getirmek mümkün değildir. İlk deneyimizde sadece birkaç yüz metre öteye gitmiş olduk; ancak uçabilecek miyiz? Bilmiyoruz.

BrainEx sistemi henüz insanlar için kullanılmaktan epey uzak durumda. Daha doğrusu, şu andaki sistemi, beyni vücuttan ayırmaksızın kullanmak mümkün değil.

Araştırma Neden Önemli?

Araştırmanın en büyük başarısını şöyle özetlemek mümkün: Daha önceden araştırmacılar ölü hayvanların beyin dokularını petri kaplarında canlı tutmayı başardılarsa da bugüne kadar bunların karmakarışık bir beyin ağı içinde korunmasını başarabilen kimse olmamıştı.

Bu Reklamı Kapat

Bu önemli bir atılım, çünkü bir bütün olarak korunmuş, bir kısmı halen çalışan beyinlere erişim sağlayabilmek, sinirbilim alanındaki birçok çalışmanın önünü açabilir. Özellikle de hastalıkların beyinde nasıl yayıldığı ve nöroanatomi gibi sahalarda çok önemli gelişmeleri mümkün kılabilir.

Daha da önemlisi, bu çalışma sayesinde inme veya diğer zedelenmeler sonucunda beyinsel faaliyetleri hasar gören kişilerin beyinlerinin tedavi edilebilmesi yönünde bir umut doğmuş oluyor. Ancak araştırmacılar, yersiz yere hastaları umutlandırmamak adına, henüz böyle bir şeyin mümkün olup olmadığını bilmediklerini söylüyorlar. Ancak ola ki mümkünse, sadece sinir hastalıkları konusunda değil, ölüme bakış açımız konusunda da çok kapsamlı değişimlerin önü bu çalışmayla açılmış olabilir.

Sorular Giderek Artıyor

Tüm bunlara rağmen, vücuttan ayrılmış organlara bilinç kazandırmayı mümkün kılacak bir teknolojinin geliştirilmesinin, insan ve hayvan sağlığı bakımından geniş etik yankıları bulunuyor. Yale Üniveritesinden olup, Sestan'ın ekibiyle çalışan biyoetikçi Stephen Latham şöyle diyor:

Yaşamayan bir hayvanda bilinci yeniden yaratmanın etik sonuçlarını denetleyen bir üst kurul bulunmuyor. Bu tarz bir deney yapmak bazı durumlarda etik olarak meşrulaştırılabilir: Örneğin, eğer ki bu deneyler, dejeneratif sinir hastalıklarına yönelik geliştirilen ilaçların insanlar yerine organlarda test edilmesinin önünü açarsa...
Geri kazanılan beyin fonksiyonlarını gösteren grafikler
Geri kazanılan beyin fonksiyonlarını gösteren grafikler
Nature

Vücudun dışındaki bir beyinde bilincin varlığını test etmek oldukça zor bir iş; çünkü böyle bir organın bulunduğu çevre, normalde bulunacağı çevreden dikkate değer miktarda farklı olacaktır. Ölüme yakın deneyimler üzerine araştırmalar yürüten, Ann Harbor'daki Michigan Üniversitesinden George Mashour şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
One Peach a Thousand Peaches (Samed Behrengi)

One Peach, A Thousand Peaches is a story of a friendship between two poor boys and a peach tree. Sahip Ali and Polat find a peach in the landlord of the village's garden which is protected by a greedy gardener, and they decide to plant its seed. However, one day life separates them and the peach tree whose only aim is to grow fruit for his friends says:

“That greedy gardener will have never got a fruit from me. I will not surrender. He can do whatever he want I am not afraid if he scare me, threaten me, even cut me with his saw. I do not care if he does the opposite and decides to treat me well. I will not fall for it. I will not surrender.”

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺25.00
One Peach a Thousand Peaches (Samed Behrengi)

Böyle bir beynin bilinci olabileceğini düşünmek mümkün. Ancak diğer organlardan ve çevresel stimülasyondan yoksun bir beyinde ne tarz bir bilinç oluşacağı konusunu düşünmek oldukça ilgi çekici.

Yapılan bu araştırma, aynı zamanda beyin hasarının ve ölümün gerçekten kalıcı olup olmadığı konusunda da soru işaretleri yaratıyor. Birçok ülkede bir insanın hukuki olarak ölümü, beyin faaliyetleri sonlandığında veya kalp ve akciğerler çalışmayı durdurduğunda gerçekleşir. Beynin faaliyetlerini sürdürebilmesi için çok miktarda besine, oksijene ve enerjiye ihtiyacı vardır. Manhasset, New York'taki Feinstein Tıbbi Araştırmalar Enstitüsünde acil tıp uzmanı olan Lance Becker, birçok hekimin sadece birkaç dakika oksijensiz kalan beyinde kalıcı hasar oluştuğunu varsaydığını söylüyor. Şöyle devam ediyor:

Bu makale, yaygın olarak kabul edilen öngörülerimizin ortasına adeta bir el bombası fırlatıyor. Beynin toparlanma becerilerini gereğinden fazla azımsamış olabiliriz.

Bu durumun, organ bağışı konusunda da pratik ve etik etkileri olabilir. Bazı Avrupa ülkelerinde acil ekip çalışanları eğer kalp krizi geçirmiş bir hastayı geri döndüremezlerse organlara kan pompalamayı sağlayan bir cihaza bağlayarak transfer için bu organları korumaya çalışırlar. Ancak bunu yaptıkları organlara beyin dahil değildir. Cleveland'daki Case Western Reserve Universityden biyoetikçi Stuart Younger şöyle diyor:

Eğer ki BrainEx gibi bir teknoloji yaygın bir şekilde erişilebilir olursa, potansiyel olarak transfer edilebilir organların sayısı da artacaktır. Burada, potansiyel donörler ile (ki bazen donör olmayabilirler bile), organ bekleyen kişiler arasında potansiyel olarak bir çatışma olabilir.

Gidecek Yol Çok

Bu sırada bilim insanları ve hükümetler, vücuttan bağımsız bir beyinde bilinç yaratmanın doğuracağı yasal ve etik problemlerle yüzleşmek durumundalar. Koch, şöyle diyor:

Bu konu, adeta balta girmemiş bir orman gibi. Yasaların hızla evrimleşerek bu gelişmelere ayak uydurması gerekecek. Herhangi bir araştırmacı, vücuttan ayrılmış bir beyinde bilinç yaratmadan önce, çok geniş etik tartışmaların yapılması gerekiyor. Bu çok ama çok büyük bir adım. Eğer o adımı atarsak, asla geri dönemeyebiliriz.

Düzeltmeler: Bu içeriğin eski başlığı, hatalı bir şekilde araştırmada global nörolojik fonksiyonların geri kazandırıldığı izlenimini yaratmasından ötürü güncellenmiştir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 8
  • İnanılmaz 6
  • Bilim Budur! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Tebrikler! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • Korkutucu! 1
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Nature | Arşiv Bağlantısı
  • N. Greenfield-Boyce. Scientists Restore Some Function In The Brains Of Dead Pigs. (17 Nisan 2019). Alındığı Tarih: 18 Nisan 2019. Alındığı Yer: NPR | Arşiv Bağlantısı
  • A. Sandoiu. Some Brain Functions May Be Restored After Death, Pig Study Suggests. (17 Nisan 2019). Alındığı Tarih: 18 Nisan 2019. Alındığı Yer: Medical News Today | Arşiv Bağlantısı
  • B. Resnick. Scientists: We Kept Pig Brains Alive 10 Hours After Death. Bioethicists: “Holy Shit.”. (17 Nisan 2019). Alındığı Tarih: 19 Nisan 2019. Alındığı Yer: Vox | Arşiv Bağlantısı
  • Z. Vrselja. (2019). Restoration Of Brain Circulation And Cellular Functions Hours Post-Mortem. Nature, sf: 336-343. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 08/08/2022 03:31:14 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7757

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Asit
Kuvvet
Doğa Olayları
Transkripsiyon
Meteor
Abiyogenez
Astrofotoğrafçılık
Taksonomi
Mikoloji
Mantık
Dişler
Çekirdek
Kanıt
Adaptasyon
Doğa Yasası
Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması (Cmb)
Ses Kaydı
Yatay Gen Transferi
Bağışıklık
Zehirli Mantar
Gen İfadesi
Araştırmacılar
Su
Bağışıklık Sistemi
Homeostasis
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.