Primatlar Nasıl Hareket Eder?

Primatlar Nasıl Hareket Eder? Wikimedia Commons
Yazar John Hawks
6 dakika
498 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

İlk primatların, diğer memelilerden ayrılması, primatların atalarının özel bir çevrede yaşamaya başlamalarıyla gerçekleşti: Ağaçlar. Bu erken primatlar iki gözlerini de objelere direkt olarak odaklayabilir hale evrildiler. Buna binoküler görme (binocular vision) denilmektedir ve dalların veya diğer objelerin uzaklıklarının daha iyi ölçülmesini sağlamaktadır. Ayrıca diğer parmakların karşılarına konumlanmış el ve ayak baş parmaklarıyla kavrama yeteneği ile oldukça adaptif el ve ayaklar geliştirmişlerdir. Erken primatlarda parmak uçları daha genişti, bunun nedeni ise dallara daha iyi tutunma hareketi sağlamasıydı. Primatlar ayrıca, pençe yerine, geniş tırnaklara sahiplerdir. Bütün bu özellikler, primatların ağaç yaşamı (arboreal) uzmanları olmasını sağladı. Primatların ağaç yaşamına önemli adaptasyonları:

  • Binoküler görme,
  • Karşıya konumlanmış parmaklar,
  • Geniş parmak uçları ve tırnaklar.

Bir çok primat günümüzde hala ağaç yaşamlarını sürdürmekte, hayatlarının büyük bir bölümünü yerden yukarda, ağaçlarda geçirmektedirler. Ağaçlar arasında hareket etmenin, eğer her şey yolunda gitmezse, elbette aşağı düşmek gibi çok açık bir riski bulunmakta. Fakat primatlar ağaç yaşamının ustalarıdır. Daha küçük maymunlar ve lemurlar, daldan dala düşüncesizce acele bir şekilde atlıyorlarmış gibi görünse de, eşsiz arboreal yeteneklere sahiplerdir. Bu primatlar ağaçlar arasında büyük boşlukları çok iyi bir şekilde köprülerler. Şempanze ve orangutan gibi görece büyük primatlar bile ağaçlar arasında çok hızlı ve etkili hareket ederler. Bu ağaç yaşamı özellikleri, büyük adaptasyonlar süreci ile ve primat evriminin erken aşamalarında oluşmuştur.

Bütün primatlar iyi tırmanıcılar olsa da, bazıları kendilerine özgü hareketlerini gerçekleştirmelerini sağlayan özelleşmiş adaptasyonlar elde ettiler. Bu özelleşmiş hareket biçimleri, farklı çevre koşullarına adaptasyon olarak ortaya çıkmışlardır. Bazı primatlar yerde çok iyi hareket edebilmektedirler. Diğerleri uzun ve düz dallara ve ağaç gövdelerine tırmanabilmekte veya bir daldan diğerine sallanarak geçmektedirler. Bu tip özel hareket biçimlerini kullanan türlerin iskeletlerinde ve kas yapılarında bu hareket türünün sonuçları gözlenebilmektedir.

Dikey tırmanma ve sıçrama

Bir çok prosimiyen, tersiyerler ve lemurlar da dahil olmak üzere, dikey tırmanma ve sıçrama adı verilen bir hareket türünü kullanmaktalar. Bu tip primatlar, görece daha küçük ağaç gövdelerine veya bambulara tırmandıkları bir çevrede yaşamaktadırlar. Diğer zamanlarda, özellikle sifakalar gibi daha büyük lemurlar, yerde sıçramaktadırlar. Bacakları kollarına göre daha uzundur, bu anatomik yapı dört ayak üzerinde koşmak yerine sıçramalar şeklinde yapılan yer üzerindeki hareket için daha uygundur.

Reklamı Kapat

Dikey tırmanma ve sıçrama hareketi.
Dikey tırmanma ve sıçrama hareketi.
john hawks webblog

Bu hareket biçimi vücuda oldukça ayırt edici bir şekil vermektedir - özellikle bu hareket biçiminin ustası olan tersiyerler için. Tersiyer bacakları, vücutları ve ön uzuvlarının toplamından daha uzundur ve özellikle çok uzun ayak kemiklerine sahiplerdir. Bu ayak kemiklerinin adı olan "tarsal" kelimesi bu eşsiz küçük primatlara adlarını vermiştir.

Dal-altı (below-branch) hareket

Bazı maymunlar ve bütün kuyruksuz maymunlar, dalların üstlerinde koşmaya değil, onlara asılarak ya da tutunarak hareket etmeye adapte olmuşlardır. Bu asılarak hareket etme biçimi sadece en büyük dallar üzerinde hareket edebilecek olan büyük arboreal primatlar için oldukça önemlidir. Dallara aşağısından asılmak büyük primatların orman örtüsüne tırmanmasını sağlamaktadır.

Bu asılma hareketine bir iskeletin adaptasyon biçimi, görece uzun kollar ve oldukça hareketli omuz eklemleridir. Kolları sınırlı bir alanda hareket edebilen dört uzvu üzerinde hareket eden maymunların tersine, kuyruksuz maymunlar (insanların da dahil olduğu grup) kollarını nerdeyse tam 360 derecelik dairede hareket ettirebilirler. Ayrıca, kuyruksuz maymunların gövdeleri önden arkaya görece daha düzdür, omuzları ise omurganın önünde değil yanlarında yer alır. Kolların yanlarda olması uzun ve omuz kaslarını destekleyecek güçlü bir kürek kemiğine (clavicula) gereksinim duymaktadır. Ayrıca, kuyruksuz maymunlar dalları daha kolay kavramalarını sağlayan oldukça uzun parmaklara sahiplerdir. Baş parmakları görece küçüktür ve dallara asılırken onları kullanmamaktadırlar.

Braşiyasyon hareketi.
Braşiyasyon hareketi.
Eimerl & DeVore, 1969, pp. 72-73

Bazen kuyruksuz maymunlar, braşiyasyon denilen, ağaçtan ağaca salınarak yapılan hareket biçimini uygularlar. Gibonlar ve siamanglar braşiyasyon konusunda uzmanlardır, ama yaşayam bütün hominoidler bu hareketi yapabilecek iskelet anatomisine sahiplerdir. Braşiyasyon, vücudun sallanan bir sarkaç gibi hareket etmesini sağlayarak enerji tasarrufu yapılmasını kolaylaştırır. Bu, orta büyüklükteki primatlar için çok etkili bir yoldur, hızlı bir hareketle birlikte enerji tasarrufu, yer çekimine karşı değil yer çekimi ile birlikte bir hareket sağlar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

İri vücutlu hominoidler braşiyasyon hareketini gibonlardan daha az yapmaktadırlar. Onların bütün vücut ağırlığını tam olarak taşıyabilecek dallar çok nadir bir şekilde birbirlerine yakın konumlanabiliyor. Ayrıca, bu sarkaç hareketi daha iri primatlar için daha az etkilidir, nedeni ise kolları vücutlarını yaşımak için yeterli uzunlukta olmayabilir. Bunun yerine, ağaçlardayken, kuyruksuz iri maymunlar dalları el ve ayaklarının üç veya dördüyle birlikte tutmaktadırlar. Bu da daha küçük dallardan da destek almalarını kolaylaştırmaktadır. Bu tip hareket biçiminin ustaları ise orangutanlardır. Orangutanlar, ağaçlar arasında, her seferinde bir el veya ayakları ile yeni bir dalı tutarak hareket etmektedirler. Bu hareket biçimi, dört uzvun eşit bir şekilde kullanıldığında, quadrumanous (dört ellilik) olarak adlandırılır.

Boğum yürüyüşü (knuckle-walking) ve yumruk yürüyüşü (fist-walking)

Boğum yürüyüşü, şempanze ve gorillerin, asılma hareketine adapte olmuş olan ellerini de kullanarak dört ayaklı gibi yürüyebilmelerini sağlamaktadır.

Boğum yürüyüşü (knuckle-walking) hareketi.
Boğum yürüyüşü (knuckle-walking) hareketi.
Wikipedia

Şempanzeler ve goriller, yerdeyken, avuç içlerini değil ellerinin proximal parmak eklemlerini kullanarak dört ayaklı gibi yürürler. Bu hareket biçimine boğum yürüyüşü (knuckle-walking) denmektedir. Bu kuyruksuz maymunlar, arka uzuvlarından (bacak) görece daha uzun ön uzuvlara (kol) sahiplerdir. Ayrıca, ellerinde ve kollarında, parmaklarını çok güçlü bir kancaya çevirebilecek güçlü tendonlara sahiplerdir. Elleri, ağaçta asılı kalma hareketine çok iyi şekilde adapte olmuşlardır, fakat çoğu primatın yerde yürümek için kullandığı avuç içlerini bu iş için iyi kullanamamaktadırlar. Bu yüzden avuç içlerindense parmak eklemlerini kullanmaktadırlar.

Şempanzelerin ve gorillerin boğum yürüyüşünü sağlayan bir kaç iskeletsel özellikleri bulunmaktadır. Çünkü daha rahat bir pozisyona sahip olan sıradan dört ayaklı hareket biçiminin aksine, kolları vücudu destekleyebilmek için kilitlenmiş gibi bir pozisyon almaktadır. Ayrıca el eklemleri daha limitli bir hareket alanına sahiptir, bilekleri ve eklemleri tam olarak düz bir biçime doğru gerilememektedir. Bu hareket biçiminin şempanzeler ve gorillerde ayrı ayrı mı evrildiği, yoksa şempanze-insan-goril ortak atasının mı bir özelliği olduğu tam olarak kesinlik kazanmış değildir.

Reklamı Kapat

Yumruk yürüyüşü (fist-walking) hareketi.
Yumruk yürüyüşü (fist-walking) hareketi.
Wisconsin National Primate Research Center

Bir çok orangutan yerde çok az zaman geçiriyor olsa da, onlar da dört ayaklı gibi hareket edebilmektedirler. Fakat şempanze ve gorillerin aksine orangutanlar boğum yürüyüşü yapmazlar, onun yerlerine ellerini sıkarlar ve yumruklarının izerinde yürürler. Yumruk yürüyüşü (fist-walking) boğum yürüyüşü ile aynı amaca hizmet etmektedir. Bu şekilde avuç içleri yere değmeden yerde yürümeleri mümkün olmaktadır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: John Hawks Webblog | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/05/2021 01:43:17 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7074

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Mitler Ve Gerçekler
Özellikler
Okyanus
Canlı
Vücut
Halk Sağlığı
Atom
Tarih
Protein
Nobel Ödülü
Balık
Doğa Gözlemleri
Köpek
Gözlem
Ahlak
Makine
Genler
Onkoloji
Büyük
Dinozorlar
Virüs
Genom
Etoloji
Alzheimer
Şiddet
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın