Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Panikle Satın Alma: Salgın Sırasında Tuvalet Kağıdı Alma Çılgınlığı... İyi Ama, Neden?

Panikle Satın Alma: Salgın Sırasında Tuvalet Kağıdı Alma Çılgınlığı... İyi Ama, Neden?
Boş kalan tuvalet kâğıdı rafları
Lincolnshire Live
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, The Guardian isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Dünya tarihi boyunca bir benzerini görmediğimiz günler yaşadığımız konusunda hepimiz hemfikiriz. COVID-19 ile bir süredir normal yaşantımız, alışkanlıklarımız, tercihlerimiz ve davranışlarımız çok sert bir şekilde değişime uğradı. Sosyal medya aracılığıyla dünya üzerindeki her coğrafyada insanların, bu davranış değişimlerini gözlemleme şansı yakaladık. Özellikle sürecin en başında, karantinaların başlayacağı haberleri yaygınlaştıkça bu durumdan endişeli olanlarımız panikle satın alma (İng: "panic-buying") dediğimiz; tuvalet kâğıtları, konserveler ve pirinç gibi ürünleri satın aldığını gördük.

Bir gün devasa süpermarketlerde tuvalet kâğıdının tükenebileceğini hiç düşünmüş müydünüz? Hatta aynı günlerde bazı mağazalarda evcil hayvan mamalarının da tamamının satılacağını düşüneniniz olmamıştır diye tahmin ediyoruz. Ama bu tarz alışverişlerle süpermarket raflarının boş kaldığını hem fotoğraflarla hem de yaşayarak deneyimlemiş olduk. Hangimiz süpermarkette alışveriş yaparken bomboş kalan tuvalet kâğıdı raflarında son bir adet kaldığını gördüğünde içimizdeki “onu satın almalıyım” dürtüsünü yenebilir ki?

Peki, Neden Tuvalet Kâğıdı?

Tuvalet kâğıdı özelinde baktığımızda bu davranışımızda birçok neden olduğunu söyleyebiliriz. Tuvalet kâğıdının temel ihtiyaç ürünlerine yazabiliriz. Ayrıca kolay stoklanabilir ve bozulmaz bir üründür. Eninde sonunda kullanabileceğimiz bir ürün olarak, nispeten düşük maliyetli bir yatırım olarak düşünebiliriz. Bunlar, stoklama davranışının arkasındaki en büyük sebepler olarak görülebilir. 

Ancak insan davranışlarıyla ilgilenen araştırmacılara, davranışsal bilimcilere, göre bu nedenlerin arkasındaki sebep biraz daha farklı gibi duruyor. İnsanoğlu olarak bir şey az olduğunda bu fırsatı kaçırmaktan nefret ediyoruz. Özellikle sosyal medya COVID-19 konusunda insanları çaresiz hissettirdi. Virüs bulaşıcılığı konusunda ne kadar önlemler sıralansa da kontrolümüz dışında ilerleyen bir risk söz konusu oldu. Bu durumda stok alışverişi yaparak kötü senaryolara karşı kendimize kontrolü tekrar kazandığımızı hissettiriyoruz.

Sosyal medyayla birlikte korku hissi yayılıyor. Süpermarketlerdeki boş raf görüntüleri bize sinyaller gönderip kıtlık algılarını tetikliyor. Ayrıca tuvalet kâğıtlarının hacim olarak büyük olması ve raflardan alındığında oluşan boşluk, durumun gerçekte olduğundan daha kötü görünmesine neden oluyor. Aslında bu davranışlarımız kıtlığa psikolojik olarak bir cevabımızı oluşturuyor.

Marketlerde Alışveriş Sırası
Marketlerde Alışveriş Sırası
The Chronicle

Bu gibi panik durumlarında duygularımız güçlü bir rol oynar. Hepimiz satın almamız gerektiğini düşündüğümüz bir şeyi kaçırdığımızda pişman oluyoruz. Davranış bilimlerinde bu beklenen pişmanlık (İng: "anticipated regret") olarak biliniyor ve satış yaparken bu durumu insanlara hissettirebilirseniz satın alma için güçlü bir motivasyon kaynağı oluşturuyor. Stok için satın alma yaparak kendimizi bu pişmanlık hissinden koruyoruz.

İnsanlar, diğer insanların ne yaptığını izlemeye son derece eğilimlidirler. Yale Üniversitesi’nden Profesör Robert J. Shiller Narrative Economics kitabında, sosyal medyada hikâyelerin çok hızlı yayılmasıyla insanların olaylara yönelik algıları ekonomik davranışlarını belirlemekte olduğunu söyleyerek bu görüşü destekliyor.

Davranışlarımızı Neler Tetikliyor?

Davranışlarımızda çoğunlukla en uygun davranışın ne olacağına karar vermek için zihinsel bir kısa yol kullanırız. Bu durum, psikolog Robert Cialdini tarafından bilim dünyasına kazandırılan “deneyimsel sosyal kanıt” (İng: "social proof heuristic") kavramı ile basit bir karar mekanizması olarak açıklanıyor. Yani insanların tuvalet kâğıdı stokladığını gördüğümüzde, doğal tepki olarak bizde aynı şeyi yapıyoruz. Sosyal kanıt, nasıl davranacağımıza karar vermemize yardımcı olarak doğru eylememi gerçekleştirdiğimizi bize hissettiriyor.

Buna ek olarak davranışsal ekonomistlere çokça konu olan “sürü psikolojisi” (İng: "herd behavior") davranışını bu durumu açıklamak için kullanabiliriz. 1955’te yapılan birkaç tur süren sürü psikolojisi deneyinde, 2 katılımcıya bir kâğıt üzerinde yer alan çizgiler gösterilerek en uzun çizginin hangisi olduğu soruluyor. Deneye katılanlar arasından bir katılımcı seçiliyor. Çizgilerden biri bariz bir şekilde uzun olmasından dolayı ilk turlarda katılımcı cevabından emin olarak ve diğer katılımcılarla aynı cevabı veriyor. Ancak birkaç turdan sonra diğer katılımcılar bu katılımcıdan önce cevap veriyor ve hepsi, kendilerinden emin bir şekilde katılımcının daha kısa olduğunu düşündüğü çizgiyi seçiyor. Bu durumda deney katılımcılarından %74’ü en az bir kez diğer katılımcıların oluşturduğu topluluğa uyarak yanlış seçeneği seçiyor. Bu konuda kapsamlı bir yazımızı buradan okuyabilirsiniz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bahsettiğimiz gibi panik durumlarında satın alma davranışımızı yönlendiren en az üç faktör var: kıtlık, sosyal kanıt ve kontrol duygusunu kazanma. Maalesef bu etkilerin davranışlarımız üzerindeki etkisi korkutucu boyutlara ulaşabiliyor.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 2
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Üzücü! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 12/07/2020 15:18:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8849

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Fotosentez
Genetik
Enerji
Wuhan
Avrupa
Coğrafya
Evrimsel Süreç
Zeka
Albert Einstein
Hastalık Dağılımı
Kuantum
Mikroevrim
Sağlık Bakanlığı
Yıldız
Çocuk
Göğüs Hastalığı
Evren
Lhc (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı)
Koronavirüs
Maymun
Yumurta
Üreme
Gezegen
Bebek
Bağışıklık Sistemi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir çiçeğin ardındaki bilimi bilmek ona sadece heyecan ve gizem katar. İnsanlar bunun ondan bir şey çaldığına nasıl inanır, anlamıyorum.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder