Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi

Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi The Balance
5 dakika
8,177
Tüm Reklamları Kapat

Haziran ayının 16’sı, yıl 1583. İsveç’in şirin Enköping isimli kasabasında, daha sonraları İsveç yüksek şansölyelerinden biri olacak, Axel Gustafsson Oxenstierna dünyaya geldi. İsveç’in en soylu ailelerinden birine mensup olan Axel, Alman üniversitelerinde eğitim aldı. 1609 yılında İsveç Kraliyet Danışma Meclisi üyelerinden biri oldu. 6 Kasım 1632 yılında İsveç Kralı Gustav II. Adolf’un 30 Yıl Savaşları (1618-1648) sırasında ölmesiyle birlikte Axel Oxenstierna’nın yükselişi de başlamış oldu. Kralın ölümünden sonra bütün yetkinin 6 yaşındaki kızı Christina’ya geçmesi idarede büyük boşluklar yaratıyordu. İşte böyle bir ortamda Axel, Yüksek Şansölye unvanını aldı. Bu dönem özetle; “Kralın Ölümü, Bir Şansölyenin Yükselişi“ şeklinde ifade ediliyordu. Artık güç şansölyedeydi.

Axel Kraliyet Danışma Meclisi üyeliğine geldiği ilk günden itibaren, farklı şehirlerde şubeleri olan, mevduat toplayan ve banknot basma yetkisi olan bir banka fikrini savundu. Bu sayede nakit sıkıntısı çekmekte olan İsveç Krallığı harcamalarını rahatlıkla fonlayabilecek, diğer taraftan para sirkülasyonu arttırılmış olacaktı.  Ne var ki, daha sonraları dünyanın ilk merkez bankası olarak kabul edilecek bankanın kurulması ancak Axel’in ölümünden iki sene kadar sonra, 1656 yılında gerçekleşecekti. Axel, her ne kadar İsveç’in ilk bankasının kurulmasını göremese de ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştı.

Şansölye’nin ölümünden iki yıl kadar sonra tarih sahnesine çıkan bu yeni kurum, Stockholms Banco olarak isimlendirildi. Johan Palmstruch tarafından kurulan banka kısa süre içinde piyasaya ciddi miktarlarda “Palmstruchare” isimli banknotlardan sürmeye başladı. Banknotların gündelik hayata belki de en önemli katkısı, ağırlıkları 20 kg’a kadar çıkabilen İsveç madeni paralarının kullanımdan önemli ölçüde kalkmasıydı. Banka bir taraftan mevduat toplarken diğer taraftan açtığı kredilerle hane halkını borçlandırıyordu. Özetle, mevduat olarak topladığı madeni paraların karşılığında insanlara banknot veriyordu.

Tüm Reklamları Kapat

Yeni sistem bankanın kredibilitesi ve güvenilir geri ödeme taahhütü üzerine kuruluydu. Dolayısıyla insanlar talep ettikleri anda banknotları madeni paraya dönüştürebilmeliydi. Banka açısından ise herkesin aynı anda banknotları getirip bankadan parasını çekmek istemesi ya olasılık dışı kabul ediliyor ya da son derece uzak bir ihtimal olarak önemsenmiyordu. Bu varsayımdan hareketle, sahip olunan madeni para rezervine oranla oldukça yüksek miktarlarda banknot basılarak bir kredi mekanizması yaratılmış oldu.

Diğer taraftan piyasada madeni para karşılığı olmayan devasa miktarlarda bir dolaşım yaşanıyordu. Banka mevduatlarıyla krediler arasındaki farkın giderek açılmasıyla birlikte paranın değeri düşmeye, diğer taraftan halkın bankaya olan güveni de azalmaya başlamıştı. Ciddi bir enflasyonist süreç giderek halkı yoksullaştırıyordu. Bankanın kredibilitesini iyiden iyiye kaybetmesiyle birlikte, modern zamanlarda “Banka Paniği” olarak isimlendirilecek hadisenin erken dönem örneklerinden biri meydana geldi.

İnsanların paralarını almak için banka şubelerine koştuğu bir ortamda banka rezervlerinde bu talebi karşılayabilecek bir miktar yoktu. Banka iflas etmiş, işlem yapamaz bir hale gelmişti. Kuruluşundan yalnızca sekiz yıl sonra 1666’da, Stockholms Banco, Avrupa’nın ilk banknot basan bankası olarak tarihin tozlu sayfalarına karıştı. Bankayı yanlış yönetmekle suçlanan Palmstruch ise önce ölüm cezasına çarptırılmış, sonrasında cezası değiştirilerek hapse atılmıştı.

Stockholms Banco tarafından basılan Avrupa’nın ilk banknotu.
Stockholms Banco tarafından basılan Avrupa’nın ilk banknotu.
Citeco

Tıpkı düşen her bir uçağın, vakadan öğrenilen dersler ve deneyimle birlikte, milyonlarca başka uçağın düşmeden uçabilmesine yol açması gibi, Stockholms Banco da bankacılık fikrinin gelişmesine ve hataların ayıklanmasına yol açabilecek önemli bir örnekti. Kontrolsüz kredi genişlemesinin sonuçlarının ne olduğu büyük maliyetlerle de olsa bir kere öğrenilmişti. Riksdag1 olaydan çıkarılacak dersleri almıştı. Sonraki adım, İsveç’in yeni bankacılık sistemini Stockholms Banco’nun enkazı üzerinde yeniden inşa etmekti.  

Tüm Reklamları Kapat

1668 yılına gelindiğinde banka adeta küllerinden yeniden doğdu. Daha sonraları Sveriges Riksbank adını alacak olan kurum Rikseks Standers Bank ismiyle yeniden kurulmuştu. Hikayenin başına dönecek olursak, dünyanın ilk merkez bankası olarak kabul edilen bu kurumun ilk binası Axel Oxenstierna, yani ünlü şansölyenin Stockholm’deki sarayıydı. Sveriges Riksbank bugün hala İsveç Merkez Bankası olarak varlığını sürdürmektedir. Riksbank’ın ardından 1694 yılında, İngiltere Merkez Bankası “the Bank of England” devlet borçlarını satın alacak özel bir şirket olarak kuruldu. Sonraki süreçte Avrupa’nın farklı yerlerinde birbiri ardına devletlerin savaş finansmanını sağlayacak araçlar olarak benzer yapılar yaygınlaştı. “Banque de France”, ciddi boyutlara ulaşan devlet harcamalarının para basılarak finanse edilmesiyle açığa çıkan hiperenflasyon döneminin bir ürünü olarak, Napoleon tarafından 1800 yılında kuruldu. Kamu harcamalarının para basılarak finanse edilmesi birçok devleti ilerleyen zamanlarda büyük maliyetlerle yüz yüze bıraktı. İşte modern merkez bankaları diyebileceğimiz, fiyat istikrarına dayanan ve bağımsız olan kurumlar böyle bir tarihsel deneyimin üzerine kuruldu.

Sveriges Riksbank’ın Stockholm’deki ilk binası.
Sveriges Riksbank’ın Stockholm’deki ilk binası.
Riksbank

Bugüne notlar…

Tarih, kısa vadeli politik çıkarlarla ekonominin uzun dönem çıkarlarının çatıştığı ve buna bağlı olarak siyasetçinin çıkarlarıyla halkın çıkarlarının da çatıştığı örneklerle doludur. İşte modern merkez bankaları bu çatışmanın önüne geçebilecek mekanizmalar olarak, tarihsel deneyimlerin bir ürünüdür. Beklenti yönetiminin hiç olmadığı kadar önemli olduğu günümüz dünyasında hükümetler elbette kendi idaresindeki ekonomiye toz kondurmak istemeyecek ve tabloyu mümkün olduğunca aydınlık göstermeye çalışacaktır. Yanlış beklenti yönetimi siyaset kurumu için kısa dönemde bir avantaj yaratsa bile uzun dönemde yıkıcı etkileri olabilmektedir. Sonuç olarak herkesin ayrı bir telden çaldığı, beklenti yönetiminin mevcut piyasa gerçeklerine göre değil, siyaset kurumunun gerçeklerine göre yapıldığı bir ortamda belirsizlikler ve buna bağlı olarak riskler artmaktadır. Risklerin arttığı bir ortamda ise piyasa aktörleri riski almaya değecek bir faiz beklentisi içine girmektedir. Zira artan risk primi karşısında daha fazla ödeme yapmadığınız durumda döviz cinsinden borçlanamazsınız ve ulusal para biriminizin değeri azalır. Merkez bankalarının kredibilitesini ve prestijini korumak ve transparan bir beklenti yönetimi anlayışını benimsemek böyle bir sarmaldan çıkış yolunda atılabilecek ilk adımlar olabilir.

***

1 Riksdag günümüz İsveç Parlamentosu için kullanılan isimdir. İlk defa 1540’lı yıllarda Kral Gustav döneminde kullanılmıştır.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
20
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 17
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Umut Verici! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/05/2024 16:41:45 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/6986

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Hızlı
Mantar
Kartal
Gün
Bilgi
Işık Yılı
Bağırsak
Coronavirus
Araştırmacılar
Erkek
Halk Sağlığı
Doktor
Teşhis
Jeoloji
Aslan
Kültür
Virüs
Vaka
Samanyolu Galaksisi
Balina
Gerçek
Evren
Travma
İhtiyoloji
Karbonhidrat
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
T. Ö. Yurdadön, et al. Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi. (9 Haziran 2018). Alındığı Tarih: 19 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/6986
Yurdadön, T. Ö., Ölez, Ş. (2018, June 09). Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi. Evrim Ağacı. Retrieved May 19, 2024. from https://evrimagaci.org/s/6986
T. Ö. Yurdadön, et al. “Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi.” Edited by Şule Ölez. Evrim Ağacı, 09 Jun. 2018, https://evrimagaci.org/s/6986.
Yurdadön, Tayfun Özgür. Ölez, Şule. “Merkez Bankalarının Ortaya Çıkışı ve Bankacılık Fikrinin Evrimi.” Edited by Şule Ölez. Evrim Ağacı, June 09, 2018. https://evrimagaci.org/s/6986.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close