Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Mandela Etkisi: Türkçeden â ve î Gibi Şapkalı Harfler Çıkarıldı Mı?

Mandela Etkisi: Türkçeden â ve î Gibi Şapkalı Harfler Çıkarıldı Mı?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Yoldan geçen herhangi birine, sınıf arkadaşınıza, ailenize, eşe dosta sorun: "Kağıt diye mi yazmalı, kâğıt diye mi?" Cevap şaşmayacaktır: "Doğrusu kağıttır. TDK şapkalı harfleri kaldırdı; o nedenle yazımda yok artık bunlar.

TDK'nin hiçbir zaman böyle bir şeyi uygulamadığını duymak sizi şaşırtabilir. Dilimizde hâlen şapkalı harfler bulunmaktadır (her ne kadar biz de düzgün kullanmayıp hata yapıyor olsak da). Eğer ki TDK'nin çevirimiçi sözlüğüne "kağıt" yazacak olursanız, "Sözcük bulunamadı." diye bir uyarı alacaksınızdır.

TDK'nin Güncel Sözlük'ünde "kağıt" sözcüğünü aratınca çıkan uyarı...
TDK'nin Güncel Sözlük'ünde "kağıt" sözcüğünü aratınca çıkan uyarı...
TDK

Ancak ve ancak "kâğıt" yazdığınızda aradığınız kelimeye ulaşabilirsiniz. Çünkü doğrusu kâğıttır.

TDK'nin Güncel Sözlük'ünde "kâğıt" sözcüğünü aratınca çıkanlar...
TDK'nin Güncel Sözlük'ünde "kâğıt" sözcüğünü aratınca çıkanlar...
TDK

Keza, babanın kız kardeşine "hala" denir; ancak "şimdiye kadar, henüz" anlamına gelen o diğer sözcük "hâlâ" şeklinde yazılır. 

Ama nasıl olur? TDK şapkalı harfleri kaldırdı! Okulda bile tartıştınız bunu, hatta hocanız anlattı, arkadaşlarınızla konuştunuz, hepiniz emindiniz. Nasıl olur?

Oturgaçlı Götürgeç!

Peki ya "oturgaçlı götürgeç"? Hani şu TDK'nin yabancı sözcükleri dilimize kazandırmak adına ürettiği "saçma" sözcükler? Ne kadar da aptalca, öyle değil mi? Otobüse kim "oturgaçlı götürgeç" diyecek? 

TDK hiçbir zaman böyle bir öneride bulunmadı. 

Yok artık daha neler, el afişleri bile gördünüz, sosyal medyada o kadar okudunuz, arkadaşlarınızla alay ettiniz! Nasıl olabilir?!

29 Nisan 2016 tarihinde TDK Başkanı Mustafa Sinan Kaçalin, Hürriyet'e şu açıklamaları yaptı:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Şapka işaretimiz var. Bunun gibi zaman zaman bizim adımıza 'sosyal otlangaç, gök götürü konuksal avrat' gibi kelimeler de TDK adına uyduruluyor. Bu konular TDK’ya sorulur öğrenilir. Örneğin ayda bir 'Münir Özkul öldü' diye haber çıkıyor. Ama ailesine ve kızına sormuyorlar. Özkul’un kızına taziye telefonları geliyor. Tabii, psikolojisi altüst oluyor. Şapka işaretinin kalması da bunun gibi. Şapka işaretinin kalktığı gibi bir şey yok. Bize sorarlar, biz cevabını veririz. Kurum adına halüsinasyon görmeye gerek yok. Şapka işareti hiç bir zaman kalkmadı. Kalkabilir, Türkiye'de harfler kalktı. Şapka da kalkar ama bence kalkması doğru değil. Anlama problemi doğar. Fransızca'da da şapka işareti var.

İşin Özü: Mandela Etkisi ve Örnekleri

Kaçalin'in oldukça başarısız bir şekilde dillendirmeye çalıştığı etkiye bilimde Mandela Etkisi diyoruz. Kısaca, belirli bir yalanın geniş bir kitle tarafından inanılması ve gerçek gibi tekrar tekrar yayılması sonucunda, daha da geniş bir kitle tarafından "gerçek" olarak algılanması olarak tanımlanabilir. Etkiye "Mandela Etkisi" denmesinin nedeni, birçok insanın Nelson Mandela'nın 80'lerde hapishanede ölmüş olduğuna dair bir izlenime sahip olması, bazılarının Mandela'nın o şekilde öldüğünden kesin olarak emin olmasıdır. Halbuki Mandela 5 Aralık 2013'te ölmüştür.

Mandela Etkisi, bir çeşit hatalı hafıza fenomenidir. İnsanların hafızaları kusursuz çalışmamaktadır; dolayısıyla kitlesel olarak benzer hatalara düşebilirler. Her ne kadar sahtebilimde bu konular bilimdışı nedenlerle izah edilmeye çalışılsa da, sinirbilimsel olarak bu tarz kitlesel yanılgılar çok yaygındır.

Popüler kültürde bunun birçok örneği vardır; siz de düşünerek benzer örnekleri görebilirsiniz. 

Pikachu

Bir örneği, meşhur çocuk çizgi filmi Pokémon'dan gelmektedir. Twitter'daki kullanıcılarımıza şunu sorduk: "Pokémon'daki meşhur karakter Pikachu'nun kuyruğunun ucunda, siyah renkli bir şerit/bant/leke var mıydı?"

Bu yazıyı güncellediğimiz sıralarda 6502 kişi yanıt verdi ve %70'i, Pikachu'nun kuyruğunda bir leke olduğunu düşündüğünü belirtti. Halbuki yok. Ancak tuhaf bir şekilde, popüler kültürün bu ilginç unsurunu kitlelerin neredeyse tamamı "çizgili kuyruklu" olarak hatırlıyor.

Pikachu
Pikachu
YouTube Wiki

We Are the Champions!

Bir diğer örnek, efsanevi rock grubu Queen'in We Are the Champions şarkısının bitişinden geliyor. Birçok insan şarkının "We are the champions... of the world!" diyerek bittiğini sanıyor; ancak "of the world" kısmı şarkının sonunda hiçbir zaman yer almadı. Şarkının iç nakaratlarında yer alan bu ifade; şarkının sonunda bulunmuyor:

Bunun bir açıklaması, Queen'in de dâhil olduğu efsanevî yardım konseri 1985 Live Aid'de şarkıyı "of the world" dizeleriyle bitirmiş olması olabilir (ancak şarkının genelde dinlenen versiyonunun bu olmadığına da dikkat çekmekte fayda var):

Monopoly

Bir başka örnek, Monopoly isimli meşhur masa oyunundan geliyor. Birçokları, bu oyunun maskotu olan tiplemenin suratında tek camlı gözlük (monokl) bulunduğunu iddia ediyor. Halbuki böyle bir çizim Monopoly için hiçbir zaman yapılmadı:

Monopoly Maskotu
Monopoly Maskotu
Buzzfeed

Shazaam!

Bir diğer ilginç örnek, 1990'lı yıllarda çekildiği iddia edilen Shazaam isimli bir çocuk filmi. Bu filmde, Sinbad isimli bir komedyenin beceriksiz bir cini canlandırdığı iddia ediliyor. Ancak böyle bir film hiçbir zaman var olmadı! Fakat birçok kişi, bu tarz bir filmi izlediğini, hatta spesifik sahneleri anlatabileceklerini söylüyorlar. Bunun bir açıklaması, Shaquille O'Neal'ın bir cini canlandırdığı Kazaam filmi olabilir; ancak arada bazı kritik farklar mevcut.

Star Wars

Peki ya Darth Vader'ın hiçbir zaman "Luke, ben senin babanım!" demedi desek? Evet "Ben senin babanım." diyor; ancak başında söylediği şey "Luke" değil, "No", yani "Hayır".

Gerçi film ve müzik repliklerini Mandela Etkisi'nden saymak pek doğru olmaz; çünkü sanatsal yaklaşımları dolayısıyla çok farklı şekillerde algılanabilen unsurlar. Birçoklarımız Tarkan'ın şarkı sözlerini aslında olduğundan tamamen farklı algılamışızdır. Bu, sözlerin söyleniş biçiminden ve günlük yaşantıda o sözcükleri sıklıkla bir arada duymamamızdandır; kitlesel bir şekilde yanılıyor olmamızdan değil.

Sonuç

Ancak özellikle de teknolojinin yaygınlaşması sebebiyle yalanlar gerçeklerin yerini çok daha hızlı alabilirken, bu tip etkilerin olumsuz taraflarından kaçınmak ve duyduğumuz her şeyi 2, 3, hatta 5 defa sorgulamak büyük önem taşımaktadır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • AA. Tdk Başkanı Kaçalin: Şapka Işareti Hiç Kalkmadı. (2016, Nisan 29). Alındığı Tarih: 10 Kasım 2018. Alındığı Yer: Hürriyet | Arşiv Bağlantısı
  • C. Hudspeth. 20 Examples Of The Mandela Effect That’ll Make You Believe You’re In A Parallel Universe. (2016, Ekim 13). Alındığı Tarih: 10 Kasım 2018. Alındığı Yer: BuzzFeed | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/07/2020 14:47:00 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4962

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Öğrenme Alanı
Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması (Cmb)
Nöron
Yumurta
Bebek Doğumu
Sağlık Personeli
Uçma
Dünya Sağlık Örgütü
Dünya
Hücre
Makina
Hız
Jeoloji
Cinsellik
Mitler
Evrim Teorisi
Teyit
Gelişim
Yiyecek
Çocuk
Beslenme Davranışları
Evrim
Bilgi
Sperm
Hayvan Davranışları
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bana bilime düşman bir hükümetle yönetilen bir ulus gösterin, ben de size sağlık, gelir ve güvenlik bakımından başarısız bir ülke göstereyim.”
Neil deGrasse Tyson
Geri Bildirim Gönder