Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Koronavirüs Epidemiyolojisi ve Salgının Geleceğine Yönelik Modeller: COVID-19 Salgınından Neler Öğrendik?

Salgın Devam Ettikçe, Hastalığa Dair Daha Fazla Detay Öğrenmeye Devam Ediyoruz. Bunlar, Virüsü Yenmekte En Büyük Silahlarımız!

Koronavirüs Epidemiyolojisi ve Salgının Geleceğine Yönelik Modeller: COVID-19 Salgınından Neler Öğrendik? Cattaraugus County
10 dakika
11,001
  • Epidemiyoloji
  • Viroloji

Şiddetli akut solunum sendromu koronavirüs 2 (SARS-CoV-2) pandemisi tüm dünyayı teslim alırken, Avrupa dahil bütün kıtalar idari, iktisadi ve göçe dair global bir krize maruz kalmaktadır. 

Bu krizlerin üstesinden gelebilmek için ülkeler matematik modellerle bu pandemi hakkında öngörü kazanmaya çalışmaktadırlar. Ancak matematiksel modellerin sunduğu tahminlerin de sınırlı oldukları anlaşılmıştır. Örneğin SARS-CoV-2’nin influenza virüsü ile benzer bir oranda hastaneye yatışa neden olabileceğine dair öngörüler isabetli çıkmamıştır. Dolayısıyla modellemelerin başarıları ancak aylar, hatta yıllar sonra belli olmaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Salgınlarda hastalık dinamiği kavramı ile bulaşıcı hastalığın dağılımı ve aktarımı konusu incelenmektedir. Hastalık dinamiği modellemeyi kapsayan bir kavramdır ve bünyesinde istatistiksel ve matematiksel teknikler barındır. Hastalık dinamiği salgınlarda hastalananların artışı, ne oranda artıp yayılacakları, salgın nedeninin kalıcılığı, salgın nedeninin mekânsal ve zamansal değişkenliği, en iyi müdahale yönteminin bulunması, bulaşın eliminasyonu gibi sorulara yanıt bulmaya çalışmaktadır.

Salgınların büyümeleri bir kişinin kaç kişiye hastalığı bulaştırdığı ve bulaştırdığı her kuşak arasında bulaştırıcılık için geçen zamana bağlıdır. İlkine reprodüktif sayısı (İng: "reproductive number", Kısaltma: R0) ve ikincisine jenerasyon zamanı (generation time) denir. 

Bu Reklamı Kapat

Reprodüktif sayısı: Basit reprodüktif sayısı R0 hastalanabilir bir nüfusa tek bir hastanın hastalık bulaştırabildiği kişi sayısını ifade eder. Örneğin, R0=3 olan bir bulaşıcı hastalıkta bir jenerasyon zamanı içerisinde bir bulaştırıcı hastalığı olan bir hasta, hastalanabilir üç kişiye hastalığı bulaştırabilir, bir jenerasyon zamanı daha geçtiğinde bu dokuz kişi olur, bir dahakinde yirmi yedi kişi olur ve böyle devam eder gider. Ancak bu bulaşıcılığın yayılımı sabit hızla devam etmez. R0 dışında, jenerasyon süresi ve bu süreç içinde bağışıklık geliştiren bireylerin sayısı da bulaşma hızına etkilidirler. 

R0 teorik olarak 0 noktasındaki tüm nüfusun bulaşıcı hastalığa hassas olduğu durum ve zamanı ifade ederken, Rt, t zamanındaki hassas nüfusta reprodüktif sayısını ifade etmektedir. Örneğin, R0=3 olan bir hastalıkta, hassas olan popülasyon beş kişiden sadece iki kişiyse ve diğer üç kişi daha önce hastalığı geçirmiş olsalar, o zaman ancak iki kişi hastalanabilecektir. Bu çerçevede değişkene St eklenebilir. St , t zamanındaki hassas popülasyonunun toplam nüfusa oranıdır. Yani R değeri bu koşulda R0St olarak ifade edilecektir. 

Salgınla mücadelede bu R değerinin birin altına düşürülmesine çalışılmaktadır, çünkü birin altında artık hasta birey başkalarına hastalığı bulaştıramayacaktır ve salgın yok olup gidecektir. Bu duruma herd bağışıklığı adı verilir. Buradan da kritik aşı eşiğini (VV) hesaplamak mümkün olacaktır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

R değerine dönecek olursak bazı hastalıklar için basit reprodüktif sayıları (R0) ve jeneresyon zamanları (Gz) şöyledir:

  • Kolera (R0=2.6-15; Gz= 7-10 gün),
  • İnfluenza (R0=1.5-2; Gz= 2.3-4.0 gün),
  • Kızamık (R0=7.7-29.3; Gz= 9-17 gün),
  • SARS (R0=1.2-3.6; Gz= 8.4 gün),
  • Sıtma (R0=1-3000; Gz=60- >200 gün). 

Bulaşıcı bir hastalığın bulaştırıcılığını belirleyen bazı değişkenler bulunmaktadır (Şekil 1). 

Bunlardan ilki inkübasyon periyodudur. Kuluçka zamanı olarak da adlandırılan bu süre hastalığın bulaşması ile yakınmaların başladığı zamana kadar geçen zamandır. 

Jenerasyon zamanı ise yukarıda açıkladığımız gibi, bir hastalığın bir hastadan bir diğerine ortalama bulaşma zamanıdır. R0 değeri kaç kişiye bulaş olacağını belirlerken, jenerasyon zamanı (intervali) ne kadar sürede gerçekleşeceğini belirler. Jenerasyon zamanını saptamak her zaman olanaklı olmamaktadır.

Şekil 1: Bulaşıcı hastalığın zaman içindeki değişimi (eğrinin altındaki alan bulaştırıcılığın yoğunluğunu gösterir).
Şekil 1: Bulaşıcı hastalığın zaman içindeki değişimi (eğrinin altındaki alan bulaştırıcılığın yoğunluğunu gösterir).
Nelson KE, Williams CM, ed. Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice, 3rd ed. Boston, Ma: Jones & Bartlett Learning. 2013

Bulaşıcı hastalığın sürecinde üç farklı periyot bulunmaktadır: 

Bu Reklamı Kapat

Inkübasyon periyodu (Şekil 1): Hastalığın bulaştığı ve yakınmaların geliştiği zaman arasında geçen süredir. Bulaşıcı hastalıkların dinamik modelleri eksponansiyel, logaritmik, gamma ya da Weibull tarzı dağılım göstermektedir. Bu değerin hastalık dinamiğinde her zaman ortalama değeri geçerli olmayabilir. Sahip olduğu dağılıma göre sapmalar göstermesi olasıdır.

Latent periyod (Şekil 1): Hastalığın hastanın bedenine bulaştığı ve hastanın bulaşıcı olmaya başladığı an arasında geçen süredir. Saptaması zordur, ancak laboratuvar desteği ile saptamak mümkündür. Latent ile inkübasyon periyodu arasındaki ilişki önemlidir. Latent periyod inkübasyon periyodundan daha uzunsa, o zaman hasta fazla bulaştırıcı olmadan izole etmek mümkün olacaktır, ancak inkübasyon periyodu çok daha uzunsa ve HIV/AIDS’de olduğu gibi yılları bulursa, bir hastanın yakınmaları ortaya çıkmadan bir çok kişiye bu hastalığı bulaştırması teorik olarak mümkün olabilmektedir. 

Bulaştırıcı olunan periyod (Infectious Period): Günlerce hatta yıllarca sürebilen, en önemli etmenlerden birisi olarak kabul edilir ve R rakamını belirleyen bir unsurdur. Örn. HIV/AIDS’te eylem başı bulaştırma riski bir erkekte 0.008 iken, hasta yıllarca bulaştırıcı kalabilir ve R=2-5 arasında bir değere sahip olabilir. Bu çerçevede salgınlarda öncelikle müdahale edilmesi gereken parametre bulaştırıcı olunan periyoddur. Bulaştırıcı olan kişilerin tespit edilip, izole edilmeleri çok önemlidir. Ancak bulaştırıcılığın kuluçka süresinden kısa olduğu durumlarda ya da daha uzun olsa dahi çok bulaştırıcı olduğu durumlarda, hastalara testler (kan ve risk faktörlerine yönelik öngörü kuralları çerçevesinde) uygulanarak, ortaya çıkarılmaları önem arz edecektir. Bazen de hastalığın tedavi altına alınması bulaştırıcı olunan periyodun uzamasına neden olabilir. Bu çerçevede tedavi verilse bile hastalar izole edilmelidirler.

COVID-19 Hastalığının (SARS-CoV-2 Virüsünün) Dinamiği

COVID-19’in inkübasyon periyoduna ilişkin farklı veriler olmakla birlikte Dünya Sağlık Örgütü’ne göre ortalama 5-6 gün (14 güne kadar sürebilir) olarak bildirilmektedir. Latent periyodu ile ilgili belirsizlik sürerken, 17 kişiyi kapsayan bir çalışmada zirve vireminin (kandaki virüs yoğunluğu) inkübasyon periyodunun sonuna doğru geliştiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla hastalığın yakınmalar ortaya çıkmadan 1-3 gün kadar önce bulaştırıcı olduğu tahmin edilmektedir. Yapılan çalışmalarda hastalığın damlacık enfeksiyonları ve yüzeylerle temas etmek suretiyle bulaştığı anlaşılmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Yakınması olmayan COVID-19 hastalarının oranı ise bir diğer muammadır. Ancak %80 kadarının hafif semptomlu ya da asemptomatik (yakınması olmayan) olduğu tahmin edilmektedir. Bu çerçevede hafif dahi olsa yakınmaları ortaya çıkmadan önce bu hastaların tespiti olanaklı görünmemektedir. Yakınması olmayan hastalardan bulaş ise bugüne kadar gösterilmemiştir. Ancak yine de olmayacağı anlamına gelmeyecektir ve bu konu tartışmalıdır.

COVID-19’lu bir hastanın bulaştırıcı olma periyodu ise diğer bir bilinmeyendir. İnfluenza için kısa olan bu sürenin, COVID-19’da 10 gün ya da daha uzun bir süre olduğu tahmin edilmektedir. Süper bulaştırıcılar ile ilgili raporlar ciddiye alınmalı, ancak abartılmamalıdır. Mevsimlerin etkisi bilinmemektedir, ancak R0 değeri 2-3’lerde seyreden bir hastalık olduğu için mevsim değişikliğinden çok etkilenmeyeceği tahmin edilmektedir. 

Yapılan deneysel çalışmalarda COVID-19’un sıcağa karşı hassasiyeti gösterilmiş olsa da saha deneyimleri bu konuyla ilgili karşıt görüşler sunmaktadır. Yapılan çalışmaların yöntemleri eleştirilmektedir.

Salgınlarla mücadelelerde iki seçenek bulunur. Birisi salgının şiddetini ve etkisini hafifletmek (örn. hastalıkları ve ölümleri önlemek, sağlık sistemini zorlayacak salgın zirvesini önlemek, ekonomiyi korumak ve salgın eğrisini yayvanlaştırarak zaman kazanmak, aşı ve ilaç gelişimini bekleyebilmek için tolerans geliştirmek), diğeri ise salgını sınırlamaya yönelik müdahale yaklaşımlarıdır. Salgının yayılma hızı (iki katına çıkma zamanı, serial interval) 2009 influenza A H1N1 pandemisinde çok kısaydı (1-2 gün), ancak COVID-19’un yayılma hızının 4.4–7.5 gün olduğu tahmin edilmektedir. Diğer bir bilinmeyen vaka-fatalite hızıdır (VFH). COVID-19’un VFH’nın % 0.3–1 arasında olduğu tahmin edilmektedir. 

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
The Seven Poor Travellers (Charles Dickens)

A short and inspirational work by Charles Dickens written as a Christmas story. Outshined by Dickens much more well known Christmas story, this story has received scant notice. Written in the first person, Dickens tell of being a “poor traveller,” and discovering a humble inn during his travels. Set up as a charitable hostel by a gentlemen deceased over a century previously, the inn offers to “six poor traveller’s,” true in heart, free lodging for one night plus enough money to purchase a simple meal. After satisfying himself of the bona fides of this charitable work, the
“seventh poor traveller,” as Dickens refers to the narrator, determines to contribute his own gift to his fellow “traveller’s,” it being Christmas Eve. Securing a sumptuous meal for the holy occasion, and preparing his own secret recipe of wassail, he shares a most satisfying Christmas Eve meal with his fellows, topping off the night with a personal story that befits a Christ-like life of humble service to the meanest among us. The story told, and following activities, serve to illustrate well the concept Dickens wishes to drive home, which is that at best we are all “poor
traveller’s” together in this life, and make the best of it all by sharing with a true heart whatever good and honest fare comes our way. Without the burden of judging harshly those whom we encounter who seem beneath our station, true happiness may be achieved before we, too, depart this veil of tears.

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺25.00
The Seven Poor Travellers (Charles Dickens)

Salgını hafifletmeye yönelik olarak aynı anda farklı yöntemlerin kullanımı söz konusu olmaktadır. Bunlar bireysel düzeyde sosyal mesafeye ilişkin davranış değişikliklerinden toplumsal düzeyde sokağa çıkma yasaklarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Kişilere karantina uygulamaları, toplantıların iptali, COVID-19’un tespit edildiği işletmelerin kapatılmaları, okulların kapatılmaları, yerleşim yerlerine karantina gibi uygulamalar bu kapsamda yer almaktadır. Örneğin sosyal mesafe kuralının uygulanması R0 değerini bir günde %60 oranında azaltmaktadır (Şekil 2). Ancak sosyal mesafenin süresi de önemli olmaktadır. Bu nedenle bireylerin mümkün olduğunca sokağa çıkmamaları arzu edilir. 

Ancak burada en önemli görev özellikle hafif yakınmaları başlamış olan bireylere düşmektedir. Bu hastalar ne zaman kendilerini hemen geriye çekip izole ederlerse ve hastalığı başkalarına bulaştırmazlarsa hastalığın yayılması o derece hızla engellenmiş olacaktır. 

Ancak bu durumda hasta evde yalnız bırakılmamalıdır. Ev içinde diğer bireylere bulaşın önlenmesine yönelik tedbirlerin alınması, evde hastaların tedavi edilmeleri ve ekonomik olarak desteklenmeleri üzerinde durulması gereken önemli noktalardır.

Filyasyon ve hastaların takibi özellikle salgının erken aşamalarında önemlidir. Yapılan tahminlere göre R0'ın 2.5 olduğu durumlarda temas edenlerin %70’inin takip edilmesi durumunda salgının yayılmasının önlenmesi mümkündür. Ancak takip yanı sıra hasta bireylerin izolasyonu eş zamanlı yapılmalıdır. Aksi takdirde üslü katlar halinde temas edilen kişi sayıları artış göstereceği için, takipleri de sıkıntılı hale gelecektir. Şu anda geliştirilen akıllı telefon uygulamaları ile hasta bireylerin takibi sağlanmaya çalışılmaktadır.

COVID-19’a ilişkin sosyal mesafe simülasyonu modeli (mor=vaka izolasyonu olduğunda; yeşil= salgın boyunca sosyal izolasyon yapıldığında; mavi=kısıtlı süreliğine sosyal izolasyon yapıldığında salgın yeniden aktive olur).
COVID-19’a ilişkin sosyal mesafe simülasyonu modeli (mor=vaka izolasyonu olduğunda; yeşil= salgın boyunca sosyal izolasyon yapıldığında; mavi=kısıtlı süreliğine sosyal izolasyon yapıldığında salgın yeniden aktive olur).
Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD. How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? Lancet. 2020 Mar 21;395(10228):931-934. doi: 10.1016/S0140-6736(20)30567-5

Sosyal mesafe kavramı ele alınacak olursa, farklı senaryoların oluşturulması mümkündür. Bu senaryolar arasında aşağıdaki adımlar bulunabilir: 

  1. Agresif sokağa çıkma yasağı: Agresif sosyal mesafe oluşturma ve dokuz haftalık sokağa çıkma yasağı
  2. Gevşetilmiş sokağa çıkma yasağı: Sınırlı sosyal mesafe ve 15 hafta sokağa çıkma yasağı
  3. Çoklu, kısa sokağa çıkma yasağı: Çoklu, kısa süreli sokağı çıkma yasakları, kısıtlı sosyal mesafe ile birlikte
  4. Zayıf sokağa çıkma yasağı artı tedavi: Çok sınırlı sosyal mesafe ve beş ay sonra aşı yapılması ve tedavinin verilmesi 

Sosyal mesafe, karantina ve sokağa çıkma yasağı gibi tedbirlerin salgını hafifletici özellikleri konusu yukarıda tartışılmıştır. Aşağıda ise R0 değerini düşürmek için gerekli ek tedbirler ifade edilmektedir:

  1. Disiplin: Herkes kurallara uymak durumundadır. 
  2. Temasın takibi: Hasta bireylerin temas takibi yapılmalıdır. Gerekirse teknolojiden yararlanılmalıdır.
  3. Seyahatlerin sınırlandırılması: Salgının yoğun olduğu yerlerden az yoğun olduğu yerlere seyahatin kısıtlanması sağlanmalıdır.
  4. Vaka tespitinin geliştirilmesi: Erken dönem yakınmaları ortaya çıkan hastaların kendilerini hızla izole etmeleri ve hemen sağlık kurumlarını bilgilendirmeleri yanı sıra filyasyonun yapılabilmesi için ilgili kurumlarda bulunan verilerin vaka tespiti için kullanıma açılması sürecin yönetiminde yararlı olacaktır. 
  5. Sağlık sisteminin güçlendirilmesi: Mevcut hastanelerin güçlendirilmeleri, pandemi için sahra hastanelerinin inşası, sağlık çalışanlarının eğitilmeleri, sağlık çalışanlarının korunması, sağlık imkanlarının dengeli dağılımının sağlanması, kaynakların daha etkin kullanılması, bu amaçla teknoloji ve bilişimin kullanılması vb. önerilmektedir.
  6. İnsandan insana bulaş yanı sıra hayvandan insana bulaşın engellenmesi önerilmektedir.
  7. Hastalığın şiddeti, yayılımı, tedavisi gibi konularda araştırmalar desteklenmelidir.
  8. Halk COVID-19’un riskleri ve alınacak tedbirler konusunda aydınlatılmalıdır.
  9. Sektörler arası işbirliğini arttırarak toplumda yaşayan bireylerin sosyal, sağlık ve ekonomik gereksinimleri karşılanmalıdır.
  10. Mülteciler gibi risk altındaki bireylerin salgına karşı önleyici uygulamalardan yararlanmaları sağlanmalıdır.

Ancak bu tarz senaryo ve modellerin her zaman kısıtlılıkları bulunmaktadır. Salgının karmaşıklığı ve birçok öngörülemeyen etmen olması belirsizliği daha da körüklemektedir. COVID-19 salgını ile ilgili çalışmalar hızla sürmekle birlikte ve birçok bilginin hakemli ve hakemsiz dergilerde yayınlanmasına rağmen, bilinmezler varlığını sürdürmektedir. Hazırlanılan modelleme algoritmaları ya da formüllerin içine bilinmeyen parametrelerin yerine varsayımsal değerler ya da zayıf çalışma desenine sahip çalışmaların verileri eklenmek durumunda kalınabilmektedir. Bu çerçevede yapılan öngörüler gerçeğinden sapma gösterebilmektedir.

Bu nedenle bazı uzmanlar iyi bir öngörünün, başka salgınlardaki deneyimlere dayanarak, en fazla iki hafta sonrasını öngörebileceğini ifade etmektedirler. Öngörülerin sağlamlıklarının ise ancak salgın başladıktan aylar, hatta bir iki yıl sonra anlaşılabileceği ifade edilmektedir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 14
  • Bilim Budur! 6
  • Umut Verici! 6
  • Merak Uyandırıcı! 5
  • Muhteşem! 4
  • İnanılmaz 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Korkutucu! 2
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • K. Bozorgmehr, et al. (2020). Covid And The Convergence Of Three Crises In Europe. The Lancet Public Health. | Arşiv Bağlantısı
  • D. Adam. The Simulations Driving The World's Response To Covid-19. (1 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: Nature | Arşiv Bağlantısı
  • M. Lipsitch, et al. (2020). Defining The Epidemiology Of Covid-19 -Studies Needed. The New England Journal of Medicine, sf: 1194-1196. | Arşiv Bağlantısı
  • K. E. Nelson, et al. (2013). Infectious Disease Epidemiology: Theory And Practice. ISBN: 978-1449683795. Yayınevi: Jones & Bartlett Learning.
  • A. Baranoskij. Covid-19 Growth Modeling And Forecasting With Prophet. (4 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: Medium | Arşiv Bağlantısı
  • L. Hébert-Dufresne, et al. (2020). Beyond R0: The Importance Of Contact Tracing When Predicting Epidemics. medRxiv. | Arşiv Bağlantısı
  • J. Eisenberg. How Scientists Quantify The Intensity Of An Outbreak Like Covid-19. (17 Mart 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: University of Michigan | Arşiv Bağlantısı
  • R. M. Anderson, et al. (2020). How Will Country-Based Mitigation Measures Influence The Course Of The Covid-19 Epidemic?. The Lancet, sf: 931-934. | Arşiv Bağlantısı
  • WHO. Coronavirus Disease (Covid-2019) Situation Reports. (12 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: WHO | Arşiv Bağlantısı
  • K. Droegemeier, et al. Rapid Expert Consultation On Sars-Cov-2 Survival In Relation To Temperature And Humidity And Potential For Seasonality For The Covid-19 Pandemic. (7 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: The National Academies Press | Arşiv Bağlantısı
  • A. Ault. Sars-Cov-2 May Confound Seasons, Persist In Warmer Months, Report Shows. (11 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: Medscape | Arşiv Bağlantısı
  • A. Prakash. Covid-19 Impact Over The Next Two Years. (11 Nisan 2020). Alındığı Tarih: 12 Nisan 2020. Alındığı Yer: Thought Spot | Arşiv Bağlantısı
  • A. R. Tuite, et al. (2020). Reporting, Epidemic Growth, And Reproduction Numbers For The 2019 Novel Coronavirus (2019-Ncov) Epidemic. Annals of Internal Medicine. | Arşiv Bağlantısı
  • J. T. Wu, et al. (2020). Nowcasting And Forecasting The Potential Domestic And International Spread Of The 2019-Ncov Outbreak Originating In Wuhan, China: A Modelling Study. The Lancet, sf: 689-697. | Arşiv Bağlantısı
  • M. Perc, et al. (2020). Forecasting Covid-19. Frontiers in Physics. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 23:02:31 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8535

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Spor
Dinozor
Işık
Beslenme Biçimi
Moleküler Biyoloji
Pandemik
Lgbt
Hastalık Dağılımı
Olasılık
Semptom
Diş Gelişimi
Dünya Dışı Yaşam
Evrimleşme
Görme
Evrim Ağacı Duyurusu
Saç
Sinir Hücresi
Evrim Ağacı
Astronomi
Homeostasis
Albert Einstein
Sayı
Maske Takmak
Devir
Karar Verme
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.