Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Kokain Nedir? Kokainin Kökeni ve Etkileri Nelerdir?

Kokain Nedir? Kokainin Kökeni ve Etkileri Nelerdir? Salon
24 dakika
11,297
  • Biyokimya
  • Psikoaktif İlaçlar

Kokain, güçlü bir uyarıcı ve son derece bağımlılık yapan bir uyuşturucu maddedir. Kokain, Güney Amerika'da yetişen Erythroxylon coca (veya kısaca "koka") ve Erythroxylum novogranatense türü bitkilerden üretilen, alkaloid bir uyarıcı uyuşturucudur.[1], [2] Kokain öylesine güçlü bir uyuşturucudur ki sadece 1 doz kullanımı sonucunda uyuşturucunun etkilerine karşı tolerans geliştirme ve dolayısıyla bağımlılık sürecine girmek mümkündür.[3] Her bir doz bir öncekinden daha yetersiz geleceği için, tekrarlayan kullanım sonucunda kokain bağımlılığı oluşur.

Kokain kullanımı, genel ölüm riskini artırır ve özellikle de damar içi kullanımı travma, kan enfeksiyonları ve HIV gibi bulaşıcı hastalık riskini artırır. Ayrıca kokain kullananlarda inme, kalp krizi, kardiyak aritmi, (sigara gibi içildiğinde) akciğer hasarı ve ani kardiyak ölüm riski de daha yüksektir.[2], [4] Yasa dışı olarak satılan kokain genellikle lokal anestezikler, levamizol, mısır nişastası, kinin veya şeker ile karıştırıldığında ek toksisiteye neden olabilir.[5] 2017'de yayınlanan Küresel Hastalık Yükü çalışması, kokain kullanımının dünya çapında yılda yaklaşık 7300 ölüme neden olduğunu bulmuştur.[6] Kokainden kurtulmaya çalışan bağımlılar, depresyon, libido azalması, zevk hissetme yeteneğinde azalma ve yorgunluk ile birlikte kokain aşerme ve uyuşturucu yoksunluğu yaşarlar.[2]

Bu Reklamı Kapat

Kokain almak için en sık kullanılan yol, yaklaşık 3 dakikada etki eden burundan çekmedir. Bir diğer yol ise damar yoluyla enjeksiyondur. Suda karıştırılıp damara enjekte edilen kokain, sadece 20 saniyede etki eder (kullanıcılar arasında "speedball" olarak bilinen bir yöntem dahilinde kokain, bazen eroin ile birlikte de enjekte edilebilir).[7] Enjekte edilen madde steril olmadığından, bu ekstra riskli bir kullanım yoludur. Dumanı içe çekme ise hem en hızlı etki eden hem de en kolay bağımlılık yapan yoldur.

Kokain, kan-beyin bariyerini bir proton-bağlı organik katyon antiporter aracılığıyla ve (daha az ölçüde) hücre zarları boyunca pasif difüzyon yoluyla geçer.[8], [9], [10] Kokain, dopamin taşıyıcısını bloke eder, dopaminin sinaptik yarıktan sinaptik öncesi akson terminaline geri alınmasını engeller; sinaptik yarıktaki daha yüksek dopamin seviyeleri, sinaptik sonrası nörondaki dopamin reseptör aktivasyonunu artırır ve bu sayede öfori ile uyarılmaya neden olur.[11], [12], [13], [14] Kokain ayrıca serotonin taşıyıcısını ve norepinefrin taşıyıcısını bloke eder, sinaptik aralıktan pre-sinaptik akson terminaline serotonin ve norepinefrin geri alımını inhibe eder ve sinaptik sonrası nöronda serotonin reseptörlerinin ve norepinefrin reseptörlerinin aktivasyonunu artırarak kokain maruziyeti ile ilişkili zihinsel ve fiziksel etkilere sebep olur.[15]

Bu Reklamı Kapat

Kokain, beyindeki ödül yollarını uyarır.[2] Zihinsel etkileri arasında yoğun bir mutluluk hissi, cinsel uyarılma, gerçeklikle temasın kesilmesi veya ajitasyon sayılabilir. Fiziksel etkiler arasında hızlı kalp atışı, terleme ve genişlemiş gözbebekleri bulunur. Yüksek dozlarda kokain tüketmek, yüksek kan basıncına veya yüksek vücut ısısına neden olabilir.[16] Etkiler, kullanımdan saniyeler ila dakikalar sonra başlar ve 5-90 dakika arasında sürer. Kokain ayrıca uyuşma ve kan damarı daraltma özelliklerine de sahip olduğundan, bazen boğazda veya burun içinde yapılan ameliyatlar sırasında ağrı, kanama ve ses teli spazmını kontrol altına almak için de kullanılır.[17]

Kokain, özellikle de 1850 yılından sonra medikal etkileri sebebiyle Batı tıbbında yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır. Kokainin lokal anestezik ve uyarıcı etkileri ilk olarak Sigmund Freud ve Karl Koller tarafından keşfedilmiştir. İlk olarak Karl Koller'in katarakt ameliyatında kokain kullanmasının ardından anestezi kullanımı gerektiren tüm cerrahi işlemlerde kokainden yararlanılmıştır. Kokain, bir dönem Coca Cola'ya da ilave edilmiştir (firmanın adındaki "coca" buradan gelmektedir).[18]

Bir süre sonra suistimallerin giderek artmasıyla kokain, 1960 yıllarında yasa dışı ilan edilmiştir. Fakat 1970'li yıllarda, yasaklara rağmen Amerika'da kullanımı oldukça popüler hale gelmeye başlamıştır. Kokainin kullanıcılarında ortaya çıkan psikolojik ve fizyolojik olumsuz etkilerden dolayı ve aynı zamanda bağımlılık yapıcı özelliği sebebiyle, kokain günümüzde ilaç olarak kullanılmamaktadır. Bulundurulması ve kullanılması yasaktır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kokainin Kimyasal Özellikleri ve Sentezi

Kokain, C17H21NO4\text C_{17}\text H_{21}\text N\text O_4 formülüne sahip, koka ağacından (Erythroxylon coca) elde edilen bir alkoliddir. Kokainin erime noktası 98 santigrat derece ve kaynama noktası 187 santigrat derecedir. Suda az çözünmesine karşın uçucu yağlar, etil eter, benzen, kloroform, toluen içinde çözünür; etanol içindeyse çok iyi çözünür. İçinde çözülmediği maddeler arasında griserol ve petrol eteri sayılabilir.

Koka Ağacı ve meyvesi. Meyvesi kiraza benzetilir.
Koka Ağacı ve meyvesi. Meyvesi kiraza benzetilir.

Kokain, en saf halinde beyaz, inci gibi bir üründür. Toz halinde kokain, tipik olarak kokain hidroklorür olarak isimlendirilen bir tuz hâlinde bulunur. Kokain, kimi zaman sokakta satılmadan önce kimi zamansa satın alımdan sonra kullanıcılar tarafından talk, laktoz, sukroz, glikoz, mannitol, inositol, prokain, tetrakain, fenitoin, lignokain, striknin, levamizol, inositol, lidokain, opioidler (örneğin esrar), amfetaminler (C9H13N\text C_9\text H_{13}\text N), anti-histaminler (C23H24FN5\text C_{23}\text H_{24}\text F\text N_5), benzokain (C9H11NO2\text C_9\text H_{11}\text N\text O_2), fensiklidin (PCP, melek tozu) ve bazen de arsenik, kafein, kinidin ile karıştırılabilmektedir (veya kullanıcılar arasındaki tabiriyle "kesilebilmektedir").[19]

DEA tarafından ele geçirilmiş bir miktar kokain tozu
DEA tarafından ele geçirilmiş bir miktar kokain tozu
Wikipedia

Krek Kokain

"Krek" ("taş" veya "crack") kokain, kokainin sodyum bikarbonat (kabartma tozu) ve su ile işlenmesi sonucu küçük "taşlar" haline getirilen, dumanı içilebilir bir şeklidir.[4], [7] Crack kokain, ısıtıldığında çıkardığı "çatırtı" (İng: "crack") seslerinden dolayı "crack" olarak anılır.

Crack kokain, genellikle cam bir boru yardımıyla içilir ve solunduğunda, akciğerlerden geçip doğrudan merkezi sinir sistemine ulaşarak, çok güçlü olabilen ve neredeyse anında vuran bir "kafa olma" etkisi yaratır üretir - bu ilk stimülasyon fırlamasına "rush" denir. Bunu, aynı derecede yoğun bir düşme takip eder ve kullanıcının daha fazla uyuşturucu için adeta can atmasına neden olur. Crack kokain bağımlılığı genellikle sadece 4-6 haftada oluşur (bu, bağışıklık oluşturması 3-4 yıl kadar sürebilen normal kokainden çok daha hızlıdır).[20]

Krek kokainin rengi, kullanılan kokainin kökeni, amonyak veya kabartma tozu ile hazırlama yöntemi ve saflığı etkileyen unsurların varlığı gibi çeşitli faktörlere bağlıdır. Genellikle rengi, beyazdan sarımsı bir krem rengine ve hatta açık kahverengiye kadar değişebilir. Krek kokainin yapısı ayrıca toz kokainin katkı maddesine, kökenine ve işlenmesine ve bazı dönüştürme yöntemlerine de bağlıdır. Bazen aşırı yağlı ve ufalanan bir yapıdayken, kimi zaman sert ve neredeyse kristal bir yapıda olabilmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Krek kokain taşları
Krek kokain taşları
Wikimedia

Laboratuvar Güvenlik Önlemleri

Laboratuvarda çalışırken güvenlik önlemlerinin alınması hayati öneme sahiptir. Konu kokain gibi solunması ile bile çok ağır etkiler bırakabilen bir uyarıcıysa konunun ciddiyeti artacaktır. Laboratuvar çalışanlarının uyması gereken güvenlik önlemleri vardır. Kokain için gerekli görülen önlem kodları aşağıda sıralanmıştır:

  • P261: Tozunu/dumanını/gazını/sisini/buharını/spreyini solumaktan kaçının.
  • P264: Kullandıktan sonra ellerinizi [vb.] iyice yıkayın.
  • P270: Bu ürünü kullanırken yemek yemeyin, içmeyin veya sigara içmeyin.
  • P271: Yalnızca açık havada veya iyi havalandırılan bir alanda kullanın.
  • P272: Kirlenmiş iş kıyafetlerinin işyeri dışına çıkmasına izin verilmemelidir.
  • P280: Koruyucu eldiven, koruyucu giysi, göz koruması, yüz koruması, işitme koruması vb. kullanılmalıdır.
  • P301+P316: Yutulduğu taktirde derhal acil tıbbi yardım alın.
  • P302+P352: Ciltle teması halinde bol su ile yıkayın.
  • P304+P340, P316, P321, P330: Solunması durumunda kişiyi temiz havaya çıkarın ve nefes almasını sağlayın. Derhal acil tıbbi yardım alın.
  • P333+P313: Cilt tahrişi veya kızarıklık oluşursa tıbbi tavsiye/ müdahale alın.
  • P361+P364: Kirlenmiş olan giysilerinizi hemen çıkarın ve tekrar kullanmadan önce yıkayın.
  • P403+P233: İyi havalandırılan bir yerde saklayın ve konteynırı sıkıca kapalı tutun.
  • P405 ve P501: Kilitli depoda tutun ve içeriği/kabı atın.[21]

(+/-) Kokain Sentezi

Kokain hidroklorür, kokainin amonyak gibi bir alkali çözelti ile karıştırılması ardından eter gibi bir çözücü eklenmesiyle serbest baza dönüştürülür. Karışım iki katmana ayrılır: üst katman çözücü içinde çözülmüş kokain içerir. Çözücü daha sonra buharlaştırılabilir ve geriye nispeten saf kokain kristalleri kalır. Bunun dışında farklı kokain sentezi mekanizmaları da kullanılabilmektedir.

(D/L) Glutamik Asitten (+/-) Kokain Sentezi

Kokain sentezi için aşağıda gördüğünüz glutamik asit kullanılabilir.

D-Glutamik asit
D-Glutamik asit

L-Glutamik asit, D-glutamik asitin enantiyomeridir. Glutamik asit, glutamat olarak bilinir ve polar yapılı bir aminoasittir. Glutaminin anyonik bir formu olduğu söylenebilir. Proteinleri oluşturan yirmi aminoasitten biridir. Hidroksibütirat üzerinden sentezlenebilir. Glutamik asitin D enantiyomerinden doğal kokain, L enantiyomerinden doğal olmayan kokain sentezi yapılır:

Bu Reklamı Kapat

D ve L Glutamik asit enantiyomerlerinden + ve - kokain sentezlenmesi
D ve L Glutamik asit enantiyomerlerinden + ve - kokain sentezlenmesi

İlk Kokain Sentezi Çalışması

Kokain yerli kabileler gibi unsurlar tarafından, bahsedeceğimiz sentezden önce de tüketilmişti. Bahsedeceğimiz sentez metodu 1901 yılında Richard Willsratter ve Adolf Bode'un geliştirdiği metottur.

Richard Willsratter
Richard Willsratter

Bu ufuk açıcı çalışmada, yazarlar sentezlerine sikloheptanondan başladılar ve 23 lineer adımda (±)-kokain sentezini tamamladılar. Anahtar adım, tropan iskeletini oluşturmak için bir intramoleküler transannüler S2NS_2N'nin izlediği bir brominasyondur.

İlk kokain sentezi mekanizması
İlk kokain sentezi mekanizması

Sikloheptanon, tropan iskeletine öncü B'yi vermek üzere indirgeyici bir şekilde amine edilen alilik bromür A'ya işlendi. Br2Br_2'ye maruz bırakıldıktan sonra anahtar molekül içi transanüler S2NS_2N elde edildi ve elde edilen tuz (C), tropinon sentezini tamamlamak için ayrıca manipüle edildi. Son olarak, bir α-karboksilasyon, çözünen metal indirgemesi, Fischer esterifikasyonu ve bir benzoilasyon sonucu (±)-kokain elde edilmiş oldu.

Robinson Çifte Mannich Reaksiyonu

Tropinon sentezi için kullanılabilecek metotlardan biri de Robinson'un 1917'de kullandığı Çifte Mannich reaksiyonudur.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı

Robinson tarafından dahiyane bir şekilde tasarlanan ve daha sonra Schopf tarafından geliştirilen "fizyolojik koşullar altında" tropan alkaloitlerinin sentezinin geniş çapta uygulanabilir olduğu kanıtlanmıştır.[22]

Bu sentezde Robinson; bir molekül süksinaldehit, metilamin ve aseton (veya dikarboksilik asit türevi) arasındaki reaksiyonu basit bir tek kap prosedüründe kullandı. Sentezde, C-C bağ oluşumu için iki ardışık Mannich reaksiyonu yer alıyordu.

Sentez, bir pirolidin türevi ve asetonun enol formu (veya dikarboksilik asit türevi) arasındaki moleküller arası bir reaksiyondur ve bunlardan ikincisi molekül içinde meydana gelir.

Çifte Mannich reaksiyonu
Çifte Mannich reaksiyonu

Robinson'un sentezi için önerilen reaksiyon mekanizması, aldol yoğunlaşmasına benzetilir:

Aldol yoğunlaşması
Aldol yoğunlaşması

Tropinon sentezinden sonra kokain elde etmek için yukarıda verilen ilk kokain sentezindeki işlemler uygulanabilir (Bir α-karboksilasyon, çözünen metal indirgemesi, Fischer esterifikasyonu ve bir benzoilasyon sonucu (±)-kokain elde edilmiş olur.).

Kısaca Kokain Biyosentezi

Kokainin biyosentezi organik kimyagerlerin uzun zamandır ilgisini çeken bir konudur. Sonuçta kokainin aşağıda da bahsedileceğimiz biyolojik ve psikolojik etkileri oldukça dikkat çekicidir. Ama tek sebep bu değildir. Yoğun ilginin başka bir nedeni, barındırdığı olağandışı bisiklik (iki halkalı) yapısıdır.

Kokainin bisiklik (iki halkalı) ilginç yapısı.
Kokainin bisiklik (iki halkalı) ilginç yapısı.

Kokain biyosentezini iki aşamada açıklayabiliriz. Birinci aşamada N-(4-aminobütil) guanidinden 1,4-bütandiamin (Putresin) ve neticede metil pirolinyum sentezlenir ve ikinci aşamada bunun üzerinden tropan sentezlenir. Buradan sonra da kokain elde etmek bilinen bir yöntemdir (bir α-karboksilasyon, çözünen metal indirgemesi, Fischer esterifikasyonu ve bir benzoilasyon sonucu (±)-kokain elde edilmiş olur).

1. aşama: Metil pirolinyum sentezi
1. aşama: Metil pirolinyum sentezi
2. aşama: Metil pirolinyumdan doğal(-) kokain sentezi
2. aşama: Metil pirolinyumdan doğal(-) kokain sentezi

Kokain Kaçakçılığı

Dünya Çapında Kokain Kaçakçılığı

Tüm zamanların en yüksek miktarı olan 1.436 tonluk küresel ele geçirme olayı, 2019’da, 2018 yılındaki miktara göre %9,6 oranında artış göstererek gerçekleşmiştir.

2019 yılında küresel boyutta yakalanmış olan kokain miktarının %83’ü, büyük miktarı Güney Amerika’da olmak üzere Kıta Amerika’sında yakalanmıştır. 2019 yılında Güney Amerika’daki kokain yakalama miktarı bir önceki yıla göre %5 artış göstererek şimdiye kadar yakalanan en yüksek miktarına ulaşmıştır. Yine, 2019 yılında, AB ülkeleri tarafından toplam 213 ton kokain yakalanmıştır. Bu miktarın büyük çoğunluğu Belçika (65 ton), Hollanda (44 ton) ve İspanya (38 ton) tarafından gerçekleştirilen operasyonlarda ele geçirilmiştir.

Geçmişten Bir Sima: Juan Pablo Escobar

1976'da Escobar, kokain piyasasına ilk adımını atmış ve Medellin Karteli isimli uluslararası yasa dışı bir suç örgütü kurmuştur. 1976 yılında Escobar ve kartel çetesinin pek çok üyesi Ekvador 'da 18 kilogram uyuşturucu madde ile yakalanmıştır. Açılan davada hakimlere rüşvet teklif etse de davadan beraat etmesi mümkün olmamıştır. Dava kaçakçılığa tanıklık eden iki memurun ölümü ile düşürülmüştür.

Pablo Escobar
Pablo Escobar

Escobar'ın kokain imparatorluğunun ilginç öyküsü, filmlerde (örneğin Blow) ve televizyon dizilerinde (örneğin Narcos) dramatize edildi ve Kolombiya'da kokain ticaretinden elde edilen abartılı zenginliği gözler önüne serildi. En iyi döneminde, Escobar'ın karteli, ABD'ye kaçırılan kokainin yaklaşık %80'ini sağladı (günde yaklaşık 15 ton) ve Escobar'ın kişisel geliri yılda yaklaşık 22 milyar doları aştı. Bu nedenle Escobar, "Kokain Kralı" olarak adlandırıldı ve tarihin en zengin suçlusu oldu. Sadece bu da değil: Kazancının tahmini net değeri olan yaklaşık 30 milyar dolar, onu dünyanın en zengin insanlarından biri yaptı. 

Bu Reklamı Kapat

Sonunda, ev hapsine mahkûm edildi; ancak kaçışının ardından, 1993'te bir çatışma sırasında öldü. Kendisinin ölümü sonrası kurduğu karteller dağıtıldı ve Escobar'ın "Kokain İmparatorluğu"ndan geriye pek bir şey kalmadı.

Türkiye'de Kokain Kaçakçılığı

2020 yılında Türkiye'de 2.573 kokain olayı gerçekleşmiş, bu olaylarda 4.446 şüpheli yakalanmasıyla birlikte, 1.961 kg kokain ele geçirilmiştir. 2020 yılında ele geçirilen kokain miktarı 2019 yılına göre %19,7 oranında artış göstermiş ve bu miktar ile 2019 yılında kırılan Cumhuriyet tarihi rekoru geçilerek 1.961 kg ile yeni bir rekora daha imza atılmıştır.

Kokainin Etkileri

Kokainin kötüye kullanımı, dünya çapında önemli bir sağlık sorunudur. Acil servise başvuran akut kokain toksisitesi olan hastalar, akut koroner sendrom, felç ve ölüm gibi patolojik sekellere yol açan taşikardi, ritim bozukluğu, hipertansiyon ve koroner vazospazm için acil tedavi gerektirebilir.[23], [24], [25]

Geçtiğimiz birkaç on yılda, uyuşturucu kaçakçılığı amacıyla kokaini vücutlarına saran çok sayıda "vücut paketleyicisi" de bu torbaların yırtılması sonucunda acil servise başvurmak zorunda kalmıştır. Birçok hastanın aynı zamanda alkol veya diğer yasa dışı maddeleri de yutmuş olması nedeniyle hasta yönetimi de zorlaşmaktadır. Kokain, vücuttaki her organı olumsuz etkileyebilirken, en ölümcül etkileri kardiyovasküler sistem üzerindedir.

Bu Reklamı Kapat

Kokainin İnsan Biyolojisine Etkisi ve Bağımlılık

Kokain, beynin dopamin taşıyıcılarının olduğu her yerde dopamin birikimi üretir. Dopamine duyarlı hücreler, duygusal tepkileri kontrol eden ve onları anılarla ilişkilendiren limbik sistemde oldukça yoğunlaşmıştır.

Limbik sistemin belirli bir parçası olan nükleus akkumbens (NAc), kokainin etki ettiği en önemli bölge gibi görünmektedir. Dopamin tarafından uyarıldığında NAc'deki hücreler haz ve tatmin duyguları üretir. Bu tepkinin doğal işlevi, hayatta kalma ve üremenin temel biyolojik hedeflerini destekleyen faaliyetlere odaklanmamıza yardımcı olmaktır. Örneğin, susamış bir kişi içki içtiğinde veya biri orgazm olduğunda, dopaminerjik hücreler NAc'yi dopamin molekülleri ile doldurur. Alıcı hücrelerin tepkisi bizi iyi hissettirir, aktiviteyi tekrarlamak ve bu hazzı yeniden yaşamak ister.

Kokain, NAc'de yapay olarak dopamin birikmesine neden olarak muazzam derecede güçlü haz duyguları verir. Bir doz kokainden sonra NAc'deki reseptörlere bağlanan dopamin miktarı, doğal aktivitelerle ilişkili miktarları aşabilir ve susuzluğu giderme veya seksten daha fazla haz üretir. Bazı laboratuvar hayvanları seçim hakkı verilirse, yiyecekleri görmezden gelecek ve açlıktan ölene kadar kokain almaya devam edecektir.

Şekil 1. Kokain ve Salin ile Bölgesel Beyin Aktivasyonu   (a) Kokainden sonra önemli fMRI sinyal değişiklikleri gösteren, ancak salininfüzyonlarından sonra olmayan subkortikal beyin bölgelerinin görüntüleri. Solda, kokain alan on denekten ortalama fMRI verileri için infüzyon öncesi ve sonrası zaman noktalarının dört koronal seviyesindeki Kolmogorov-Smirnov (KS) istatistiksel haritaları bulunmaktadır. Bu KS istatistiksel haritaları, karşılık gelen gri tonlamalı ortalama yapısal haritalar üzerinde sözde renkte kaplanmıştır. Pozitif sinyal değişikliği olan aktivasyonlar NAc/SCC, BF/GP ve VT'yi içerirken, negatif sinyal değişikliği olan aktivasyonlar amigdalayı içerir.   (b) Kokain ve salininfüzyonlarından sonra diğer paralimbik ve heteromodal korteks aktivasyonlarının görüntüleri. Gösterilen bölgeler arasında lateralprefrontal korteks (LPFC), anteriorsingulat, insula ve parahipokampalgirus bulunur. Görüntü ve grafik düzeni (a)'da açıklanan kuralları takip eder.
Şekil 1. Kokain ve Salin ile Bölgesel Beyin Aktivasyonu
(a) Kokainden sonra önemli fMRI sinyal değişiklikleri gösteren, ancak salininfüzyonlarından sonra olmayan subkortikal beyin bölgelerinin görüntüleri. Solda, kokain alan on denekten ortalama fMRI verileri için infüzyon öncesi ve sonrası zaman noktalarının dört koronal seviyesindeki Kolmogorov-Smirnov (KS) istatistiksel haritaları bulunmaktadır. Bu KS istatistiksel haritaları, karşılık gelen gri tonlamalı ortalama yapısal haritalar üzerinde sözde renkte kaplanmıştır. Pozitif sinyal değişikliği olan aktivasyonlar NAc/SCC, BF/GP ve VT'yi içerirken, negatif sinyal değişikliği olan aktivasyonlar amigdalayı içerir.
(b) Kokain ve salininfüzyonlarından sonra diğer paralimbik ve heteromodal korteks aktivasyonlarının görüntüleri. Gösterilen bölgeler arasında lateralprefrontal korteks (LPFC), anteriorsingulat, insula ve parahipokampalgirus bulunur. Görüntü ve grafik düzeni (a)'da açıklanan kuralları takip eder.

Kokain, psikoaktif ve bağımlılık yapıcı etkilerini öncelikle, haz ve motivasyonu düzenleyen birbirine bağlı bir dizi bölge olan beynin limbik sistemi üzerinde etki ederek üretir. Öncelikle kısa vadeli bir etki olan nörokimyasal dopamin birikmesi yani öforiye ve kokaini tekrar alma arzusuna yol açar.

Bu Reklamı Kapat

Kokain, ödül sistemine dokunarak ve dopamin salınımını tetikleyerek çalışır. Bu kokainin sadece psikolojik olarak değil, aynı zamanda nörokimyasal olarak da aşırı derecede bağımlılık yaptığı anlamına gelir.

Kokainin etkileri dozun gücüne, kimyasalların karışımına, kişinin fizyolojisine ve kokaini aldığı andaki ruh haline bağlıdır. Kokain patlaması sadece kısa bir süre, inhalasyondan sonra yaklaşık 15-30 dakika sürer.

Özetlemek gerekirse kokain; beynin haz merkezi olan ve ödül duygularıyla ilgili ventral tegmental alan (VTA) ve nükleus akkumbensteki (NAc), hafıza merkezleri olan amigdala ve hipokampustaki, tartım seçenekleri ve kısıtlama için bir merkez olan frontal korteksteki yani beynin birçok bölgeden oluşan limbik sistemi üzerindeki etkileriyle kısa vadede öforiye, uzun vadede ise bağımlılığa neden olur.

Şekil 2 . Öfori ile İlişkili Olan Limbik ve Paralimbik Beyin Bölgelerinin Özet Şeması
Şekil 2 . Öfori ile İlişkili Olan Limbik ve Paralimbik Beyin Bölgelerinin Özet Şeması

Yukarıdaki özet şemalar, kokain infüzyonundan sonra aktif olacağı tahmin edilen beyin bölgelerinin (sarı renkle işaretli) bir şemasıdır. Başlangıç ve infüzyon sonrası karşılaştırmalarda görülen bir pontin aktivasyonunda potansiyel olarak kapsanan diğer iki beyin sapı monoaminerjik bölgesi de mavi renkle gösterilmiştir.

Bu Reklamı Kapat

Kısa Vadeli Etkileri

Kokainin öforik etkilerinin süresi, uygulama yoluna bağlıdır. İlaç ne kadar hızlı emilirse sonuç o kadar yoğun olur, ancak etki süresi de o kadar kısa olur. Toz olarak burundan alınması en çok kullanılan yoldur; koklayarak burundan alınmasına "snorting", çubuk vasıtasıyla buruna çekilmesine ise "tooting" denilmektedir. Bunun yanında kokain, sigara veya enjeksiyon yoluyla da alınabilir. Burun yoluyla kokain almak nispeten yavaş bir başlangıç sağlar, ancak etkisi 15 ila 30 dakika arasında sürebilir. Buna karşılık, sigara ile alınan kokainin etkisi daha fazladır ancak sadece 5 ila 10 dakika sürebilir.

Kokainin etkileri, tek dozdan hemen sonra ortaya çıkar ve birkaç dakika ile bir saat arasında kaybolur. Küçük miktarlarda kokain genellikle kullanıcıyı öforik, enerjik, konuşkan, zihinsel olarak uyanık ve görme, ses ve dokunmaya karşı aşırı duyarlı hissettirir. Kokain ayrıca yiyecek ve uyku ihtiyacını geçici olarak azaltabilir. Bazı kullanıcılar kokainin basit fiziksel ve zihinsel görevleri daha hızlı gerçekleştirmelerine yardımcı olduğunu düşünürken diğerleri tam tersi etkiyi deneyimliyor.

Daralmış kan damarları, irileşmiş göz bebekleri, artan vücut ısısı, kalp hızı ve kan basıncı kokain kullanımının kısa vadeli fizyolojik etkileri arasındadır. Bazı kokain kullanıcıları huzursuzluk, asabiyet, kaygı, panik ve paranoya yaşadıklarını da bildirirler. Kullanıcılar ayrıca titreme, baş dönmesi ve kas seğirmeleri de yaşayabilir.

Kokain kullanımı ile ciddi tıbbi komplikasyonlar ortaya çıkabilir. En sık görülenlerden bazıları kalp ritmindeki bozukluklar ve kalp krizleri dahil olmak üzere kardiyovasküler etkiler, baş ağrıları, nöbetler, felçler ve koma dahil nörolojik etkiler ile karın ağrısı ve mide bulantısı dahil gastrointestinal komplikasyonlardır. Nadir durumlarda, kokainin ilk kullanımında veya sonrasında beklenmedik bir şekilde ani ölüm meydana gelebilir. Kokaine bağlı ölümler genellikle kalp durması veya nöbetlerin bir sonucudur.

Bu Reklamı Kapat

Birçok kokain kullanıcısı alkol de kullanır ve bu kombinasyon özellikle tehlikeli olabilir. Bu iki madde, kokain ve alkolün kalp üzerindeki toksik etkilerini güçlendirebilen kokaetilen üretmek üzere reaksiyona girer. Kokain ve eroin kombinasyonu da çok tehlikelidir. Kullanıcılar bu maddeleri birleştirir çünkü kokainin uyarıcı etkileri eroinin yatıştırıcı etkileriyle dengelenir. Ancak bu, farkında olmadan yüksek dozda eroin alınmasına yol açabilir. Veya kokainin etkileri daha erken geçtiğinden kullanıcının solunumunun tehlikeli bir şekilde yavaşladığı veya muhtemelen ölümcül şekilde durduğu bir eroin doz aşımına yol açabilir.

Kokaine Bağlı Komplikasyonlar

Kokain kullanımı, herhangi bir sistemi tutabilen hem akut hem de kronik komplikasyonlara neden olabilir:

  • Kardiyak: Miyokardiyaliskemi, koroner arter spazmı, akut miyokard enfarktüsü (MI), ateroskleroz, miyokardit, kardiyomiyopati, aritmi, hipertansiyon ve endokardit.
  • Vasküler: Aort diseksiyonu ve yırtılması, vaskülit.
  • Gastrointestinal: Mezenterikiskemi veya enfarktüs, perforasyon.
  • Pulmoner: Pulmoner ödem, pulmoner enfarktüs ve hemoptizi.
  • Genitoüriner ve obstetrik: Renal ve testis enfarktüsü, ablasyo plasenta, spontanabortus, prematürite ve büyüme geriliği.
  • Nörolojik: Nöbetler, migren, serebral enfarktüs ve kafa içi kanama.
  • Kas iskelet sistemi ve dermatolojik: Rabdomiyoliz, cilt iskemisi, yüzeysel ve derin ventrombozu ve tromboflebit.

Kokain kullanımı ile inme riski de önemli ölçüde artar. Tekrarlayan iskemik ataklar ve reperfüzyondan kaynaklanan zayıflamış damar duvarları nedeniyle sürekli kokain kullanımı ile beyin kanaması riski artar.

Sıklıkla ölümcül olan kokain doz aşımları çoğunlukla kardiyotoksisiteye bağlıdır. Miyokard enfarktüsü, kronik kokain kullanımının belgelenmiş en iyi komplikasyonudur. Bir vazokonstriktör olan kokain, kalbe giden kan akışını azaltır. Kalp damar yapısındaki alfa adrenerjik reseptörlerin uyarılması nedeniyle koroner arter çapının insanlarda %4 – 29 arasında azaldığı gösterilmiştir. Zamanla, uzun süreli vazokonstriksiyon, kan damarı duvarlarında artan kayma stresi nedeniyle endotel hasarına yol açabilir. Bu nedenle kronik kullanım, tüm kokain kullanıcılarını miyokard enfarktüslerine ve aritmilere yatkın hale getirir. Aşırı durumlarda kokaine bağlı uyarılmış deliryum ani ölüme neden olabilir.

Bu Reklamı Kapat

Hamilelikte Kokain

Doğum öncesi kokain kullanımıyla tutarlı bir şekilde ilişkili bebeğe dair sonuçlar arasında doğum ağırlığının azalması, erken doğum ve fetal büyümenin azalması yer alır. Doğum öncesi kokain kullanımı ile konjenital anomaliler arasındaki ilişkiye dair veriler sınırlıdır, ancak büyük bir retrospektif çalışma, hamilelikte kokain kullanımı ile üriner sistemin konjenital anormallikleri arasında bir ilişki olduğunu belgelemiştir. Doğum öncesi kokain kullanımı ile artan perinatal serebral enfarktüs veya ani bebek ölümü sendromu insidansını ilişkilendiren kanıt bulunmamaktadır.

Kokain Kullanımı ve Bağımlılığının Psikolojik Etkileri

Kokain alındıktan kısa bir süre sonra bir neşelilik hali (öfori) oluşur. Bunu hareketlerde hızlanma, davranış kontrolünün kaybı, çevreye ilgi ve dikkatte, kendine güvende artış, çok becerikli olduğuna inanma, varsanımlar, sanrılar ve zihinsel işlevlerde açıklık takip eder. Doz arttıkça veya kişiliğin, biyolojinin ve genetiğin etkisiyle tabloya çok daha şiddetli belirtiler eklenebilir. Aşırı neşelilik hali, kontrolün yitirilmesi, paranoya buna örnek verilebilir. Ayrıca kolayca tespit edilebilecek yan etkiler şunlardır:

  • Ani gelişen tuhaf davranışlar: Bir kişide aniden ve kendi mizacına uymayan bir coşku, sebepsiz bir mutluluk, paranoyakça davranışlar, gergin veya huzursuz tavırlar, kıpırdanmalar ve hareketlilik görülürse kokainden şüphelenilebilir. Kişi çok gülüyor ya da agresif davranıyor olabilir. Birtakım varsanımlardan bahsedebilir. Kokaine bağlı ataklar 20 dakika ila 2 saat arası sürebilir.
  • Değişik konuşmalar: Aşırı ve hızlı konuşma ve konudan konuya atlamalar.
  • Sık sık odadan girip çıkmalar: Kokain kullananlarda görülen bir davranış da kokaini sık sık kullanmaktır. Kokainin verdiği coşkuyu sürekli kılmak için gün boyu sık sık ve hiç durmaksızın kullanım olabilmektedir. O yüzden kokain kullananlarda bulundukları yerden sık sık ayrılmalar görülür. Kişi 20-30 dakikada bir banyoya gidiyor, sanki bir şeyler saklıyormuş gibi hareket ediyor, kaçamak bakışlar atıyorsa şüphelenmek gerekir.
  • Riskli davranışlar: Kokain kişiye aşırı bir güçlülük ve yenilmezlik hissi yaşatır. O yüzden sık sık kavgaya karışma, aile içi şiddet ve cinayet gibi şiddet davranışları artabilir. Bu yüzden adlî olaylarda artış görülebilir. Ayrıca riskli cinsel aktivitelerde de artış olabilir. Kişide kendine zarar verme ve intihar eğilimi de artabilir.
  • Ruh halinde ani iniş çıkışlar: Kokainin uyarıcı etkisinden dolayı kişinin duygu dünyasında keskin iniş çıkışlar yaşanır. Şiddetli öfke patlamaları, ani enerji yükselmeleri, dikkatte dağınıklık, dikkatin sürekli çelinmesi, bir hareketten diğerine geçiş görülebilir.
  • Sosyal çekilme: Kokain kullanan kişiler sürekli kokain almak için fırsat kovaladıklarından yalnız kalmaya çalışırlar. Sosyallikleri içmek için buldukları yandaşları ile sınırlıdır. Hep aynı kişilerle bir arada olurlar. Bu tür sosyal çekilmeler anksiyete veya depresyonda da görülür, ancak kokain kullanımından şüphelendiren diğer belirtilerle birlikte çok anlamlı bir hale gelir.
  • Hayattan zevk alamama: Uyuşturucu kullanımlarının ortak sonuçlarından biri hayattan zevk alamamadır. Kokain kullanan kişiler de başlangıçta zevk aldıklarını düşünürler ancak zamanla beyindeki haz merkezlerinin işleyişi kokain sebebiyle bozulur. Kişi çok yüksek doz kokainle bile zevk almaz hale gelir. O yüzden kokain kullanıcılarında zevk alamama, mutsuzluk ve depresyon çok sık görülür.
  • Kişi kokain kullandıktan sonraki günde, uyuşuk veya depresif olabilir ve aşırı huysuz davranabilir.
  • Yalanlar artabilir. Kişi ketum, güvenilmez ve yalancı olabilir.
  • Kişi ailevî ve işle alakalı sorumluluklarını, hatta kişisel temizliğini ihmal edebilir.

Yoksunluk Durumu

Kokain etkisini çabuk gösteren ve çabuk kaybeden bir uyarıcı olduğu için yoksunluk oldukça sık rastlanılan bir durumdur. Genellikle kişide huzursuz duygudurumla birlikte yorgunluk, enerji düşüklüğü, yavaşlama, uykusuzluk ya da uykuya meyilde artış, çok canlı ve rahatsız edici rüyalar ve bazen de ajitasyon gelişir. Kokain yoksunluğu depresyon ve intihar davranışına sürükleyebilir. Yani basitçe kokain kullanımında gözlemlenen etkilerin tam tersi yoksunluk durumunda gözlemlenir. Bunun sebebi kokainin vücudun alıştığı dopamin dozunu arttırması ve doğal salgılanan dopaminin artık vücuda yetersiz gelmesidir.

Kokain Bağımlılığına Yönelik Tedavi Yöntemleri

  • Genel ilaç tedavisi: Bağımlılığa bağlı depresyon, paranoya, panik, takıntı, uykusuzluk, sinirlilik gibi ruhsal durumları tedavi etmek için antidepresan, antipsikotik ve dürtü kontrolünü artırmaya yönelik ilaçlar kullanılır.
  • Bağımlılık belirtilerine yönelik ilaç tedavileri (iğne): Son yıllarda kokain bağımlılığında aşerme ve yoksunluğu ortadan kaldırmak için depo iğne uygulamaları geliştirilmiştir. Aşerme ve yoksunluk bağımlılıktan kurtulamamanın en önemli sebebidir. Depo iğne tedavisinde amaç bunları azaltarak tedavide başarı şansını artırmaktır.
  • TMS tedavisi: Aşerme ve yoksunlukta TMS tedavisinin hem kliniğin şiddetini azaltmada hem de tedavi direncini ortadan kaldırmada etkili olabileceği bildirilmiştir. Yüksek frekansta sol dorsolateral prefrontal bölgeye uygulanan TMS şiddetli aşermelerde etkili bulunmuştur.
  • EMDR terapisi: Çocukluk travmaları başta olmak üzere ruhsal travmalar kokain bağımlılığın önemli sebepleridir. Ayrıca kokain kullanımına bağlı yoksunluklar, aşermeler ve zehirlenmeler de travma etkisi yapar ve bağımlılığın şiddetini artırır. EMDR terapisi ile hem bağımlılığa sebep olan hem de bağımlılığın sebep olduğu travmaların çalışılması tedavi başarısını artırmaktadır. EMDR terapisi özellikle aşerme ve yoksunluğa karşı duyarsızlaştırma etkisiyle arındırma sürecinin çok daha rahat atlatılmasında yüksek etkinliğe sahiptir.

Tedavi Gören Hastaların Psikolojisi

Hastaların tedaviden önce yaşama isteklerini kaybettikleri gözlemlenmiştir. Tedaviden sonra daha az dopaminle yetinebilmeleri sonucu tekrar hayattan keyif almaya başlamışlardır ve kokain için bağımlılığın tekrar etme sayısı diğer uyuşturuculara göre daha düşük olduğu gözlemlenmiştir.

Kokain Bağımlılığının Sosyolojik Etkisi

Madde bağımlılığı ülkemizde ve tüm dünyada, üzerinde durulması gereken sosyolojik bir problemdir. Ülkemizde de son yıllarda genç nüfus artışına paralel biçimde madde bağımlıları ve kullanıcılarının sayısı artmaktadır. Uyuşturucu bağımlılığının sebepleri arasında yalnız kullanılan maddenin yarattığı sarhoşluk ve bağımlılık hissinin değil ayrıca sosyal sebeplerin de etkili olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda madde bağımlılığı ve kullanımına etki eden sosyal faktörleri; sosyoekonomik düzey, uyuşturucuya ulaşma, akran ve arkadaşlık ilişkileri, okul, dini inanış, aile yapısı, yaş, göç, kentsel ya da mekânsal problemler şeklinde sıralamak mümkün. Madde kullanımının pek çok olumsuz bireysel ve sosyolojik etkisi var. Bu etkileri kokain üzerinden inceleyecek olursak şu gibi sonuçlar çıkarabiliriz:

  • Kokain kullanıcılarının katıldığı 228 kişilik bir anketin sonuçlarına göre kullananlar ve bırakanların en sık karşılaştığı problem %88,2 ile gerginlik ve sinirlilik hali olurken bunu %86,0 ile burun akıntısı takip etmektedir. Aynı anketin bir başka sonucu %53,1 oranında kullanıcının kokain kullandığı dönemde kokain kullanımına bağlı maddi sıkıntılar yaşadığını belirtmektedir.
  • Annelerde kokain kullanımı yaygın olarak depresyon ve anksiyete gibi psikolojik bozukluklarla ilişkilidir. Başlangıçta annelerin kokain kullanımının yavruları üzerindeki gelişimsel etkisinin abartıldığı düşünülse de tipik anne davranışlarındaki bozulmanın, yavrularının fiziksel ve duygusal sağlığına da zarar verdiği ortaya çıkmıştır. Yavrular üzerindeki olumsuz etkinin çoğunun annenin davranışlarındaki değişikliklerin sebep ve aracı olduğu düşünülmektedir.
  • Kokain, hastane acil servislerinde ve uyuşturucu tedavi merkezlerinde tedavi arayanlar arasında en sık kullanılan uyuşturucudur. Ayrıca, tıbbi çalışanlar tarafından bildirilen uyuşturucuya bağlı ölümlerin en sık karşılaşılan nedenidir.
  • 1986 yılında yayınlanan bir makaleye göre ise kokainle ilgili efsaneler; kokainin iyi huylu, bağımlılık yapmayan bir afrodizyak olduğunu söyler ve kullanımı genellikle seçkinler, zenginler ve ünlüler ile ilişkilendirilir.
  • Tedaviye giren kokain kullanıcılarının %15’ini kadınlar ve %85’ini erkekler oluşturmaktadır. İlk tedaviye girişteki ortalama yaş 35 iken ilk kokain kullanımındaki ortalama yaş 23’tür.
  • Adıyaman’da lise öğrencileri arasında yapılan bir araştırmaya göre madde bağımlılığıyla; yaş, sınıf düzeyi, aile yapısı, ailedeki kişi sayısı, aile geliri, anne-baba eğitim düzeyi, anne-babanın çocuğa karşı gösterdiği ilgi ve tutum, aile içi empati, akademik başarı ve okul hayatından memnuniyet gibi pek çok faktör arasında anlamlı ilişki tespit edilmiştir.
  • Uzun süreli günlük kullanım veya düzenli ağır kokain kullanımının genellikle sağlık (fiziksel ve ruhsal problemler), ilişkiler, finans, iş veya cinsel ilişki ile ilgili problemlere yol açtığı görülmektedir.
  • Amerika Birleşik Devletleri dünyanın en çok kokain tüketen ülkesidir. Dünya genelinde kokain ticaretinin pek çok aktarma noktası vardır ve Arjantin, Belçika, Almanya, Fransa, Bolivya, Yunanistan ve İrlanda bunlardan yalnızca birkaçıdır.
Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 22
  • Muhteşem! 17
  • Tebrikler! 16
  • Bilim Budur! 14
  • İnanılmaz 14
  • Umut Verici! 14
  • Merak Uyandırıcı! 13
  • Korkutucu! 12
  • Üzücü! 10
  • Güldürdü 8
  • İğrenç! 8
  • Grrr... *@$# 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/09/2022 03:50:30 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12213

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Farmakoloji
Tahmin
Avrupa
Burun
Periyodik Tablo
Arı
Kan
Kimyasal Element
Diyet
Mistisizm
Yangın
Mikoloji
Tüy
Dna
Mucize
İspat
Sahte
Periyodik Cetvel
Sıvı
Test
Araştırmacılar
Factchecking
Aşı
Hominid
Yeşil
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.