Kiton (Polyplacophora)

Polyplacophora veya Kitonlar; 8 plaklı kalsiyum karbonat bazlı kabuğa sahip, 800'den fazla türü barındıran bir Yumuşakça sınıfıdır. İlk dinozorların ortaya çıkışından 150 milyon yıl daha önce ortaya çıkmış ve birçok kitlesel yok oluş vakasını atlatmışlardır.

Kitonlar "gelişmiş" duyu organlarına veya sinir sistemine sahip olmadıkları halde üstün yön bulma kabiliyetine sahiptir. Bunun sebebi ile ilgili birçok teori olsa da henüz kesin bir yargıya varılmamıştır.^[1]

Yaşam süreleri 1 ilaˆ 20 yıl arasında değişir. Uzunlamasına oval şekle sahiptirler ve genelde maksimum uzunlukları 5 cm'dir. Fakat bu sınıfın üyelerinden Pasifik Okyanusu'nun Kuzey Amerika kıyılarında bulunan Cryptochiton stelleri, 43 cm'ye kadar büyüyebilir ve 2 kg ağırlığa ulaşabilir.

Wikipedia Commons

Kitonlar oldukça esnek bir yapıya sahiptir. Bu sayede kaya boşluklarına rahatlıkla sığabilir, top şeklinde kıvrılabilirler. Fakat tüm bu esnekliklerine rağmen bir kayaya öyle sıkı tutunurlar ki zorla gevşetildiklerinde yaralanabilirler.

Wikipedia Commons

Kitonlar açık kan dolaşım sistemine sahiptirler. Yani kanları her daim bir damar sistemi içinde bulunmaz. Ayrıca bir çift böbrek, 2 lateral sinir kordonundan oluşan basit bir sinir sistemine ve kabuk plağının dışında yer alan çok sayıda küçük duyu organına sahiptirler. Bu duyu organlarından bazıları retina ve mercek benzeri bir yapıyla ışık reseptörü olarak özelleşmiştir. Kafalarında göz veya tentakül (dokunaç) yoktur. Manto boşlukları ise çok sayıda solungaç barındırır. ^[2]

Yumuşakçaların belirgin özelliği olan geniş, oval, düz ve kaslı ayak; sert yüzeylere tutunmak ve üzerinde yavaşça sürünmek için özelleşmiştir.

Radula isimli yapı ise sıklıkla dil yapısı ile karıştırılmakla beraber Yumuşakça filumuna özel, törpü benzeri bir yapıdır. Çift kabuklular hariç her Yumuşakçada bulunan bu yapı, avda delik açmak veya avı yüzeyden kazımak için kullanılır.

Kitonlar radüler diş olarak adlandırılan, demirle kaplanmış çok sayıda küçük ve keskin diş sırasına sahiptir. Kitonlar sürekli dibe doğru diş üretirler ve en dışta yer alan dişler aşındıkça yeni çıkanlar onların yerini alır. Bu radüler dişlerin şekli ve dizilişi ise türü tanımlamak açısından büyük önem arz eder.^[3]

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Çoğu kiton gelgit arası bölgelerde ve sığ sularda yaşar, fakat 7000 metre derinlikte yaşayan türleri de görülmüştür.^[4]

Davranış ve Etoloji

Kitonlar gececi hayvanlardır ve gündüzleri kayalarda saklanırlar. Genelde dış döllenme ile üremelerine rağmen bazı türlerin yavruyu mantoda kuluçkaya yatırdığı gözlenmiştir.

Üreme amacıyla erkek spermini, dişi ise yumurtasını suya bırakır. Döllendikten sonra bunlar trokofor larvası adı verilen; küresel veya armut biçimli, yarı saydam, serbest yüzen larvalara dönüşür. Kısa bir süre sonra ise uzar ve doğrudan genç bir kiton olarak hayatlarına devam edeler. Karındanbacaklılar ve Çift kabuklular gibi Yumuşakçalarda görülen Veliger isimli ek evre kitonlarda görülmez.^[5]

Yaygın avcıları arasında yengeçler, kuşlar, balıklar ve deniz salyangozu bulunur.

Diyet ve Metabolizma

Süngerler veya Bryozonlar gibi hayvanlarla ya da radulaları ile yüzeyden kazıdıkları alglerle veya diatomlar ile beslenirler.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Dünyanın farklı bölgelerinden bazı insanlar kitonlarla beslendiği ve Pasifik-Alaska civarlarındaki yerli kabilelerin de geçmişte kiton avladıkları biliniyor.^[6]

Etimoloji

Polyplacophora ismi Yunanca "poly-" (Tr: "çok"), "plako-" (Tr: "plak") ve "phoros " (Tr: "taşıyan") kelimelerinin birleşiminden oluşturulmuştur.^[7]

Kiton ismi ise kabuğunun görünümünden ötürü Yunanca'da "zırh" anlamına gelen "khiton" kelimesinden türetilmiştir.^[8]