21. Yüzyılda Karadelik Araştırmaları: Karadeliklerin Yeri Nasıl Tespit Edilir?

21. Yüzyılda Karadelik Araştırmaları: Karadeliklerin Yeri Nasıl Tespit Edilir? Smithsonian Magazine
Ayşegül Şenyiğit Özdil Editör Ayşegül Şenyiğit Özdil
6 dakika
1,743 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Var olduklarına dair ilk kanıtları 20. yüzyılda elde ettiğimiz karadelikler hakkında yıllardır araştırmalar yapılmaktadır. Samanyolu Galaksisi ve ötesindeki karadelikleri keşfedip inceleyebildiğimizden bizim için artık anlaşılmaz birer cisim olmaktan çıkmışlardır. Peki, karadeliklerin yeri nasıl tespit edilmektedir?

Klasik fiziği kullanarak bir gök cisminin etrafında döndüğü şeyin kütlesini hesaplayabiliyoruz. Örneğin, galaksimizin merkezindeki yıldızlardan biri olan S2 yıldızının etrafında döndüğü gök cisminin kütlesini hesapladığımızda milyarlarca güneş kütleli bir cisim olduğu ortaya çıkmakta fakat buna uygun bir ışıma yapmamaktadır. Buradan hareketle, bunun bir karadelik olması gerektiğini söyleyebiliyoruz. Örneğin, UCLA’da Fizik ve Astronomi profesörü olan Andrea Ghez ve diğer astronomlar, yıllardır galaksimizin merkezinde ne olduğu sorusunu yanıtlamaya çalışıyorlardı. Hawai’de bulunan W.M. Keck Teleskobu ile yaptıkları çalışmalar sonucunda Samanyolu’nun merkezinde süper kütleli bir karadelik olduğunu kanıtladılar. Karadeliğin etrafında dönen yıldızların yörünge ve hızlarını hesaplayarak elde ettikleri veriler sayesinde bizden 26 bin ışık yılı uzaklıktaki Sagittarius A* isimli bu süper kütleli karadeliği keşfetmiş oldular. Bu, yüzyılın en iyi keşiflerinden biriydi. Şimdi biliyoruz ki çoğu galaksinin merkezinde bir süper kütleli karadelik bulunmaktadır. Ve bu karadelikler galaksinin oluşumundan yıldızların doğumuna kadar pek çok şeyi etkilemektedir.

Sagittarius A*
Sagittarius A*
Wikiwand

Süper kütle kavramını biraz açalım. Karadelikler çok farklı boyutlarda olabilmektedir: 1- Yalnızca birkaç güneş kütlesine sahip yıldız kaynaklı (Stellar) karadelikler, 2- Evrenin ilkel dönemlerinden kalmış olabilecek veya yıldız kaynaklı karadeliklerin birleşmesiyle oluşabilecek orta kütleli karadelikler, 3- son olarak da milyonlarca hatta milyarlarca güneş kütlesine sahip olabilecek süper kütleli karadelikler. Farklı kütlelere sahip bu karadelikler hayatları boyunca aynı kütlede kalmayıp çevrelerindeki cisimleri yutarak (akresyon yoluyla) veya diğer karadeliklerle birleşerek hızla büyüyebilirler.

Reklamı Kapat

Lynx Gözlemevi karadelikler konusunda araştırmalar yapmaktadır. Hassas X ışını detektörleri ile gözlem yaparak karadeliklerin doğumları ve büyümeleri hakkında çalışmalar sürdürmektedir. NASA’nın stratejik misyonlarından biri olan Lynx, gelişmiş teleskopları sayesinde evreni anlamaya yönelik çalışmalarımızda bize yardımcı olacaktır.

Tam da bu noktada, geçtiğimiz yıllarda bilim dünyasında büyük ses getiren kütleçekim dalgalarından da bahsedebiliriz. Albert Einstein’ın genel görelilik teorisinde varlığını öngördüğü kütleçekim dalgaları, çok yüksek kütlelerdeki cisimlerin ivmelenmesiyle oluşan uzay-zamandaki dalgalanmalardır. Böyle bir dalgalanma, karadelik bir nötron yıldızını yuttuğunda veya iki karadelik birbirinin yörüngesine girdiğinde oluşmaktadır. Örneğin, 2015 yılında LIGO (The Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) tarafından keşfedilen, ışık hızında hareket eden ve 1,3 milyar ışık yılı uzaklıktaki çarpışan iki karadelikten gelen bir kozmik dalgalanma, insanlığın en büyük bilimsel başarılarından biri olarak tarihe geçebilir.

ESA ve NASA işbirliği ile gerçekleşecek olan LISA'nın da (Laser Interferometer Space Antenna) benzer araştırmalar yapacağını biliyoruz. Kütleçekim dalgalarını tespit edecek olan üçgen şeklindeki bu antenin boyutu ise oldukça büyük (5 milyon km). Bilim insanlarının böylesine büyük bir tasarıma ihtiyaç duymasının nedeni, her ne kadar kütleçekim dalgalarını karadelik gibi çok güçlü yapılar oluşturuyor olsa da, bu dalgaların oldukça zayıf ve tespit edilmesi güç olmasıdır.

Bir Karadelik Gözlemi Nasıl Yapılır?

Karadelikler doğrudan gözlemlenememektedir. Bu görünmeyen nesnenin bir karadelik olduğunu gösteren en güçlü kanıt, bulunduğu yerden X ışını yaymasıdır. Bu milyarlarca Kelvin değerindeki sıcaklığın göstergesidir. Biliyoruz ki X ışınları dahil hiçbir ışık türü karadeliğin olay ufkundan kaçamaz. Bizim gözlemlediğimiz X ışınları, karadeliğin toplanma diskinden yayılmaktadır.

Toplanma diski (İng: "accretion disk"), karadeliğin etrafında dönen gazların oluşturduğu bir kuşaktır. Buradaki gazlar karadeliğe düşerken iyonize olur ve yüksek hızlara ulaşırlar. Ek olarak sürtünme de diskteki parçacıkları milyonlarca dereceye kadar ısıtır. Tüm bunların sonucunda X ışınları yayılmaya başlar. Bilim insanları bu X ışınlarını gözlemleyerek karadeliklerin kütleleri ve dönüş hızları gibi somut veriler elde edebilirler.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Yanındaki yıldızdan madde çekerek "toplanma diski (İng. accretion disk)" oluşturan temsili bir karadelik. Toplanma diski karadeliğin etrafında dönen gazların oluşturduğu bir kuşaktır.
Yanındaki yıldızdan madde çekerek "toplanma diski (İng. accretion disk)" oluşturan temsili bir karadelik. Toplanma diski karadeliğin etrafında dönen gazların oluşturduğu bir kuşaktır.
Wikiwand

NASA’nın Chandra X-Ray gözlemevi tam olarak bu işi yapmaktadır. Chandra, karadeliklerin toplanma diski gibi yüksek sıcaklıktaki yerlerden yayılan X ışınlarını gözlemlemek için tasarlanmış özel bir teleskoptur. X ışınları Dünya atmosferi tarafından absorbe edildiğinden Chandra gözlemevi 139.000 km yükseklikteki yörüngesinde dönmektedir.

Chandra, Event Horizon Telescope (EHT) tarafından yürütülen gözlem sırasında da kullanılmıştır. Elde edilen X ışını verileri ve diğer tüm gözlemlerle birlikte 2019 yılının Nisan ayında ilk kez bir karadelik fotoğrafı elde edilmiştir. Messier 87(M87) galaksisinin merkezinde yer alan bu süper kütleli karadelik bizden 55 milyon ışık yılı uzaklıkta ve 6.5 milyar Güneş kütlesine sahiptir.

NASA’nın NuStar gözlemevi de 2012 yılından bu yana benzer bir görevi sürdürmektedir. Süpernova kalıntılarını ve çökmüş yıldızları inceleyen teleskop, Samanyolu’nun merkezini ve galaksinin dışını da gözlemlemektedir. NASA’nın Chandra ve ESA’nın XMM-Newton gözlemevine göre X ışınlarına çok daha hassas olan NuStar, karadelik tespitlerinde ve gözlemlerinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Yaklaşık 600 km yükseklikteki yörüngesinde dönerek milyarlarca ışık yılı mesafedeki süper kütleli karadelikler üzerinde çalışmaktadır. Ek olarak AXIS ve Athena da aynı amaç doğrultusunda çalışan X ışını gözlemevleri arasında.

Karadelik Araştırmaları Neden Önemlidir?

Her şeyden önce, içerisinde yaşadığımız evreni tanımaya çalışıyoruz. Karadelikler birkaç yıl önce bizim için yabancı ve korkutucuydu. Gözlemler ve elde edilen veriler ışığında onları çok daha yakından tanıma fırsatı bulduk. Hala cevaplanmamış sorular olsa da karadelikler artık varsayımsal birer cisim olmaktan çıkmışlardır. Aynı şeyi karanlık madde ve karanlık enerji için de diliyoruz. Chandra Gözlemevi aynı zamanda bu alandaki çalışmalara da katkı sağlamaktadır. Bildiğimiz üzere çoğu galaksinin merkezinde bir süper kütleli karadelik bulunuyor. Bu karadelikler, galaksilerin evriminde ve yıldızların oluşumunda çok büyük rol oynuyorlar. Öyle ki Big Bang’ten bu yana varlığını sürdüren ilkel karadelikler bile olabilir. Tüm bunlar evrenimizin oluşumuna dair bizlere eşsiz bilgiler verebilir. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nde Event Horizon Telescope (EHT) direktörü Shep Doeleman’a göre karadelikler bizim için doğal birer laboratuvar. Karadelikler sayesinde onların maddeyi içine çekerek evrenin şekillenmesine nasıl yardımcı olduğunu da inceleyebiliriz.

Reklamı Kapat

Astronomi dışında fizik için de oldukça değerli olan karadelikler, Her Şeyin Teorisi için bize yol gösterebilir. Bilinen tüm kuvvetleri, parçacıkları ve etkileşimleri tek bir çerçevede birleştirmek isteyen bu teori, kuantum fiziği ve genel göreliliği bir araya getirdiğinde nihai amacına ulaşmış olacak. Genel görelilik kuramı ve kuantum fiziğinin geçerli olduğu karadelikler bu nedenle fizik araştırmaları için de oldukça önemlidir. Son yapılan çalışmalara göre NASA’nın Chandra Gözlemevi, bu teorinin deneysel testleri için kullanılacak.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 6
  • Bilim Budur! 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Hyperphysics. Black Holes. (21 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Eylül 2020. Alındığı Yer: Hyperphysics | Arşiv Bağlantısı
  • NuStar. Nustar Bringing The High Energy Universe Into Focus. (21 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Eylül 2020.
  • Chandra X-Ray Observatory. About Chandra. (21 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Eylül 2020. Alındığı Yer: Chandra X-Ray Observatory | Arşiv Bağlantısı
  • F. Özel. Feryal Özel İle Kara Deliği Konuştuk / Emin Çapa. (21 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Eylül 2020. Alındığı Yer: Youtube | Arşiv Bağlantısı
  • N. V. Patel. That Groundbreaking Photo Of A Black Hole Has Raised Some Mighty Big Questions. (11 Ekim 2019). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • NSF. What Is A Black Hole?. (30 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • Fermilab. How To Find And Study A Black Hole. (25 Ocak 2016). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • Lynx. Black Hole Dawn. (30 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • UCLA100. Supermassive Black Hole Discovery. (30 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • LIGO. Learn More-Gravitational Waves. (30 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.
  • ESA. Mission. (30 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 30 Eylül 2020.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/09/2021 21:32:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9371

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Kuyruk
Malzeme
Habercilik
Yatay Gen Transferi
Yıl
Meyve
Hasta
Cinsiyet
Element
Nöron Hücresi
Bilişsel
Primat
Gen
Alkol
Savaş
Maske Takmak
Aşı
Karar
Yas
Sinirbilim
Madde
Öğrenme Teorileri
Kara Delik
Karbonhidrat
Yaşamın Başlangıcı
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın