Kara Ölüm Döneminde Bitkiler Neden Kendi Pandemisini Yaşadı?

Kara Ölüm (İng: "Black Death"), insanlık tarihinin en yıkıcı pandemisiydi. 1347 ile 1353 yılları arasında, Avrupa nüfusunun yarısına yakını (yaklaşık 50 milyon insan) Yersinia pestis bakterisiyle enfekte olduktan sonra hayatını kaybetti.

Ancak insan nüfusu hızla düşerken beklenmedik bir şey oldu ve bitki biyoçeşitliliği de insanlarla birlikte çöküşe geçti. İlk bakışta bu durum oldukça tuhaf görünmektedir. Günümüzdeki yaygın anlatıya göre insanlar ortadan kaybolduğunda ve doğaya toparlanması için gereken alan ve zaman tanındığında, doğa büyük bir coşkuyla kendini yenilemektedir. Ancak 650 yıl önce durum hiç de böyle değildi.

Bitki yaşamı iyileşmek yerine daha da kötüye gitti. Neredeyse bitkiler de kendi pandemilerini yaşıyor gibiydi. Ancak bunun nedeni bir bakteri değil, başka bir şeydi.

Avrupa'daki bitki çeşitliliğinin son 2000 yılda nasıl değiştiğini değerlendirmek için York Üniversitesinden Jonathan Gordon ve meslektaşları devasa bir fosilleşmiş polen tanesi koleksiyonunu incelediler. Elde ettikleri veriler, bizlere üç bölümden oluşan bir hikaye sunuyor. MS 0 ile 1300 yılları arasında Avrupa'da bitki çeşitliliği arttı; Batı Roma İmparatorluğu'nun yükselişi ve çöküşü boyunca büyümeye devam etti, Erken Orta Çağ'a kadar sürdü ve Kara Ölüm'den hemen önce zirveye ulaştı.

Sonra pandemi vurdu ve 150 yıl boyunca bitki çeşitliliği hızla düştü ancak insan nüfusu arttıkça yeniden toparlanabildi. Peki buradaki ortak faktör neydi? Tahıl tarımı.

Kara Ölüm'den önce tarım yükselişteydi. Ancak pandemi yayıldıkça tarım da çöktü. Tarım arazileri terk edildi ve tahıl mahsulleri ekilmedi. Ecology Letters dergisinde yayımlanan çalışma, bitki çeşitliliğindeki en büyük kayıpların arazi terkinden en çok etkilenen bölgelerde meydana geldiğini buldu. Başka bir deyişle, eski günlerde tarım biyoçeşitlilik için oldukça faydalıydı.

Bu bulgular, tarımın yoğunlaşmasının biyoçeşitlilik kaybının temel bir itici gücü olduğu günümüzdeki durumla tam bir tezat oluşturuyor. Ancak çiftçilerin topraklarını nasıl kullandıklarını düşündüğümüzde bu durum oldukça mantıklı gelmektedir. Günümüzde tarıma monokültürler (tek tip ürün yetiştirme) hakimdir. Çiftçiler genellikle, sıklıkla pestisit (tarım ilacı) ve gübrelerle işlem gören tek bir mahsul türüne odaklanmaktadır.

Bu durum çevreyi kirlettiği, vahşi bitki ve hayvanların büyümesini ve hayatta kalmasını engellediği için çevre adına kötüdür. Bunu, endüstriyel pestisitlerin ve gübrelerin olmadığı Orta Çağ ile karşılaştırdığımızda durumu daha iyi kavrıyoruz. O dönemde monokültürlerin yerine karma ekim normdu. Tahıl mahsullerinin şeritleri; toprak parçalarıyla, bilerek nadasa (geçici olarak ekilmemiş) bırakılmış tarlalarla, ormanlık alanlarla ve engebeli otlak alanlarıyla iç içeydi. Sonuç, bitki ve hayvan yaşamının gelişmesi için çeşitli habitatlara sahip mozaik bir manzaraydı.

Tüm bunlardan çıkaracağımız iki temel mesaj var. Birincisi, doğayı kendi haline bırakarak biyoçeşitliliği artırmayı amaçlayan politikalar umulduğu kadar etkili olmayabilir. Gordon, Avrupa'daki biyoçeşitliliği en yüksek yerlerin birçoğunun düşük yoğunluklu, karma tarım geçmişine sahip olduğunu belirtiyor. İkincisi ise, eğer sanayi öncesi çiftçilerin zorlu derslerinden bir şeyler öğrenmek istiyorsak, tarım ve yaban hayatının birbirini dışlamak zorunda olmadığını net bir şekilde görüyoruz.