Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz?

Kişi ve Kurumlar, Sizi Kandırmak İçin Bu 15 İstatistiki Yalan ve Çarpıtma Yöntemini Kullanıyor; Onları Tanıyın!

İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz? FreePik
14 dakika
8,240
  • İstatistik

Akademik temeli ekonomi sahasında olan Meksikalı politikacı Josefina Eugenia Vázquez Mota, istatistiklerle ilgili şöyle söylüyor:

Yalan söylemenin 2 yolu vardır: Birincisi, gerçeği söylememek... İkincisi ise istatistik uydurmak.

Gerçekten de istatistikler son derece tehlikeli oyuncaklardır. Birçok bilim insanı ve filozof buna dikkat çeken sözler söylemişlerdir. Örneğin Mark Twain, "Gerçekler inatçı olsa da, istatistikler daha fazla eğilip bükülebilir yapıdadır." diyerek tehlikeye işaret etmiştir. Kimi zaman Twain'e, kimi zamansa İngiliz başbakanı Benjamin Disraeli'ye atfedilen bir diğer meşhur söz ise şöyledir:

Tüm Reklamları Kapat

Hayatta üç çeşit yalan vardır: yalanlar, lanet olası yalanlar ve istatistik.

Dolayısıyla istatistiki bilgileri değerlendirirken son derece dikkatli analiz etmek ve konu hakkında yeterli donanım ve arka plana sahip olduğumuzdan emin olmamız gerekir. Yoksa aşağıdaki görseldeki kadar apaçık olmasa da, en az onun kadar saçma olan istatistiklere kolayca kanmamız kaçınılmaz olacaktır.

Doktorlar ve Rus Ruleti...
Doktorlar ve Rus Ruleti...
Cyanide and Happiness

Nelere Dikkat Etmeliyiz?

Çeşitli kaynakların istatistikleri çarpıtmak için kullandıkları bazı temel yöntemler bulunmaktadır. Gelin bunların en yaygın olanlarına bakış atalım:

Tüm Reklamları Kapat

Yöntem-1: Budanmış Eksen

Bir grafiği okurken, grafiğin ne anlattığına bakmadan önce eksenlere bakmanız büyük önem arz etmektedir. Çünkü iki boyutlu bir grafikte, hem yatay hem de düşey eksende tam olarak hangi değişkenlerin yer aldığını ve bunların hangi aralıklarda grafiğe döküldüğüne bakacak olursanız, olası bir aldatmacayı kolaylıkla tespit edebilirsiniz.

Budanmış Eksen
Budanmış Eksen
Flowing Data

Yukarıdaki örnekte sol taraftaki grafikte düşey eksen 10-15 arasında verilmiş; ancak sağ tarafta 0-15 arasında bir dağılım görüyoruz. Bu iki grafiği birbiriyle kıyaslarken veya kendi içinde incelerken bu aralıklardan haberdar olmamız gerekiyor. Aksi takdirde aslında çok da dikkate değer olmayan değişimleri, sanki çok önemli değişimlermiş gibi göstermeye çalışan bir kaynağın oyununa gelebiliriz. Gerçek hayattan bir örnek aşağıda:

USA Today, devlet yardımı alanların sayısının katlanarak arttığı izlenimini yaratmak için grafiğin düşey eksenini 0'dan değil, 94 milyondan başlatmıştır.
USA Today, devlet yardımı alanların sayısının katlanarak arttığı izlenimini yaratmak için grafiğin düşey eksenini 0'dan değil, 94 milyondan başlatmıştır.
Statistics How To

Yöntem-2: Tek Boyutta Alan Yanılsaması

Az önce iki boyutlu grafiklerden bahsettik. "Boyut" kavramı, grafiklerde büyük öneme sahiptir. Çünkü eğer ki tek boyutlu bir değişkeni (örneğin "büyüklük"), çok boyutlu bir grafikte göstermeye kalktığımızda, eğer ki fazladan boyuta karşılık gelen makul bir değişken yoksa, istatistiği ileri süren kaynak uydurma bir boyut ile bu boşluğu doldurabilir. Bu da algı yanılgısına ve saptırmalara neden olabilir. Bir örneğe bakalım:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Tek Boyutta Alan Yanılsaması
Tek Boyutta Alan Yanılsaması
Flowing Data

Yukarıdaki örnekte sadece üç "sayı" birbiriyle kıyaslanmaktadır: 10 şey, 20 şey, 30 şey... Bu, skalar bir büyüklüktür; yani sadece büyüklüğü vardır, bir yönü yoktur. Örneğin 20 elma, 10 elmanın sadece iki katıdır; herhangi bir yönelimi bulunmamaktadır. Ancak bunu ifade etmek için çizilen kare, 2 boyutlu bir cisimdir. 2 boyutlu cisimlerin alanları, o cisimleri tanımlamak için kullanılan temel uzunlukların (örneğin "kenar"ların) karesi ile büyür. Örneğin bir karenin bir kenarı 2 kat büyüyecek olursa, alanı 4 kat büyüyecektir. Dolayısıyla yukarıdaki görselde "30 şey" olarak ifade edilen unsur, "10 şey" olarak ifade edilenin aslen sadece üç katı olmasına rağmen, karenin alanının bir kenarının karesiyle doğru orantılı bir şekilde büyümesinden ötürü 9 kat büyük gözükmektedir. Bu da, bu istatistiğin sunulduğu kişiyi kandırmak için yeterli olacaktır. Bunun bir örneğini bir haber kanalının yaptığı grafikte görmek mümkündür:

Fox News, Barack Obama tarafından yasalaştırılan Obamacare sağlık sigortasına kayıt olanların sayısını az göstermek için sütun grafiğinin boyutlarını yanıltıcı şekilde çizmiştir.
Fox News, Barack Obama tarafından yasalaştırılan Obamacare sağlık sigortasına kayıt olanların sayısını az göstermek için sütun grafiğinin boyutlarını yanıltıcı şekilde çizmiştir.
Flowing Data

Yöntem-3: Tutmayan Toplamlar

Bir grafiğin parçalarını okurken, parçaların toplamının bütüne eşit olduğundan emin olmak çok önemlidir. Çünkü "Nasılsa kimse fark etmez." diyerek saptırmacaları yüzdeler içine sığdırmak çok kolaydır! Biraz abartılı olsa da, bir örnek görelim:

Tutmayan Toplamlar
Tutmayan Toplamlar
Flowing Data

Grafikten de göreceğiniz üzere, bir dairenin dört parçasının toplamı %100'ü asla geçemez; ancak yukarıdaki grafikte yüzdelerin toplamı %320 etmektedir! Bir örneği aşağıdaki haber kaynağında görmek mümkündür:

2012 ABD Başkanlığı Yarışı ile ilgili bir grafik...
2012 ABD Başkanlığı Yarışı ile ilgili bir grafik...
Peltier Tech Blog

Burada ufak bir uyarı yapmakta fayda var: Kimi zaman yüzdelerde ufak tefek yuvarlamalar yapıldığı için toplam %99 ila %101 arasında bir değer olabilir. Bu kadarlık sapmalar normaldir ve bunlardan korkmaya gerek yoktur. Önemli olan, yuvarlama hatalarından değil, düpedüz saptırmalardan ötürü bu toplamın hatalı olmasıdır. Bunun bir örneğini Pew Araştırma Merkezi'nin şu grafiğinde görmek mümkündür:

Yuvarlamadan ötürü %100'e denk gelmeyen grafikler olabilir.
Yuvarlamadan ötürü %100'e denk gelmeyen grafikler olabilir.
Washington Post

Yöntem-4: Sınırlandırılmış Veriler

Eğer istatistikte hinlik arıyorsanız, sınırlandırılmış veriler tam size göre!

Tüm Reklamları Kapat

Diyelim ki son 5 yılda bir değişkenin değeri hep artış göstermiş; bu nedenle de birileri bu artış üzerinden prim yapıyor. Her zaman aklınıza şu gelmeli: "Son 5 senede artmış ama... Peki ya son 10 senede? Son 25 senede? Son 100 senede?" Daha uzun zaman aralıklarında aynı yönelimi göremiyorsanız, geçici (ve potansiyel olarak önemsiz) bir değişime dikkatiniz çekilmeye çalışılıyor olabilir. Aşağıdaki grafik bunu güzel gösteriyor:

Sınırlandırılmış Veriler
Sınırlandırılmış Veriler
Flowing Data

Bu hatadan arınmak için her zaman daha geniş zaman aralığında, daha fazla veri sorgulamak gerekmektedir. Veriye karşı şüphe elbette paranoya sınırlarına kaçmamalıdır; ancak sağlıklı düzeyde şüphecilik ve inattan uzak bir şekilde kaynaktan ek veriler talep etmek her zaman faydalıdır. Bir örneğini aşağıda görebiliriz:

Yale Üniversitesi, yılın sadece yarısına ait sıcaklık istatistiklerini vererek sıcaklık artışını küresel ısınma ile ilişkilendirmiştir; halbuki Ocak-Temmuz arasında sıcaklıkların zaten artmasını bekleriz.
Yale Üniversitesi, yılın sadece yarısına ait sıcaklık istatistiklerini vererek sıcaklık artışını küresel ısınma ile ilişkilendirmiştir; halbuki Ocak-Temmuz arasında sıcaklıkların zaten artmasını bekleriz.
Statistics How To

Yöntem-5: Alanlarla Oynamak

Az önce sözünü ettiğimiz "tek boyutta alan yanılsaması"nın bir diğer biçimi, aynı alanı farklı şekillerde göstererek algı manipülasyonu yapmaktır. Örneğin aşağıdaki iki şekle bir bakalım:

Alanlarla Oynamak
Alanlarla Oynamak
Flowing Data

Aslında her iki dikdörtgenin de alanı birbirine eşittir; ancak eğer ki bir grafik, daha uzun gösterimin daha büyük olduğu algısını yaratmaya çalışıyorsa, aynı büyüklükteki bir değişkene karşılık gelen çubuğu daha ince ama uzun çizerek algılarınızı yanıltabilir. Dolayısıyla grafiklerin doğru ve tutarlı olduğundan emin olmalısınız.

Tüm Reklamları Kapat

Yöntem-6: Tuhaf Gruplama Tercihi

İstatistiği iki büyük kategoriye ayırmak mümkündür: Veri toplama ve veri görselleştirmesi/analizi. Toplanan verileri "ham veri" olarak sunmak bir şeydir; ancak onları görselleştirmek bir başka iştir. Bu görselleştirme işlemi sırasında kişiler çok kurnaz bir şekilde algı manipülasyonu yapabilirler. Aşağıdaki görsele bir bakalım:

Tuhaf Gruplama Tercihi
Tuhaf Gruplama Tercihi
Flowing Data

Eldeki veriler 0-10 arasında değişiyor olsun. Bu değerleri 0-1 aralığı ve 1+ aralığı olarak göstermek mümkündür. Ancak bu, isabetli bir gösterim midir? Duruma göre değişir! Ve o "uygun durumu" bilmek, deneyim ve konu hakkında bilgi gerektirir. Ama şunu unutmayın: Eğer ki veriler 0-10 arasında değişiyorsa, onları birbiriyle eşit 10 kategoride sunmak çok daha dürüst olacaktır. Bunun yapılmadığı durumlarda nedenini sorgulamak sağlıklı olacaktır.

Yöntem-7: Çifte Eksenler

İstatistikte yalan söylemenin en kolay yollarından birisi, iki boyutlu bir grafikte üç eksen kullanmaktır: Her zamanki gibi yatay eksende "zaman" gibi bir değişken vardır; ancak düşey bir eksen kullanmak yerine, iki eksen kullanabilirsiniz! Bunlardan birinin aralığı, diğerinin aralığından tamamen farklı olabilir. Bunu akıllıca manipüle ederek, değişimle ilgili hatalı bir algı yaratmanız mümkündür! Şu grafiğe bir bakalım:

Çifte Eksenler
Çifte Eksenler
Flowing Data

Sol taraftaki eksen 0-10 arasında değişirken, sağ taraftaki eksen 10.0 ile 10.7 arasında değişiyor. Bu, kendi başına bir aldatmaca olmak zorunda değil! Kimi zaman gerçekten de bu şekilde farklı eksenler kullanarak iki ayrı deney sonucunu tek bir grafikte göstermemiz mümkündür. Ancak kaynağın, bu iki eksenin aralıklarını zorlama bir şekilde seçilerek algı yanılgısı yaratma çabasında olmadığından emin olunmalıdır. Bir örneği burada:

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Bodum French Press Caffettiera 1 Lt Siyah 8 Cup

BODUM FRENCH PRESS CAFFETTİERA 1 LT SİYAH 8 CUP
Bodum Caffettiera French Press, dünyanın dört bir yanındaki kahve uzmanları tarafından beğeni ile kullanılan, ikonik bir modeldir.
Kolay ve hızlıca demleme, çevreye duyarlı bir sistem, saf bir kahve deneyimi yaşamanız için gerekli tüm modern tekniklere sahip ikonik ve retro bir tarz…
Isıya dayanıklı Borosilikat cam en sevdiğiniz kahvenizin tadını bozmaz yada değiştirmezken, Java Modeline göre etrafını çevreleyen şık metal detay çerçevesi ona asortik bir hava katar. Kulp kısmı Java modeli gibi kaliteli plastikten imal edilmiştir.
Paslanmaz çelikten yapılmış press mekanizması, kahvenin üste çıkmasını önler ve mükemmel bir süzme sağlar.
Pek çok kahve demleme metoduna göre daha çevre dostudur. Plastik kapsüller yada filtre kağıdı gerekmez. Ayrıca bitki çayları demlemenize de olanak sağlar. Kolayca yıkanabilir.
Bodum Caffettiera French Press Kullanımı:
Bodum Caffettiera 8 Cup 1 LT cam haznesi ile ortalama 8 fincan kahve demleyebilir.
Öncelikle French Press’inize bir miktar sıcak su koyarak çalkalayın ve suyu dökün. Böylelikle cam sürahiniz sıcak bir demlemeye hazır olacağı gibi, demleme için beklediğiniz süre de kahvenin daha az ısı kaybetmesini sağlarsınız.
İri öğütülmüş 50 gr kahveyi sürahiye ekleyin.
92 ile 96 santigratlık 750 ml sıcak suyu (* Kaynayan suyu 20&25 saniye soğutarak elde edin) kahvenize yavaşça ekleyin.
Plastik yada tahta bir karıştırıcı ile kahvenizi yavaşça daireler çizerek karıştırın. *Kahveniz taze ise üstte kremanın oluştuğunu göreceksiniz.
Sonra piston yukarıda olacak şekilde kapağı sürahiye yerleştirin. * Kapağın ızgarasını çevirip kapatarak ısı kaybını önlemeyi unutmayın.
4 dakika demlenme süresinden sonra, tepede ki pistonu usulca aşağı yönde indirin. Sona geldiğinizde, kapağın ızgarasını çevirip açmayı unutmayın. Kahveniz servise hazır.

Devamını Göster
₺737.00
Bodum French Press Caffettiera 1 Lt Siyah 8 Cup

The Wonk Room tarafından paylaşılan bu görselde, işsizlik oranları ile sigortasız Amerikalılar arasında bir ilişki var gibi gözükmektedir. Halbuki bu, iki düşey eksen kullanıp, bunları manipüle etmek yoluyla elde edilmiştir. Gerçekte sigortası olmayan Amerikalıların oranı verilen aralıkta %15'ten (300 milyonluk nüfusta 45 milyon kişi civarından) sadece %16'ya (49 milyon kişi civarına) yükselmiştir - ki bu oldukça ufak bir artıştır. Buna karşılık işsizlik oranları %4.5'ten %7.5'e yükselmiştir; bu, diğerine göre 3 kat daha fazla artış demektir; ancak bu, grafikte görülmemektedir.
The Wonk Room tarafından paylaşılan bu görselde, işsizlik oranları ile sigortasız Amerikalılar arasında bir ilişki var gibi gözükmektedir. Halbuki bu, iki düşey eksen kullanıp, bunları manipüle etmek yoluyla elde edilmiştir. Gerçekte sigortası olmayan Amerikalıların oranı verilen aralıkta %15'ten (300 milyonluk nüfusta 45 milyon kişi civarından) sadece %16'ya (49 milyon kişi civarına) yükselmiştir - ki bu oldukça ufak bir artıştır. Buna karşılık işsizlik oranları %4.5'ten %7.5'e yükselmiştir; bu, diğerine göre 3 kat daha fazla artış demektir; ancak bu, grafikte görülmemektedir.
Statistics How To

Yöntem-8: Öylesine, Fazladan Boyut

Görebileceğiniz gibi, istatistikte yalan söylemenin en kolay yollarından birisi verinin "boyutu" ile oynamaktır. Kimi zaman daha havalı gözükmesi için yapılan tercihler bile aslında algı manipülasyonunun bir parçası olabilir. Bir veri, mümkün olan en sade görselleştirme yöntemini kullanmalıdır. Eğer kullanmıyorsa, bunun nedenini sorgulamak gerekir.

Öylesine, Fazladan Boyut
Öylesine, Fazladan Boyut
Flowing Data

Örneğin yukarıdaki grafikte çizelgenin yüksekliğinin olmasına hiç gerek yoktur! İki boyutlu bir dairesel çizelge fazlasıyla yeterli olacaktır. Hele ki dilimlerin büyüklüklerinin sayısal olarak da belirtilmemiş olması, bir algı yanılgısı fikri doğurmaktadır; özellikle de perspektife bağlı olarak bazı dilimlerin olduğundan daha büyük veya daha küçük gözükebileceği düşünülecek olursa...

Yöntem-9: Mutlak Olanı Görmek

Son olarak, özellikle de politik ve sosyal veri görselleştirmelerinde çok sık yapılan bir hata, harita üzerinde renklendirme yaparak sosyopolitik görüşleri görselleştirmektir. Aslında bu yöntemde kendi başına bir hata yoktur; ancak hata, bu harita üzerindeki yaşam alanlarının popülasyonu bilinmeden herhangi bir anlamlı sonuç çıkarmanın mümkün olmamasındadır!

Mutlak Olanı Görmek
Mutlak Olanı Görmek
Flowing Data

Örneğin yukarıdaki ABD haritasında farklı noktalar boyanmıştır ve muhtemelen belirli görüşlerin dağılımını göstermek için kullanılacaktır. Ancak bu alanlardan kimisinde nüfus birkaç bin kişiyken, bazılarında birkaç milyondur! Dolayısıyla genelin fikrini bu işaretlendirmelerden çıkarsamak isabetli olmayacaktır.

Benzer şekilde, bu grafiklerde olaylar ile ilgili de hatalı yargılar oluşturmak mümkündür. Örneğin bir şehirde 20, diğerinde 10 cinayet işlenmiş olsun. 20 cinayetin işlendiği şehir, 10 cinayetin işlendiğinden 2 kat daha mı tehlikelidir? Bu kadar bilgi ile bu kanaate varamayız. Ya 20 kişinin öldürüldüğü şehir 5 milyon nüfusa, 10 kişinin öldürüldüğü şehir 10.000 kişilik nüfusa sahipse? Dolayısıyla bu grafikleri dikkatli okumak gerekiyor!

Yöntem-10: Küçük Değişimlerin Anlamlı Olduğunu Varsayma

Borsadaki günlük dalgalanmaların birçoğu herhangi bir anlam taşımaktan ziyade tamamen rastlantısaldır. Bir partinin ankette bir tık daha önde görünmesi, çoğunlukla hata aralığı içerisinde kaybolan anlamsız bir farktır. Her ölçümde olduğu gibi anketlerde de bir hata payı bulunur. Hata payınız +-%5 ise, iki sonuç arasında %2'lik bir fark olduğunu söylemek hatalı olacaktır. Çünkü ölçümünüzdeki hata bundan daha büyüktür.

Yukarıdaki grafiği inceleyecek olursak, soldaki grafikte beyaz ile siyah arasında bariz bir fark olduğu görülür. Fakat bu fark anlamlı mıdır? Ölçümün herhangi bir hata aralığı verilmemiş (belki de çok küçük olduğu için gösterilmemiş olabilir). Fakat eğer grafik gerçekte sağdaki gibi bir hata aralığına sahipse. Beyaz siyahtan fazla bir değere sahip olabilir demektir. Bu sebeple sadece en olası görünen değere bakarak, bir kıyaslama yapmak ciddi bir hata olabilir.

Yöntem-11: İstatistiği Gerçek Dünyaya Eşitlemek

İstatistikte özellikle iki grup arasında kıyaslama yapmak adına araştırmalar yapılır. Bunlardan sıklıkla duyduğumuz ve toplum içerisinde yanlış anlaşılmalara sebep olabilecek örneklerden biri olan erkeklerin kadınlardan (fiziksel olarak) daha güçlü iken kadınların erkeklere göre daha yetiştirici (büyütücü) olduğudur.

İnsanlık kendi içinde çeşitliliğe sahiptir, tek bir kalıbı yoktur ve özellikleri kültürden kültüre, coğrafyadan coğrafyaya çeşitli değişiklikler gösterebilir. Eğer dünya üzerinde gidip rastgele bir bölgeden rastgele iki erkek ve rastgele iki kadın seçerseniz, bu iki erkeğin iki kadından da güçsüz olma ihtimali vardır. Hatta belki de bu erkekler kadınlara göre daha yetiştiricidir. Fakat dünyanın geri kalanına baktığınızda böyle bir genelleme olmadığını görebilirsiniz. Bu noktada yaptığınız araştırmada kaç kişinin dahil edileceği önemlidir ve kültür, coğrafya gibi detaylar verilmelidir.

Afrika'da ilkel bir kabile üzerinde, tüm kabile popülasyonu üzerinde bir araştırma yapmış olabilirsiniz. Dolayısıyla sonuca varmak için elinizdeki tüm popülasyonu değerlendirmişsinizdir. Fakat buradan elde ettiğiniz sonucun, İsviçre'de şehir merkezinde yaşayan insanlarla benzerlik göstermesi beklenemez.

Tüm Reklamları Kapat

Bu sebeple yapılan araştırma sadece sayıya dayanmaz ve diğer parametreler de göz önünde bulundurmalıdır. Bulundurulduğunda dahi, araştırma yapılan kesimin, genellenecek tüme olan yüzdesi oldukça önemlidir.

Yöntem-12: Uçak Değerleri Gözden Kaçırmak

Bir diğer problem de normal dağılımda (bazen bell eğrisi olarak da geçer) ortaya çıkıyor. Böyle bir dağılım aşağıdaki grafikteki gibidir.

Eğer dikkat ederseniz, büyük bir çoğunluğun ortalama değerde toplandığı görülür. Fakat grafiğin kısımlarında en yüksek ve en düşük değerler yer alır. Örneğin toplumdaki IQ dağılımının böyle bir dağılım olduğunu düşünelim. Bu durumda insanların çoğu belirli bir IQ değerine sahip olacaktır. Düşük ve yüksek IQ'ya sahip olanlar ise grafiğin kısımlarındadır ve az sayıda insan bu değerlere sahiptir.

Şimdi grafiğin birazcık ötelendiğini düşünelim. Bu durum ortalamada yer alan insanlar üzerinde pek fazla bir değişime sebep olmaz. Grafikte ortadaki dairede gördüğünüz yerde, yine mevcut alanlarının içerisinde kalırlar. Lakin uç noktalardaki değişim ise çok daha barizdir. Toplumda düşük IQ'lu insan sayısı kayda değer miktarda azalırken (öncekine oranla çok daha fazla), yüksek IQ'lu insan sayısı ise kayda değer miktarda artmıştır. Yani farklar, uç bölgelerde daha barizdir. Bu sebeple yorumun ne üzerinden yapıldığı oldukça önemlidir.

Tüm Reklamları Kapat

Yöntem-13: Tesadüfe Güvenmek

1999 ve 2009 yılları arasında ABD'de havuza düşerek boğulan insan sayısı ile çekilen Nicholas Cage filmlerinin sayısı arasında bir korelasyon olduğunu biliyor muydunuz? Görünen o ki Nicholas Cage ne kadar film çekerse, o kadar çok insan havuza düşerek boğuluyor! Elbette ki bu doğru değil. Çünkü ikisi arasında hiçbir fiziksel bağlantı yok, dolayısıyla bu durum bir nedensellik içermiyor. Yani sadece grafiğe bakarak, eğriler arasında bir uyum görmek, bu ikisi arasında bir ilişki olduğunu ortaya koymaz.

En nihayetinde çizilen eğriler birçok parametrenin, farklı şekillerde dağılımının bir sonucu. Çevremizde birçok olay gerçekleştiği için, benzeri eğrilerin alakasız bir biçimde birbirine benzemesi gayet sıradan bir durum. Hatta bu yazının baş görselinde Kentucky'deki evlilik oranı ile balıkçı botundan düşerek boğulan insanlar arasındaki ilişkiyi görebilirsiniz (elbette bu ilişki sadece matematiksel). Bu hatadan kaçınmak için daha fazla veri gelmesini beklemek gibi bir kaba yaklaşımda bulunabilirsiniz. Lakin bu her zaman mümkün değildir. Bunun yerine bu istatistiğe sebep olabilecek fiziksel bir açıklama ortaya koymak daha etkili ve gereklidir.

Yöntem-14: Nedenselliği Ters Yönde Almak

Bazen iki durum birbiri ile bir ilişki (korelasyon) içerisinde olduğunda, örneğin işsizlik ve akıl sağlığı sorunları, yapılacak çıkarım akıl sağlığı sorunlarının işsizliğe sebep olduğunu söyleyebileceği gibi, işsizliğin akıl sağlığı sorunlarına sebep olduğunu da söyleyebilir. Bu durumda hangisinin doğru olduğunun araştırılması ve temellendirilmesi gerekir.

Örneğin akıl sağlığı yerinde olmayan insanların işe özellikle alınmadığı yönünde bir eğilim tespit edebilirsiniz. Benzer şekilde daha önceden çalışan fakat akıl sağlığı yerinde olan insanların, işlerini kaybetmeleri durumunda akıl sağlıklarını kaybettiklerini de tespit edebilirsiniz. Hatta yalnızca ikisinden biri olmak zorunda değildir, bazen ikisi bir arada da bulunabilir. Bu sebeple tek bir istatistik, her zaman yeterli sonucu vermez.

Tüm Reklamları Kapat

Yöntem-15: Diğer Faktörlerin Etkisini Unutmak

Bazen iki durum arasında bir ilişki olduğunda, bu ikisi doğrudan birbiri ile alakalı olmayabilir. Böyle bir durumda dolaylı yoldan ilintili olmalarına sebep olan üçüncü veya daha farklı faktörler bulunabilir.

Örneğin restoranlarda yemek yiyen insanların daha iyi bir kalp sağlığına sahip olduğunun görüldüğünü farz edelim. Bu durum aslında restoran yemeklerinin daha iyi bir kalp sağlığı sağladığına işaret etmiyor olabilir. Esas etmen, restoranda yemek yiyen insanların ekonomik durumunun iyi olması sebebiyle aynı zamanda iyi bir sağlık bakımına sahip olmaları olabilir.

Böyle bir durumdan kaçınmak için, her zaman dış faktörlerin de olaya dahil olabileceği hatırlanmalı ve olası ihtimaller değerlendirilmelidir. Örneğin yukarıdaki gibi bir ilişki, kalp sağlığı bozuk olan ve sağlıklı olan insanların ne sıklıkla sağlık bakımı yaptıkları kıyaslanarak tespit edilebilir.

Sonuç

İstatistik, doğru bir şekilde kullanılıp, doğru eğitimi almış kişilerce tüketildiğinde muhteşem bir güce ve öğreticiliğe sahip bir araçtır. Öyle ki, sadece istatistiki verilerden yola çıkarak toplumları kökünden değiştirmek, doğru adımları atmak ve akıllıca hareket etmek mümkün olabilir. Ancak yanlış ellerde ve bilinçsiz zihinlere sunulduğunda istatistik aynı güçte bir algı yönetim aracına dönüşmektedir. Bu nedenle istatistiği nasıl okumamız gerektiğini öğrenmeli ve çeşitli kaynakların kullandığı algı yönetim yöntemlerinden haberdar olmalıyız.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
53
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 21
  • Muhteşem! 7
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Bilim Budur! 2
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • N. Yau. How To Spot Visualization Lies. (9 Şubat 2017). Alındığı Tarih: 30 Aralık 2018. Alındığı Yer: Flowing Data | Arşiv Bağlantısı
  • J. Bowler. Meet The 7 Deadly Sins Of Statistical Misinterpretation - And How To Avoid Them. (2 Nisan 2017). Alındığı Tarih: 8 Ekim 2022. Alındığı Yer: ScienceAlert | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 09/12/2022 05:27:29 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4324

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Arkeoloji
Sahte
Sivrisinek
Gıda
Evrim Kuramı
Darwin
Toplumsal Cinsiyet
Teyit
İnsanlar
Şiddet
Bitki
Argüman
Türlerin Kökeni
Genetik Müdahale
Kontrol
Covıd-19
Biyolojik Antropoloji
Manyetik
Deney
Nükleik Asit
Dalga
Robot
Kimyasal Bağ
Böcek
Santigrat Derece
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı, et al. İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz?. (8 Ekim 2022). Alındığı Tarih: 9 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4324
Bakırcı, Ç. M., Kayalı, . (2022, October 08). İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz?. Evrim Ağacı. Retrieved December 09, 2022. from https://evrimagaci.org/s/4324
Ç. M. Bakırcı, et al. “İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 08 Oct. 2022, https://evrimagaci.org/s/4324.
Bakırcı, Çağrı Mert. Kayalı, . “İstatistik Yalanları: Herhangi Bir Konuda Paylaşılan İstatistikler Konusunda Nelere Dikkat Edilmeliyiz?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, October 08, 2022. https://evrimagaci.org/s/4324.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.