Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu yazı, LiveScience isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu haber 6 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.

Şempanzelerin ve bonoboların da kararları istediği sonuçları vermediğinde öfkeleniyorlar; bu, duygularının seçimlerini etkilediği tek türün insanlar olmadığına dair ipuçları veriyor. 

PLoS One dergisinde 29 Mayıs 2013 tarihinde yayınlanan bir araştırmaya göre, bu insan olmayan şempanzeler, riskli bir seçim istedikleri gibi sonuçlanmadığında ya da elde etmeyi istedikleri bir ödülü elde edemediklerinde somurtuyor, sızlanıyor, kendilerini kaşıyor ve çevredeki objelere vuruyorlar. Alexander Rosati, Yale University’de doktora sonrası araştırmacısı (ve bu araştırmanın lideri) şöyle söylüyor:

Hayvanlar, insanlar ve para ilişkisi benzeri ekonomik davranışlara girmeseler de, insanların ekonomik seçimler yaparken ortaya çıkardığı psikolojik yatkınlıklar hayvanlar ile paylaşılıyor gibi.

Duygusal Seçimler 

İnsanlar, mantığın gücüne sahiptir fakat bu mantığın gücünü her zaman kullandıkları anlamına gelmez. Karar vermeye dair yapılan çalışmaların bir çoğunda, özellikle karar verilirken kullanılacak veri karışıksa ya da eksikse, karar verilirken duyguların büyük bir rol oynadığı gözlemleniyor. Ayrıca karar verirken insanlar, bir olayın çeşitli sonuçlarına karşı nasıl duygusal tepkiler verebileceklerini sezebiliyorlar. Örneğin, bir insan kumarda kaybettiğinde müthiş bir pişmanlık hissedeceğini biliyorsa, kaybetmenin acısını bu denli fazla hissetmeyen insanlara kıyasla daha az kumar oynuyor. 

Rosati ve çalışma arkadaşları bu duygusal seçim yapmanın ne denli geçmişte evrimleştiğini bilmek istediler. İnsanların en yakın yaşayan akrabaları olarak şempanzeler (Pan troglodytes) ve bonobolar (Pan paniscus) araştırmalarını yapmak için ideal örneklerdi. Teoriye göre bu maymunlarda duygusal seçimler gözlenseydi, insanların diğer primat akrabalarıyla aynı duygusal eğilime sahip olduğu kanıtlanacaktı. Maymunlar duygusal olmayan seçimler yapsalardı, bu da duygusal seçim yapma işleminin maymunlardan daha sonra, insan fürunda evrildiğini gösterecekti. 

Araştırmacılar, primatlar için biri Kongo Cumhuriyetinde bulunan Tchimpounga barınağından, diğeri Demokratik Kongo Cumhuriyetinde Lola ya Bonobo barınağından olmak üzere iki deney ayarladılar. İki barınak da illegal hayvan ticareti ve hayvan avcılığından muzdarip hayvanlar ile ilgileniyor. 

İlk deneyde, 23 şempanze ve 15 bonoboya anında teslim edilecek bir ufak ödül (şempanzeler için muz, bonobolar için elma dilimleri) ya da anında verilecek ödülün 3 katı için 1-2 dakika beklemeleri üzerine seçim olanağı tanındı. 

İki tür de beklememekten ziyade beklemeyi tercih ettiler. Araştırmaya göre şempanzeler daha fazla sabır gösterdiler. Birer dakikalık bekletme deneylerinde şempanzeler, %64 oranında bekleyip büyük ödülü almayı tercih ettiler. İkişer dakikalık seferlerde neredeyse %55 oranında beklediler. Bonobolar, büyük ödülün yalnızca bir dakika alacağını bildiklerinde %55 oranında büyük seçimi tercih ettiler, ve iki dakikalık bekletmelerde %47 oranında seçtiler. 

Öte yandan iki tür de beklerken duygusal davranışlar gösterdiler. Kendilerini kaşıdılar, anksiyete belirtileri gösterdiler ve öfke gösterisi olarak kapalı oldukları kesimin duvarlarına ve masaya vurdular. Sabırsızlık gösterileri sırasında şempanzeler, bonobolara kıyasla daha fazla seslerine başvurdular. Sızlanmalar, çığlıklar şempanzelerde %46, bonobolarda ise %5 idi. (Hayvanlar diledikleri an deneyi bırakabilirdi, yani katılım gönüllüydü.) 

Riskler ve Pişmanlık 

İkinci deneyde, 24 şempanzeye ve 13 bonoboya bir kase içinde küçük bir miktar yiyecek gösterildi; ve bu gösterilen yemek ya da bir diğer kasede bilinmeyen bir yemekten yeme tercihi tanındı. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

En azından bir primat perspektifine göre yemekler, lezzet bağlamında çeşitlilik gösteriyordu. Araştırmacılar şempanzelerin her şeyden öte ekmek ve muzu tercih ettiğini, papaya ve marul konusunda çok da heyecanlı olmadıklarını; bonoboların ise elma ve muzdan hoşlandıklarını, fındık ve marulu pek tercih etmediklerini gözlemlediler. 

İçinde ne olduğunun bilindiği kase iki türün de çok tercih etmediği şeyleri barındırıyordu. Şempanzeler için fındık, bonobolar için papaya. Maymunlar bu yemek sayılan şeyi tercih edebilirdi ya da risk alarak ikinci bir kasedeki bilmedikleri bir yemeği yemeyi tercih edebilirlerdi. Belki nefis bir muz, ya da can sıkıcı artık bir marul.. 

Sonuçlar gösteriyor ki şempanzeler, bonobolardan daha fazla risk alıyorlar. Şempanzeler bilinmeyen, riskli seçeneği %65 oranında tercih ederken bonobolar %39 oranında tercih ettiler. Ve biraz önce bahsettiğimiz biçimde, bu iki tür de riskli seçimler vasıtasıyla favori yemeklerini elde edemeyince sinirlendiler. Etrafındaki objelere vurdular, yüksek sesler çıkardılar ve kaşındılar. Üstüne üstlük maymunlar, pişmanlığı andıran bir davranışta bulundular. Bilinmeyen, riskli seçeneği seçip sevmedikleri bir yemeği bulduktan sonra hayvanlar, sık sık seçeneklerini diğer seçenekten yana kullanmayı denediler. 

Primat Psikolojisi 

Rosati şöyle söylüyor:

Bu bulgular kararları istedikleri gibi sonuçlanmayınca tepesi atan tek primatın insanlar olmadığını gösteriyor.

Şempanzelerin bonobolardan daha fazla beklediği ve bonoboların daha fazla risk aldığının keşfi de önemli. Vahşi doğada şempanzeler yemeğin mevsimlik ve bulunmasının zor olduğu alanlarda yaşarken bonobolar yemek konusunda daha az sıkıntı çekiyor. Bu farklılık neden şempanzelerin bonobo kuzenlerine kıyasla iyi bir yemek uğruna daha fazla sabır gösterdiğini açıklayabilir. 

İnsan dahil, farklı türlerde gördüğümüz bu duygusal dalgalanmalar, ilgili türlerin yaşantılarını sürdürdükleri çevreye uyarlanması hususunda biyolojik bir temele dayanıyor olabilir.

Maymunların istenmeyen sonuçlara duygusal tepkiler verdiğini bilen araştırmacılar, şimdi bu duyguların nasıl kararları etkileyebileceğini bulmayı umuyorlar. Araştırma, bulguların kesinlikle maymunlarda bulunduğunu gösterdi. Örneğin, yemek seçimi deneyinde bonobolar istenmeyen bir sonuca ulaştıklarında seçimlerini değiştirmeye en fazla çabalayan, ve en az risk alan türdü. Bu bulgu kumarda kaybettiğinde büyük pişmanlık duyan insanların daha az risk almasıyla oldukça benzer.

Maymunlar yemek seçimlerini yapma konusunda bir dizi zengin psikolojik kabiliyetlere sahipler.
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 08/07/2020 10:56:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/1730

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Sağlık Örgütü
Yörünge
Coğrafya
Deniz
Genom
Koronavirüs
Sars-Cov-2 (Covid19 Koronavirüs Salgını)
Lhc (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı)
Biyografi
Anatomi
Sağlık Bilimleri
Factchecking
Tehlike
Robot
Sperm
Tüy
Yapay Zeka
Bağışıklık
Diş
Çiftleşme
Büyük Patlama
Aminoasit
Yılan
Mantar
Homeostasis
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir gün hayvanlarla konuşabileceğiz. Bize tek bir şey soracaklar: Neden?”
Anthony D. Williams
Geri Bildirim Gönder