İnsan Harici Maymunlarda Kültürel Aktarım: Şempanzelerin Yavrularına Alet Kullanmayı Öğretebildiği İspatlandı!

Şempanzeler, hayvanlar alemindeki en hünerli alet kullanan türlerden biri olarak bilinirler fakat fiziksel nesneleri manipüle etmeleri için bu karmaşık yeteneği nereden edinmektedirler?

Bilim insanları, bir ilke imza atarak, şempanzeleri alet kullanmayı öğrenirken görüntüledi. Görünen o ki onlar da alet kullanmayı öğrenmek için tıpkı bizim gibi eğitiliyorlar, hem de her daim güvenilir, birer bilgelik kaynağı olan anneler tarafından. St. Louis’teki Washington Üniversitesi’nden antropolog Stephanie Musgrave şöyle diyor:

Yabani şempanzeler sıra dışı alet kullanıcılarıdır, fakat insanlara kıyasla yetişkin şempanzelerin, yavrularına alet kullanımını öğrettiğine dair bugüne kadar pek az delil vardı.

Bu davranışın vahşi doğada da gerçekleşip gerçekleşmediğini görmek için Musgrave ve ekibi Kongo Cumhuriyeti’ndeki Nouabalé-Ndoki milli parkındaki termit kulelerinin etrafına uzaktan kamera yerleştirdiler.

Peki neden termit kuleleri? Çünkü diyetlerinin küçük bir kısmını oluştursa da şempanzelerin genel olarak yedikleri şeylerden biri de termitlerdir. Hatta ünlü Britanyalı primatolog Jane Goodall, şempanzelerdeki ilk alet kullanımını 1960’larda, şempanzelerin dalları yapraklarından arındırıp onları balık oltası gibi kullanarak topraktaki termitleri kıstırıp yakalamak için kullanırken gözlemledi. Bu olay, bilim insanları tarafından belgelenen insan harici hayvanlardaki alet kullanımına dair ilk örnek oldu.

Musgrave’nin ekibi yabani şempanzelerin bu çubukları nasıl biçimlendirip kullandıklarını görmek istediler ve bunun için de Nouabalé-Ndoki’nin güney ucundaki Goualougo Üçgeni denen alana kameralarını yerleştirdiler. Musgrave şöyle diyor:

Bu popülasyonda şempanzeler av aletleri için belirli bitkileri seçip onlardan fırça uçlu tasarıma sahip aletler yapıyorlar.

Eğer termit yakalamak için yapılan bu özel dokunuşların, her bir şempanze tarafından ayrı ayrı tahmin edilerek keşfedildiğini değil de bir nesilden diğerine aktarılması gerektiğini düşünüyorsanız, haksız değilsiniz. Musgrave şöyle söylüyor:

Goualougo Üçgeni’ndeki anne şempanzelerin, termit yakalama araçlarını yavrularına devrederek bu şekilde onlara bilgi aktardıklarını keşfettik. Aletlerini paylaşarak anneler, yavrularına araç yapımı için gerekli olan uygun malzemeyi ve biçimi öğretebiliyorlar.

Buradaki videoda da alet paylaşımını görebilirsiniz. Anne şempanzeler çeşit çeşit araçlar hazırlayıp, bölüştürüp yavrularına dağıtıyorlar; hatta içlerinden bebek olanları isterlerse onlara da veriyorlar.

Araç yapımı ve paylaşımı çok büyük bir olay değilmiş gibi gözükse de annelere belli bir maliyeti oluyor çünkü ufaklığa ipleri eline almayı öğreten anneler aslında kendi beslenme zamanlarından kısmış oluyorlar. Musgrave şöyle söylüyor:

Alet paylaşımı, annelerin termit yakalama performansını azaltarak onlar için epey maliyetliyken, alet becerisi öğrenme ve termit toplama fırsatı artan yavrular için kazançlı bir olay.

İşte bu kâr zarar analizi sayesinde gördüğümüz şey, hayvanlar alemindeki “eğitim”in gerçekten ne anlama geldiğidir. Araştırmacılar bu durumu makalelerinde şöyle açıklıyorlar:

Bu araç devir teslimleri, eğitimin fonksiyonel kriterlerini sağlıyor: Bir öğrencinin varlığı sırasında gerçekleşiyor, öğretmene maliyetli ve de öğrencinin performansını artırıyor.

Bu ufacık görev için bile olsa öğrencinin performansını bu denli artırması, vahşi doğada çok şey değiştirebilir, çünkü eğer yavrular başarılı bir şekilde termit kıstırmayı öğrenemezlerse, diğer gıda kaynaklarının azalması durumunda bu eğitim, ölüm kalım arasındaki ince çizgiyi belirleyebilir.

Hayvanlarda görülen alet kullanma davranışları, sadece yiyecek bulmayı değil aynı zamanda vahşi doğada hayatta kalmak için gereken diğer eylemleri de kapsamaktadır. Yılın ilk zamanları, Ruanda’daki araştırmacılar, genç gorillerin kaçak avcıların kurdukları tuzakları söktüğünü gözlemledi; bu eylem, gençlerde ilk kez tanık olunan bir davranıştı. Ekipten Crickette Sanz şöyle diyor:

Karmaşık becerileri öğrenmek için bilgi paylaşımı yapmanın önemi bizde sorgusuz kabul edilir ve bilgi paylaşımı insanlarda yaygın olan bir davranıştır. Araştırmamızın bize gösterdiği şey ise bu davranışın evrimsel kökeninin, muhtemelen, bireylerin belli becerileri kendi kendilerine icat etmelerinin çok zor olduğu durumlara dayandığı yönündedir.

Konuyla ilgili bir diğer video burada. Bulgular Scientific Reports’ta yayınlandı.