Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

İlk Doğan Avantajı ve Doğum Sırası Etkisi: Ebeveynler, İlk Doğan Yavrularını Gerçekten Kayırıyor! Ama Neden? Ve Ne Yapılabilir?

İlk Doğan Avantajı ve Doğum Sırası Etkisi: Ebeveynler, İlk Doğan Yavrularını Gerçekten Kayırıyor! Ama Neden? Ve Ne Yapılabilir?
14 dakika
18,334
  • Embriyoloji
  • Pedagoji

Etrafınızdaki kardeşleri düşünün. Çok büyük ihtimalle göreceğiniz şudur: İlk çocuklar okulda daha başarılıdır, ikinci ve sonraki çocuklar ise kısmen daha düşük okul başarısına sahiptir; ama genelde daha yaratıcıdırlar. Elbette bu her zaman bu şekilde olmak zorunda değil; ancak istatistiki olarak bakıldığında bu senaryo, asırlardır süregelen bir örüntüye karşılık geliyor. Örneğin ilk doğan çocukların bir CEO ya da lider olma ihtimali, ikinci doğan çocuklardan %30 daha yüksektir. İsveç'te yapılan bir çalışmaya göre birinci çocuklar duygusal olarak daha stabiller, daha istikrarlılar, sosyal olarak daha dışa dönükler, sorumluluk ve insiyatif almakta daha başarılılar.[1] Ayrıca ilk doğanlar okulda daha ileri seviyelere ulaşabiliyorlar ve daha çok para kazanıyorlar. Neden dersiniz?

Bu konuyla ilgili fark edilebilecek ilk şey, bunu okuyanların refleksif olarak bu varsayıma/sonuca itiraz edecek olmalarıdır. Her şeyde olduğu gibi, çocuklarda da pratik yapmak en iyi sonuçları vermez mi? 30'lu ve 40'lı yaşlarına ulaşan ebeveynler daha varlıklı (ekonomik olarak daha fazla birikime sahip) olacakları için sonradan gelen çocuklarına daha fazla kaynak ayıramazlar mı? Ya da bireysel/anektodal anlatımlarla itiraz edilebilir: "Ben ailemin ilk çocuğuyum ve çok daha düzensizim, çok unutkanım ve başarısızım." gibi. Ya da tam tersi: "Benim arkadan gelen kardeşlerim benden çok daha başarılılar." Elbette, bu tür istisnalar mümkündür ve vardır; ancak bilimsel bir araştırmada çoğunluğun verdiği bilgiler önemlidir, tekil örnekler değil. Kaldı ki, araştırmalarda da bu şekilde azınlık gruplar bulunmaktadır. Ancak daha önemlisi, bu çalışmalar, istatistiki olarak anlamlı olan bu farkın nedenlerini de aydınlatmaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Öncelikle, bu durum uzun bir zamandır biliniyor ve bilimde buna ilk doğan avantajı veya doğum sırası etkisi adı veriliyor. Her ne kadar bu örüntü yıllardır biliniyorsa da, nedeni bir türlü tam olarak keşfedilememişti. Örneğin 1920'lerde psikoterapist Alfred Adler, bunu son derece şairane bir şekilde, ilk doğan çocuğun genç yaştan "gücü tattığını" ve bu nedenle küçük kardeşlerini domine ederek, kendisinin "tahttan edilmediğinden emin olmaya çalıştığını" düşündü. Yani büyük kardeş, aile tahtının varisi veya prensi olduğundan, bu pozisyonu koruyacak bir psikolojiye sahipti.[2]

Her ne kadar bu tür bir psikoterapik açıklama ilgi çekici olsa da, deneysel olarak doğrulanması mümkün olmamıştı. Ancak son birkaç yılda yapılan araştırmalar, konuyu aydınlatmamızı sağlayabilir. Önce, aklınıza gelebilecek bazı olası açıklamalar arasından hangilerinin doğru olmadığıyla başlayalım.

Bu Reklamı Kapat

Çalışmaların gösterdiğine göre bunun sebebi genetik değil. Çünkü iki kardeşin genomlarının %99.95'inden fazlası birebir aynı; anne ve babalarından aldıkları genlerin %50'si birebir aynı. Buna ek olarak aynı anne baba tarafından, aynı evde yetiştirildikleri, aynı okullara gittikleri ve diğer birçok aynı deneyimi paylaştıkları gerçeğine rağmen, kardeşler çoğu kez birbirlerine aynı şehirde veya aynı ülkede yaşayan iki kişiden daha fazla benzer değil gibidir.[3] Hatta ikizler üzerinde yapılan çalışmalarda da, birebir aynı genlere sahip kardeşlerin bambaşka karakterlere ve başarılara sahip olabildiği biliniyor.[4], [5] Peki, aynı aileden gelen iki kardeşi bu kadar farklı yapan nedir?

Konunun sağlık ile de ilgisi yok. Yani eğer ki ikinci çocukların daha az sağlıklı doğduğunu, dolayısıyla hayata geriden başladıklarını düşünüyorsanız, bu doğru değil. Hatta her ne kadar buna yönelik kanıtlar çok daha kısıtlı olsa da, genellikle sonradan doğan çocuklar daha yüksek kilolarla doğuyorlar ve genel olarak daha sağlıklılar gibi gözüküyor.[6] Quartz yazarı ve Brigham Young Üniversitesi profesörlerinden Alex Jensen şöyle anlatıyor:

Bir iş arkadaşım; biri 11 diğeri 7 yaşında olan kızlarıyla bir yere giderken, bir arka koltuk savaşı başlamış. İş arkadaşımın durumu yatıştırma girişimleri, ne yazık ki birbirini suçlama yarışına yol açmış. Sonunda 11 yaşında olan, kardeşine ilan etmiş: "Sen bunu doğduğun gün başlattın ve annemin sevgisini alıp götürdün!" Bu iki kız kardeş sıklıkla kavga ediyor ve anneye göre sebeplerden en azından birisi, ikisinin ortak noktasının az olması.

Ama yaygın inancın aksine, yapılan çalışmalarda kardeşler arasındaki mizaç, bağlılık veya davranışsal sorun farklarının da ilk doğan avantajına etkisi olmadığı gösterildi (her ne kadar bu konudaki tartışmalar devam ediyor olsa da).[7] Örneğin hangi sırada doğarsa doğsun, çocuklar ergenlik döneminde ortalamada eşit özgüvene sahipti. Aileleri ile bağ kurma konusunda dikkate değer bir farka sahip değillerdi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Konunun gelir düzeyiyle veya aile büyüklüğüyle de ilgisi yok.[8] Birincisi, bu örüntü tüm sosyoekonomik sınıflarda benzer işliyor. İkincisi, ilk doğan çocuklar genelde daha fakir ailelere doğuyorlar, çünkü ebeveynlerin yaşı ilerledikçe, gelirleri de artıyor. Dolayısıyla gelir, ayırt edici bir faktör değil. Tabii daha çok çocuk, kaynakların daha fazla bölüştürülmesi anlamına geliyor ama ikinci ve sonraki çocuklara daha az gelir düştüğüne dair herhangi bir bulgu gözükmüyor.[9], [10]

Ebeveyn Katkısı ve Bilişsel Stimülasyon: Farkı Oluşturan Ne?

Buradaki kilit noktalardan birisi, ebeveyn katkısı gibi gözüküyor. Her hayvan türünde ebeveynlerin yavru üretimine katkısı asimetrik ve değişkendir. Çoğu türde yavru üretimi ve bakımına dişiler daha fazla katkı sağlar; örneğin yumurtanın üretimi çok daha masraflıdır, bebeğin rahimde veya yumurta içinde gelişimi çok daha zorludur, doğumdan sonra annenin yavruya katkısı çok daha fazladır. Kimi türde babalar bu yükü daha fazla üstlenir, bazı türlerde ise iki ebeveynin katkısı kısmen daha eşittir. Ama ne olursa olsun, ebeveynler yavrulara belli miktarda katkı koyuyorlar ve bu, onların evrimsel uyum başarısını doğrudan etkiler. Sonuçta o enerjiyi hayatta kalmaya veya üremeye harcayabilecekken, yavru bakımına harcarlar.

Elbette bu, evrimsel açıdan çok mantıklıdır, çünkü o yavrular, ebeveynlerin soyunu ve genlerini sürdürebilmesinin ana yoludur; üstelik o yavruların genleri, ebeveynlerin başarılı genlerinin büyük bir kısmını taşımaktadır. Ne kadar çok çocuğu gelecek nesle başarıyla bırakabilirlerse, kendi soylarını ve varlıklarını o kadar uzun süre korumuş olurlar.

Ebeveyn katkısı evrimle bu kadar yakından ilişkili olduğu için, çocukların varlığının ve sayısının ebeveynler üzerindeki etkisi de oldukça güçlü olmaktadır. Ebeveynler, ilk çocuklarına sahip olduklarında adeta psikolojileri, hormonları ve algıları değişir.[11] Bu da onların davranışlarını değiştirir. Buna, ebeveyn bilişsel stimülasyonu (uyarımı) adı verilir.

Sözünü ettiğimiz bu ebeveyn bilişsel stimülasyonu daha ana rahminde başlamaktadır. Örneğin ilk defa anne olan kadınlar, alkol almayı ve sigara içmeyi veya bunların bulunduğu ortamlarda bulunmayı sonraki gebeliklerine göre daha keskin bir şekilde sınırlamaktadır. Ayrıca birinci doğumdan hemen sonra, anne sütüyle beslemeye ve bu süt ile daha uzun süreler beslemeye eğilimleri, sonraki doğumlara göre daha yüksek olmaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Bu davranışsal değişimin etkileri, çocuğun ilk 3 yılı üzerinde güçlü etkilere sahiptir. Ebeveynler, ilk çocuklarını hem toplumsal normlara hem de kendi ideallerine çok daha yakın bir şekilde yetiştirmeyi hedeflerler.[12] Toplumda sosyoekonomik üstünlüğü, yani sınıf üstünlüğünü daha yüksek maddi gelir, daha iyi bir eğitim, daha belirgin bir liderlik sağlıyorsa, ebeveynler de buna yönelik çabayı daha fazla sarf ederler. Çocuklarına daha fazla kitap okurlar, kültürün veya altkültürün değerlerini daha fazla yansıtırlar ve daha nicesi... Buna bağlı olarak, ilk çocuklarının okulda daha başarılı olduğunu düşünmeye daha meyilli olurlar; hatta ilginç bir şekilde, ikinci çocuğun okul başarısı objektif olarak daha iyi bile olsa, ebeveynler ilk çocuğun daha başarılı olduğunu inanmaya meyilli olurlar![13]

Bunun sebebi anne babaların ilk çocuklar için daha büyük beklentilerinin olması veya, herhangi bir zamanda, büyük kardeşin daha üst düzey okul çalışmalarıyla uğraşıyor olması olabilir - aileler bu "üst düzey" çalışmaları "başarı" olarak değerlendiriyor olabilirler. Ama tabii burada dikkat edilmesi gereken, coğrafyaya bağlı olarak belirli kültürel değer yargılarının değişebiliyor olmasıdır. Buradaki anlatım genel olarak batılı kültürlerin değer yargılarını içeriyor olsa da, birçok diğer topluma da benzer şekilde genellenebilir.

Burada ilginç bir istisna var: Büyük abiler ve küçük kız kardeşlerin olduğu ailelerde, anne babalar küçük kardeşi daha yetenekli olarak değerlendirmektedir.[13] Aslında bu ailelerde küçük kız kardeşler, abilerinden daha iyi notlar almıştı; fakat aileler küçük kızlarını buna göre değil, yaratıcılıklarına ve yeteneklerine göre değerlendirmekteydi. Bu durum, toplumsal cinsiyet algısına yönelik ilginç ve önemli bir bulgu olarak da not edilebilir.

İkinci ve sonraki çocuklarda, ebeveyn bilişsel stimülasyonu giderek zayıflamaktadır. Hem birinci çocuğa nazaran diğer çocukların üzerine daha az titrenmektedir, hem de birinci çocuğun yetiştirilmesi sırasında yapılan hatalardan öğrenilenler, ikinci ve sonraki çocuklarda yapılmamaktadır. İlk çocuğun yetiştirilmesi sırasında öğrenilen ve artık gereksiz görülen uygulamalar, sonraki çocuklarda uygulanmamaktadır. Bu da çocukların bilişsel gelişiminin doğum sırasına göre şekillenmesine neden olur. Yani aile dinamikleri değişmiş olur - ki bu, ilk doğan avantajını açıklayan ana faktördür.

Bu Reklamı Kapat

Kardeşlere Özgü Nişler ve Kimlikler

Bunun ilginç bir sonucu şu: Birçok toplumda yaratıcılık gibi yetenekler ve sanat gibi ilgi alanları, para getiren sahalara göre daha az el üstünde tutulduğu için, ikinci ve sonraki çocukların bu tür sahalarda kendilerini geliştirmesi çok daha olası olur; çünkü ebeveynler bu alanlara yönelen çocuklarını çok daha az kısıtlarlar. Bu nedenle doğum sırasına göre ilgi alanlarında oldukça geniş bir çeşitlilik görülebilmektedir.

Bu tür bir ilgi alanı farkını tetikleyen bir diğer unsursa, aileye doğan çocukların kendi karakter gelişim alanlarının sınırlarını belirleme çabasıdır. Bu çabanın önemli bir parçası, özgünlüktür.[14] Eğer ilk çocuk daha fazla para kazandıran, belki daha analitik, belki daha klasik bir sahada özelleşmişse, sonraki çocukların bunun aksi yönde kendilerini geliştirmeye meyilli olduğunu görürüz. Bir çocuğun gözünden eğer abisi/ablası okulda sivrilirse, anne babasının dikkatini ve övgüsünü çekmek için kardeşiyle en iyi notları almakta yarışmak yerine, yıldız bir sporcu haline gelmek daha kolay olabilir. Bu yolda kardeşler arasındaki küçük farklılıklar bile zamanla önemli farklılıklar haline gelebilmektedir.[15] Yani yeni bir yaşam alanını işgal eden türlerin farklı nişlerde özelleşmesi gibi, yeni bir aile ortamını işgal eden çocuklar, kendilerine özgü nişler yaratırlar.

Gerçekten de bazı araştırmaların öne sürdüğüne göre, çocuklar kardeşlerinden farklı olmaya çalıştıklarında "kardeş kavgası" ortaya çıkmaktadır.[15] Jensen, bu konuda şöyle diyor:

İş arkadaşım, kızlarının sık sık kavga ettiğini çünkü ortak hiçbir noktaları olmadığını söylerken haklı olabilir; fakat onların kavgalarının nedeni, kızlarının kendi farklarının kız kardeşi doğduğu zaman başladığı ve "annesinin sevgisini alıp götürdüğü" şeklindeki algısı da olabilir. 

Ebeveynlerin İlk Keki Teorisi ve Diğer Teoriler

Yapılan yeni bir araştırmaya göre, daha önce doğan çocuklar okulda daha yüksek performans gösterme nedeni de ebeveynler. Ekonomist Joseph Hotz ve Juan Pantano tarafından yapılan araştırmaya göre anne ve babalar, basitçe, ikinci ve sonradan doğan çocuklarını daha rahat bırakıyorlar.[16] Bu da, ilk çocuğun ailesi tarafından daha fazla teşvik edilmesine ve dolayısıyla okulda daha yüksek notlar almasına neden oluyor.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Modern Moleküler Biyoloji
  • Boyut: 19,5*27,5
  • Sayfa Sayısı: 371
  • Basım: 1
  • ISBN No: 9786053557821
Devamını Göster
₺245.00
Modern Moleküler Biyoloji

Bu bulguyu, yaygın açıklama olarak görülen Ebeveynlerin İlk Keki Teorisi çerçevesinde değerlendirelim: Bu teori, kısaca, bir insanın pişirdiği ilk kekin birazcık garip olacağını söyler. Aynı şekilde, ilk doğan çocuklar da "birazcık garip" olurlar. Siz de, bu nedenle, küçük kardeşlerinizden "birazcık garip" olabilirsiniz. Ta ki ebeveynler, "kek yapmak" konusunda ustalaşana kadar...

Fakat bunun ebeveynlik ile doğrudan bir alakası yoktur. Doğum sırası ve davranışlar üzerinde yapılan uluslararası katılımcılı araştırmalar, Dünya çapındaki her kültürde ilk doğan çocukların daha yüksek IQ değerlerine, daha yüksek okul başarılarına ve daha yüksek başarılara sahip olduklarını göstermektedir. Örneğin 1979 yılında yapılan ve ebeveynlerin yavrularını değerlendirmesi istenen bir araştırmada, annelerin ilk çocuklarını neredeyse her zaman "daha yüksek başarıya sahip" olarak gördükleri ortaya konmuştur. Sonradan gelen çocukların ise "daha ortalama başarıya sahip" olarak değerlendirmişlerdir. Benzer bir şekilde, 1990-2008 yılları arasını kapsayan bir araştırmanın sonuçları aşağıda gösterilmektedir:

image

Görselde, yukarıdaki tabloda annelerin çocuklarını akademik başarılarına göre değerlendimelerinin sonuçları gösterilmektedir. Aradaki fark çok fazla olmasa da, 1. çocukların sınıflarındaki en başarılı öğrencilerden biri olarak görülme sıklığı %33.8 iken, ikinci çocuklar için bu %31.8, üçüncü çocuklar için %29, dördüncü çocuklar içinse %27.2'dir. Benzer şekilde, "sınıfın en kötü öğrencileri" listesine girme miktarı birinci çocuklarda %1.8 iken, ikinci çocukta %2'ye, üçüncü çocukta %2.1'e, dördüncü çocukta %3.6'ya çıkmaktadır. Alttaki grafikte de, doğum sırası arttıkça (daha geç doğan çocuklarda) okul başarısının düştüğü görülmektedir.

 

Durumu Açıklama Potansiyeli Olan Teoriler

Bu durumu değerlendiren ve "İlk Kek Teorisi"ni görmezden gelmemize neden olan birçok açıklama geliştirilmiştir. Bunlara kısa kısa bakacak olursak:

1) Bölünmüş İlgi Teorisi

İlk çocuk, ikinci ve sonraki çocuklar doğana kadar ebeveynlerin tüm ilgisini üzerinde toplayabilecektir. Ancak daha sonraki çocuklar doğdukça, bu ilgi bölünmeye başlayacaktır. Örneğin ikinci çocuk, daha doğar doğmaz büyük kardeşiyle ilgiyi paylaşmak zorunda kalacak, dolayısıyla toplamda bakıldığında ilk çocuğa göre daha az ilgi görecektir.

2) Kötü Genler Teorisi

Her ne kadar neredeyse kimse tarafından kabul edilmiyor olsa da, ilk çocukların daha yüksek IQ'ya sahip olma nedeninin, sonraki çocuklara giderek "daha kötü genlerin" aktarıldığına yönelik teoridir. Oldukça zayıf bir açıklama olarak görülmektedir.

3) Çocuklardan Bıktım Teorisi

Bazı ebeveynler, bir çocuğun dertlerini çektikten sonra, daha fazla çocuk yapmaktan vazgeçerler. Ancak buna rağmen ikinci ve sonraki çocukları yapabilirler. Bu durumda, ister istemez onlara daha az ilgi gösteriyor olabilirler. Hatta bazı ailelerin, artık "dayanamayacakları kadar bıkana kadar" çocuk yapmaya devam ettikleri, yalnızca ondan sonra durdukları raporlanmıştır. Bu durum, sonraki çocukların ne kadar az ilgi göreceğini göstermek açısından faydalıdır.

4) Öğretecek Kimse Yok Teorisi

Bu teoriye göre büyük kardeşler, küçük kardeşlerinin başlarına gelenden bazı dersler çıkarabildiklerini ve bu deneyim sayesinde okulda daha başarılı oldukları ileri sürülmektedir.

Bu Reklamı Kapat

5) Boşanma Teorisi

Boşanma gibi ailevi krizlerin yaşanma ihtimali, ilk çocuk doğduktan sonra katlanarak artmaktadır. Yani evlenip, boşanıp, sonra çocuk yapmak pek görülen bir şey değildir. Bu da, sonraki çocukların yetiştirilme biçimini olumsuz etkiliyor olabilir.

6) Tembel Ebeveyn Teorisi

İlk çocuklarına muazzam zaman ve enerji harcayan ailelerin, kendilerini dizginlemek için "tembelleşmesi", sonraki çocukların fazlasıyla rahat bırakılmasına ve ders performanslarının düşmesine neden oluyor olabilir. Hele ki "Nasılsa ilk çocuğumuzu düzgün yetiştirerek başarımızı ispatladık, ikincisine o kadar önem vermesek de olur." gibi bir iç düşünce mekanizmasının devreye girmesi, ebeveynleri tembelleştiriyor olabilir.

Hangi Teori Daha Olası?

Bu yeni araştırmayı yapan Hotz ve Pontano, 6. teorinin daha geçerli olduğu kanısındalar. Ellerindeki veriye göre ebeveynler, yukarıda da gördüğümüz gibi, ilk çocuklarına çok daha katı kurallar koyuyorlar (televizyon izlememek gibi). Bu da, onların akademik performansını arttırıyor. Örneğin aynı şekilde ebeveynler, ilk çocuklarını kötü notlardan ötürü cezalandırmaya çok daha meyilli oluyorlar.

Hotz ve Pontano'nun söylediğine göre ebeveynler, ilk çocukları olduğunda onlar üzerinde sert bir otorite kurabilmek için oldukça katı davranıyorlar; ancak çocuk büyüdükçe yumuşuyorlar. Fakat ikinci çocuk doğduğunda, ilk çocuk üzerindeki otoritenin devam edeceği kanısına varıyorlar ve o kadar sert davranmıyorlar. 

Bu Reklamı Kapat

Her ne kadar bu teori çok ilginç olsa da, tamamen ikna edici olduğu söylenemez. İlk olarak, fark etmiş olabileceğiniz gibi, bu kadar geniş varsayımları doğrudan test etmenin bilinen hiçbir yolu yok. Makalenin hiçbir yerinde, daha basit bir açıklama tartışılmıyor: 4 çocuğa, tek 1 çocuğa gösterilen ilginin aynı şekilde gösterilmesi imkansız ve ölümcül derecede yorucudur. Bu nedenle, ebeveynler tükenmiş olabilirler. 

Sonuç

Sonuç olarak, ebeveynler kendi ellerinden gelenin en iyisini yaparak, duygusal destek ve benzeri konularda tüm çocuklarına eşit davranıyor olsalar da, sıfırdan bir çocuk sahibi olmanın yarattığı biyolojik ve psikolojik devrimin etkisiyle, ilk çocukların üzerine biraz daha fazla titreyip, onları kendi deneyimleri, önyargıları, bilgileri, idealleri çerçevesinde biraz daha fazla şekillendirebiliyorlar. Bu da doğum sırası farkını yaratıyor olabilir.

Yani kardeşinizle farklıysanız, milyarlarca yıldır süregelen evrimin anne-babalarınızı kaçınılmaz bir biçimde şekillendirdiğini unutmayın. Bu çok normal ve muhtemelen sizler bir ebeveyn olduğunuzda sizin de başınıza gelecek. Tabii bu durumun farkına varmak, belki bazı düzeltici önlemler alınmasını sağlayabilir; çünkü yapılan çalışmalar, ebeveynlerin çocuklarının yetenek veya başarıları konusundaki inançlarının, o çocukların yıllar geçtikçe yetenek ve başarılarını şekillendirdiğini gösteriyor. Ama bu konuda kimseyi suçlamaya gerek yok, çünkü en nihayetinde bu durum, bir ailedeki çocuklara çeşitlilik kazandırıyor ve çeşitlilik, evrimsel açıdan her zaman iyidir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 9
  • Bilim Budur! 5
  • Üzücü! 3
  • Muhteşem! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 18/08/2022 23:39:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4356

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Yıl
Salgın
Galaksi
Yüzey
Hücre
Karanlık Madde
Karadelik
Amerika Birleşik Devletleri
Boyut
Mars
Hava
Nükleik Asit
Maske
Bağışıklık Sistemi
Viral
2019-Ncov
Mers
Kadın Doğum
Korku
Editör Seçkisi
Yumurtalık
Factchecking
Zehirli Mantar
Kimya Tarihi
Göğüs
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.