Hayvanlar Utanır Mı?

Bu yazının içerik özgünlüğü henüz kategorize edilmemiştir. Eğer merak ediyorsanız ve/veya belirtilmesini istiyorsanız, gözden geçirmemiz ve içerik özgünlüğünü belirlememiz için [email protected] üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Görselde 1200 kiloluk dev mors "Nikolai"nin bakıcısı tarafından aldığı leziz doğum günü balık-pastasına verdiği tepki gözüküyor. Fotoğrafa ilk bakıldığında memeli bir hayvan olan bu morsun da, bir diğer memeli hayvan olan insan gibi "utandığını" veya "şaşırdığını" düşünmek mümkün olabilir. Peki bu ne kadar doğrudur?

Hayvan davranışları konusunda da detaylı çalışmalar ve analizler yapan Charles Robert Darwin, 1872 yılında yayınladığı İnsan ve Hayvanlarda Davranışların İfadesi isimli kitabında utanma davranışını insana has bir özellik olarak göstermektedir. Uzun yıllar boyunca bu konudaki tek araştırma olarak tarihe yazılan bu çalışma, sonrasında diğer bilim insanlarının da çalışmalarıyla güncellenmiştir. Ancak halen utanma davranışının kökenlerini ve hangi türlerde görüldüğünü belirlemek konusunda sıkıntılar bulunmaktadır.

Darwin'in, 1839'da Thomas Burgess tarafından yapılan bir çalışmayı değerlendirirken, utanmayı ve bunun sonucunda kızarmayı da şu sebebe bağlamıştır: "Utanma ve bunun sonucunda oluşan kızarma, başkalarının bizim hakkımızda ne düşündüğünü düşünmemiz sebebiyle tetiklenmektedir."

Utanma davranışını sadece insanlarda gördüğümüz iddiası tartışmalıdır. Çünkü utanma belirtisi olarak kızarma sadece insanlara has bir davranış olsa da, herhangi bir fizyolojik tepki vermeden oluşan utanma diğer hayvanlarda da görülüyor olabilir. Örneğin bebeklerin ya da diğer hayvanların kızarmama sebepleri böyle bir fizyolojik mekanizmadan yoksun olmaları veya bunun henüz gelişmemiş olması olabilir. Ancak daha ötesinde, kızarmaya sebep olacak olan utanmayı bilişsel olarak algılayamıyor olmaları da bunun temel sebebi olabilir. Dolayısıyla kızarmanın evrimsel geçmişi, utanma davranışının evrimsel geçmişiyle birinci dereceden bağlantılıdır. Şuradan, kızarma ile ilgili bir yazımızı okuyabilirsiniz.

Pişmanlığa bağlı utanç, sıkıntıya bağlı utanç ve suça bağlı utanç şeklinde farklı utanç kavramları belirlenebilir. Tüm bunlar, beynimizin en dış kısmında, neokortekste değerlendirilip, fizyolojik tepkiler üretilen davranışlardır. Dolayısıyla neokorteks bakımından evrimsel açıdan belli bir noktanın üzerinde olmayan türlerde bu davranışları görmeyi beklemek hatalı olacaktır.

Yapılan araştırmalar, beynimizin içinde bulunulan bir durumu değerlendirdikten sonra utanç tepkisini oluşturduğunu göstermektedir. Diğer hayvanlarda, insanlarda görülen yansıtıcı tepkiler bulunmadığından, utancın da bulunamayacağı düşünülmektedir. Yani bir köpek bir hata yaptığında başını öne eğerek uysallaşması, "utanç duyduğu" için değil, daha önceki seferlerde bunu yaptığında sahibinin öfkesinin dinmesinden ötürü bir yöntem olarak bellemesinden olabilir. Yani köpekler, istenmeden de olsa şartlanmış oldukları için hata sonrası utanç benzeri davranışlar sergiliyor olabilirler. Çünkü insanlardaki utanç, utancın farkındalığını gerektirmektedir ve insan harici hayvanlarda bu durumun bilişsel olarak algılandığı tespit edilememiştir.

Utanç, üst düzey bir bilişsel tepki olarak önemli bilgiler sunmaktadır. Utanç duyan bir birey, kendi benliğinin ötesine geçebilir, kendisini dışarıdan algılayabilir ve bunun sonucunda rahatsızlık, suç veya pişmanlık duyarak utanabilir. Bunu başarabilmek için yüksek evrimsel basamakta olan bir beyin gerekmektedir. En yakın kuzenlerimizde bile henüz bu mekanizmalara rastlamıyor oluşumuz, bizimkinin 5'te 1'i kadar beyne sahip olan; buna rağmen bize çok yakın davranışlara sahip bu türlerin gelecekte bize benzer ya da bizdekileri andıran diğer nitelikleri evrimleştirebileceklerini de düşündürmektedir. Belki de bizde bile olmayan tamamen farklı davranışlar da geliştirebileceklerdir. 

Öte yandan utanca bağlı olabileceği düşünülen davranışlar da tespit edilmiştir. Örneğin davranış bilimci Hauser'in yaptığı şu gözleme kulak vererek, kafalarda olan soru işaretlerini arttırarak bitirelim:

"Yeni çiftleşmeyi bitirmiş bir rhesus maymunu, başı dik, gözleri yukarıya bakan, esnek ve kendinden emin bir şekilde yürümekteydi. Bir anlık dikkatsizlik sonucu ufak bir deliğe düşüverdi. Hızlı hareketlerle düştüğü delikten kurtulan maymunun davranışları ilginçti. Hızla etrafı kolaçan etti. Biri izliyor muydu? Görünüşe göre etrafta kimse yoktu. Maymun, ancak etrafta diğer maymunların olmadığını anladıktan sonra eski kendinden emin davranışlarına döndü."

Bunun gibi gözlemler, utanç olmasa bile utancı bile oluşturmak için gerekli farkındalık ve özbilincin insan harici türlerde de bulunduğunu düşündürmektedir.

 

Kaynaklar ve İleri Okuma:

  1. DailyMail
  2. Articles Base
  3. Wellcome
  4. JSTOR

Sol-Sağ Elli Aminoasitler ve Yaşamın Başlangıcı

Biyolüminesans

Yazar

Çağrı Mert Bakırcı

Çağrı Mert Bakırcı

Yazar

Evrim Ağacı'nın kurucusu ve idari sorumlusudur. Popüler bilim yazarı ve anlatıcısıdır. Doktorasını Texas Tech Üniversitesi'nden almıştır. Araştırma konuları evrimsel robotik, yapay zeka ve teorik/matematiksel evrimdir.

Konuyla Alakalı İçerikler

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim