Hastalıkta ve Sağlıkta: Mitokondri

Hastalıkta ve Sağlıkta: Mitokondri
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
4 dakika
12,972 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

İnsanlarda gözlenen mitokondriyal hastalıklar; hemen hemen tıpın tüm alanlarını kapsayan nükleer ve/veya mitokondride meydana gelen mutasyonlar nedeniyle farklı hastalıkların genetik olarak heterojenite gösteren grubudur. Mitokondriyal kusurlar gen bozukluğunun meydana geldiği yere bağlı olarak herhangi bir yaşta herhangi bir organı etkileyebilir. Aynı zamanda mitokondriyal bozukluklar maternal yani X’e bağlı kalıtım gösterebilir. Biliyoruz ki canlılar mtDNA’sını anneden alır ve buna maternal kalıtım denmektedir. Bugün itibari ile mitokondriyal hastalıkların tedavisi neredeyse imkansızdır ve genel olarak semptomlara yönelik müdahaleler yapılır. 

Mitokondriyal hastalıklar hem klinik heterojenite de hem de dokuya özel bulgularda sahne alabilir ki aynı protein kompleksinde meydana gelen mutasyonlar meydana geldikleri dokuya göre farklı fenotip meydana getirebilirler. Örnek olarak; solunum kompleksi 1’de meydana gelen kusurlar erişkinlerde optik sinir atrofisine veya bebeklerde subakut nekroz oluşturucu ensefalopatiye neden olmaktadır. Mitokondriyal hastalıklara ilişkin en yaygın nükleer mutasyon mitokondriyal DNA polimeraz alfa proteinini kodlayan gende bulunmuştur ve bu mutasyon erken başlayan hepatoserebral hastalıklara, çocuk katastfrofik epilepsisine veya ataksi nöropati sendromuna neden olmaktadır. 

Diğer yaygın olarak gözlenen mutasyon mitokondriyal tRNA sentetaz’da gözlenmektedir ki buradaki mutasyonlar kardiyomiyopati, beyin ak madde hastalıklarına, yumurtalık disfonksiyonuna ve işitme kaybına neden olur. Bu moleküler kusurlar, bir çok hastalığın şiddetinde ve yaşa göre ortaya çıkmasında ki farklılıkları açıklayabilmekle birlikte dokuya özel belirtilerin farklılık göstermesini açıklayamamaktadır. mtDNA aracılı hastalıklardaki fenotipik farklılıklar genellikle memeli hücrelerinde ki mtDNA’nın çok sayıda kopyalarının bulunmasıyla ilişkilendirilmiştir. Memeli hücreleri hem mutant hem de normal tip mtDNA populasyonlarını içerebilir ki bu duruma heteroplazmi denir. Heteroplazminin derecesi genellikle hastalığın şiddeti ile doğru orantılıdır. 

Reklamı Kapat

mtDNA’nın seçilimi yumurta oluşumu sırasında meydana gelebileceği ve çocuklarda protein kodlayan genlerdeki mtDNA mutasyonlarının olduğundan daha aşağı seviyelerde dolaştığı ve nedeninin tam olarak bilinememesine rağmen bir mekanizmanın selektif olarak şiddetli olabilecek mutasyonları içeren hücreleri ve organelleri elediğine dair tahminler bulunmaktadır. Bildiğimiz gibi doğal seleksiyon baskısı üreme dönemi öncesinde çok daha şiddetli iken üreme sonrası dönemde şiddeti oldukça azalmaktadır.

Mitokondri metabolik sinyallerin merkezidir. Ve bu nedenle mitokondri DNA’sında meydana gelen kusurlar bir çok hastalığa neden olabilmektedir.

Mitokondriyal hastalıkların farklı doğası mitokondrinin hücrelerde ve dokularda bir çok rolü olduğunun altını çizmektedir. Oksidatif fosforilasyon (OXPHOS) aracılı ATP üretimi ‘Mitokondrinin’ en bilinen görevidir. Matriks içerisinde, trikarboksilik asit döngüsü (TCA) enzimleri IM'de (iç membran) lokalize olan elektron transport zincir reaksiyonuna (ETC) elektron veren elektron taşıyıcılarını (NADH-FADH2) üretir. ETC; matriksten IMS (iç membran boşluğu) içerisine proton pompalamak için konformasyonel değişime maruz kalan ardışık redoks reaksiyonları boyunca 4 protein makinesini içerir (kompleks 1,2,3,4).

ATP üretimi altında, OXPHOS tarafından oluşturulan iç membran elektrokimyasal potansiyel organaller için önemlidir. Memran potansiyeli ayrıca mitokondri işlemleri ve mitokondri disfonksiyonuna cevapta mitokondriyal hareketi değiştiren moleküler düzeydeki oluşan farklılıklarda gereklidir. Kompleks 1 ve 3 hücrelere, lipidlere, nükkeik asitlere ve proteinlere zarar verebilecek oksijen radikalleri ve hidrojen peroksit dahil reaktif oksijen türlerini oluşturur. (ROS). ROS; nörodejenerasyon dahil mitokondriyal disfonksiyonuna ilişkin hastalıkların oluşmasına neden olur. Bir çok deneysel kanıt; mitokondriyal ROS aynı zamanda hipoksia gibi adaptif stres sinyal yolaklarına katkıda bulunduğunu, hücre farklılaşması ve hücre kontrolü için homeostatik sinyal yolaklarını etkilediğini göstermiştir. Aynı zamanda hücrelere ve işlevsel yapılara zarar vererek erken yaşlanmaya ve somatik kök hücre disfonksiyonuna sebebiyet vermektedir. 

Mitokondri aynı zamanda metabolitlerin, aminoasitlerin ve düzenleyici enzimlerde ki (ör: kromatin modifikasyonuna neden olan histon deasetilaz) kofaktörlerin hücresel seviyelerini düzenler. İlaveten, metal metabolizmasında merkezi bir rol oynar. (oksijen taşıyan hemoglobin de olduğu gibi) Mitokondri aynı zamanda; kalsiyum homeostazına katılır. Nöronlarda; kalsiyum nöronal plastisite, nörojenesiz ve nörotransmitter salınımının kontrolünde gereklidir. Mitokondri araçlı lipid sentezi nöronal işlevde krikik rol oynar. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Beslenme hassasiyeti ve mitokondriyal işlev arasında sıkı bir ilişki vardır. Bununla ilgili ikizlerde yapılan bir çalışmaya kısaca değinmek isteriz.

Mitokondri kütlesinde ve aktivitesinde ki değişimler obezite ve metabolik sendromlara neden olabilir. Obez ikiz çalışmalarında mtDNA seviyelerinde önemli derecede azalış olduğu ve mtDNA dizilimi aynı olmasına rağmen ikiz obezlerin birinde adipoz dokularında daha fazla azalan mitokondri kütlesi gözlenmektedir. Bu da bizlere, mitokondri kütlesinde ve biyogenezisinde çevresel etmenlerin rol aldığını gösterir. 

Bu değerlendirdiğimiz makalede dikkat etmemiz gereken husus tabiki de meydana gelen insan hastalıklarının isimlerinden çok mitokondrinin hücreler, dokular, organlar ve dolayısıyla insanlar için ne kadar da önemli olduğunun farkına varabilmektir. Mitokondrinin bu yazılanlardan ziyade apoptozda ve otofajide çok önemli bir rolü vardır. Bilindiği üzere bu 2 hücresel olay bir hücre için son derece önemlidir. Bilhassa da kanser söz konusu olduğunda. Bu nedenle diğer mitokondri ile ilgili makalenin konusu mitokondrinin kanser ve apoptoz ile ilişkisi üzerine olacaktır. Bundan sonra mitokondrinin görevi nedir diye sorulduğunda sadece enerji üretmektir demekle kalmayacağız.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • J. Nunnari, et al. Mitochondria: In Sickness And In Health. (21 Temmuz 2020). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2020. Alındığı Yer: Cell | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 16/10/2021 14:13:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/1670

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Çağ
Sinir Sistemi
Yatay Gen Transferi
Kalori
Metabolizma
Diş Sorunları
Farmakoloji
Beyaz
Cinsiyet
Kitap
Mikroevrim
Arı
Evrimsel Tarih
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Dil
Coronavirus
Demir
Önlem
Modern
Samanyolu Galaksisi
Yok Oluş
Eğitim
Kafatası
Sosyal Mesafelendirme
Sağlık Personeli
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın