Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Gregor Johann Mendel: Modern Genetik'in Babası ve Mendel Yasaları

Gregor Johann Mendel: Modern Genetik'in Babası ve Mendel Yasaları Ceska Televize
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu yazı, Bilim İnsanları ve Biyografileri yazı dizisinin 4. yazısıdır. Dizinin ilk yazısına gitmek için buraya, dizideki tüm yazıları görmek için buraya tıklayınız. Yazı dizileri, EA Akademi'nin bir parçasıdır.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

Gregor Johann Mendel, 20 Temmuz 1822 tarihinde, o zamanlar Avusturya İmparatorluğu sınırlarındaki Heinzendorf bei Odrau, günümüzdeki adıyla -Çek Cumhuriyeti sınırlarındaki- Hynčice kasabasında, babası Anton Mendel ile annesi Rosine Mendel (Schwirtlich) tarafından işlenen ve 130 yıldır Mendel ailesine ait olan bir çiftlikte doğmuştur. Ailenin üç çocuğundan ortancasıdır; bir büyük ablası (Veronica) ve bir küçük kız kardeşi (Theresia) vardır.

Mendel de, ailesi gibi küçüklüğü boyunca çiftlikte çalışmıştır. Özellikle arıcılığa ilgi duymuştur. Daha sonraları, Opava'da bulunan Gymnasium'da (Almanya'da üniversiteye hazırlık okullarının adı) eğitim görmüştür. Sonrasında ise, 1840-43 yılları arasında, Olomouc Üniversitesinde hem pratik ve teorik Felsefe ve hem de Fizik bölümlerinde okumuştur. Felsefe Fakültesinin dekanı olan Johann Karl Nestler, o dönemlerde, uzun bir süredir bitki ve hayvanların, özellikle de koyunların kalıtımsal özellikleri ile uğraşmaktadır. Yani o dönemlerde, anne-babadan yavrulara bir takım özelliklerin aktarıldığı bilinmekte; ancak bunun mekanistik özellikleri bilinmemektedir. Ayrıca bu dönemde Karışım Hipotezi son derece meşhur ve yaygın olarak kabul görmektedir. Bu hipoteze göre iki canlı çiftleştiklerinde, kendilerinde bulunan özellikler birbirie karışır ve yavrular, anne-babanın özelliklerinin bir "çorba karışımı" olur.

1843 senesine gelindiğinde, Fizik Bölümündeki profesörlerinden Friedrich Franz'in tavsiyesi üzerine Mendel, Brnou'daki Agustinyen St. Thomas Manastırı'nda papazlık eğitimine başlar. Burada ilginç bir bilgi olarak şu verilebilir. Aslında, Mendel'in tek adı Johann'dır. Ancak dini hayata girmesiyle birlikte Gregor adını da alacaktır. Daha sonra, 1851 yılında Viyana Üniversitesi'ne eğitim için gönderilir ve tüm masrafları kilisenin başrahibi tarafından karşılanacaktır. Viyana Üniversitesinde ünlü fizikçi Christian Doppler'den dersler alır. Daha sonra, 1853 yılında manastırına geri döner ve burada Fizik öğretmeni olarak çalışmaya başlar. 1867 yılında ise başrahip olur.

Mendel, manastırdaki görevi yanı sıra, manastırın bahçesinde bitkiler üzerinde artık herkesin bildiği o meşhur deneyleri yapmaya başlamıştır. Üstelik sadece bununla da yetinmemiş, manastıra bir arı evi inşa ettirerek burada kendi hazırladığı petekler aracılığıyla arılar üzerinde çeşitli deneyler yapmıştır. Hatta bununla da yetinmeyerek astronomi ve meteoroloji üzerinde de araştırmalar yapmıştır. Bu alanlardaki başarı ve girişkenliğini de 1865 yılında kendisinin sıfırdan kurduğu Avusturya Meteoroloji Birliğinden anlayabiliriz. Hayatı boyunca yayınladığı makalelerin çoğu meteoroloji alanındaydı.

Ancak yine de günümüzdeki ünü, manastır bahçesinde uzun yıllar üzerinde çalıştığı bitki kalıtımı hakkındaki deneylerinden kaynaklanmaktadır. Manastırda, eski başrahip Napp tarafından düzenlenmiş 2 hektarlık (20.000 metre kare) aşırı geniş bahçede deneylerini sürdürmekteydi. Bu bitkiler üzerinde çeşitlilik, kalıtım, değişim gibi konularda incelemeler, araştırmalar ve deneyler yapmaktaydı. 1856 ile 1863 yılları arasında tam 29.000 bezelye (Pisum sativum) ekmiş ve yetiştirmiştir.

Bu deneylerde, kelimenin tam anlamıyla on binlerce (30.000 civarında) çaprazlama yapmış, tüm sonuçları not etmiş ve istatistiki değerlendirmelerde bulunmuştu. Günümüz tarihçileri ve bilim insanları, Mendel'in Biyoloji konusunda bir dahi olmasa da, en büyük avantajının Matematik konusunda tam bir uzman olması ve çok geniş bir algı düzeyinde olmasını söylemektedirler. Bu gerçekten de, bu kadar çok sayıda çaprazlama, ekme ve biçme işi arasında deneyler yapabilmek ve her şeyi kontrol altında tutup takip edebilmek için bir şarttır. Öte yandan rahip olmasından kaynaklanan engin sabrı da, deneylerinin sürekliliğinde önem arz etmektedir, bu da göz ardı edilmemelidir. Sabrınızı test etmek istiyorsanız, 29.000 bitki ve 30.000 çaprazlama yerine, sadece temsili 50 bezelye tanesi (bitkinin kendisi değil, sadece tanesi) ve 100 çaprazlama (kutu içerisinde karışık halde bulunan farklı renkteki bezelyelerden rastgele seçerek çaprazlanmış gibi kabul etme) yapıp her birinin sonuçlarını not etmeyi deneyiniz. Bu sabır testinden sonra, bir de her çaprazlama için bitkileri özenle dölleyip, üremelerini bekleyip, tohumların büyüme süreleri boyunca sonuçları beklediğinizi, bunu 29.000 bezelye için yaptığınızı ve 30.000 defa tekrarladığınızı hayal edin. Ne demek istediğimizi ve Mendel'in sabır ve bilim tutkusunu ancak o zaman anlayabilirsiniz.

Mendel Yasaları

Bu uzun ve kapsamlı deneyler sonucunda Mendel bazı çok önemli bulgulara ulaşmıştır. Bu bulguları, iki yasa altında toplamıştır:

1) Ayrılma Prensibi/Yasası (Law of Segregation)

Bir diğer adı Mendel Genetik'inin Birinci Yasası olan bu yasaya göre her canlıda belli bir özelliğe ait iki adet gen bulunmaktadır (gen, Mendel'den sonra keşfedilmiş ve Mendel Genetik'i bu yeni terminolojiye göre düzenlenmiştir) ve her bir ebeveyn bu genlerden birini rastlantısal olarak yavrusuna aktarmaktadır. Yavrunun kendisinde, bu sayede, hem annesinden hem babasından belli bir özelliğe ait birer gen alarak belli bir özelliğe ait iki gen bulunmuş olur. Üstelik, bu gen çifti dahilindeki tekil genlerden hangisi diğeri üzerinde baskınsa, onun özellikleri görünümde (fenotip) ortaya çıkar. Bu, bu yasanın en az teknik terim kullanılarak yapılabilecek açıklamasıdır. Çok daha karmaşık ve bilimsel açıklamaları olduğu unutulmamalıdır.

2) Bağımsız Ayrışım Yasası (Law of Independant Assortment)

Bir diğer adı Kalıtım Yasası olan bu yasaya göre ise, farklı özelliklere ait farklı genlerin birbirinden bağımsız olarak aktarıldığı açıklanmaktadır. Yani, bu yasaya göre göz genleri ile boy genleri birbirinden tamamen bağımsız olarak aktarılmaktadır. Ancak günümüzdeki bazı bulgular, bu yasanın biraz modifiye edilmesini gerektirmiştir. Çünkü bazı istisnai durumlarda genler birbirine bağlı olabilir. Aktarım sırasında, birbirine yakın olan genlerin hep birlikte aktarılma ihtimalinin daha yüksek olduğu ortaya çıkarılmıştır. Dolayısıyla genler birbirinden tamamen bağımsız değildir. Ancak temel düzeyde bakıldığında, bu bir bilimsel gerçek (yasa) olarak karşımıza çıkmaktadır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

***

Mendel bu bulgularını ve çok daha fazlasını Bitki Hibritlenmesi Üzerine Deneyler başlıklı makalesinde toplamış ve 1865'te Moravia'da düzenlenen Doğal Tarih Birliği toplantısında sunmuştur. Bulguları önceleri kalıtım alanında önemli görülmüş ve incelenmiştir. Sonradan karışım hipotezine aykırı olduğu için pek çok kişi tarafından reddedilmiştir. Bir süre sonra da iyice önemi göz ardı edilerek, unutulmuştur. Mendel de bu bulgularının arkasında pek fazla durmadığı ve savunmadığı için bu süreç daha da hızlanmıştır. Pek çok sebepten ötürü (yazılarının Almanca olması, kısıtlı bir alanda duyulması, kısa sürede unutulması, vb.) Darwin'in bu yasalardan hiç haberi olmamıştır (bkz: İnsanın Yükselişi, Jacob Bronowski). Darwin'in belki de en kritik hatalarından biri budur ve kalıtımı pangenesis isimli kendi teorisi ile açıklamaya çalışmış ve %100 başarısız olmuştur. Darwin gibi bir dehadan bu kadar isabetsiz bir açıklama beklenmese de, dönem koşulları dahilinde iddiasının pek de akıl dışı olmadığı görülmektedir (zira çok büyük bir kitle, ispatlanamamış olsa bile karışım hipotezini desteklemekteydi).

Mendel, bitkiler üzerindeki araştırmalarını tamamladıktan sonra arılara dönüş yapmış ve onlar üzerinde hibridizasyon çalışmaları yapmıştır. O kadar ilginç hibritler elde etmiştir ki, bazı popülasyonlar ortam koşullarına dayanamayarak toplu olarak ölmüştür. 1868'den itibaren başrahip olmasıyla birlikte de bilimsel çalışmalarını neredeyse tamamen sona ermiştir.

Ölümü ve Sonrası...

Mendel, 6 Ocak 1884 yılında, Darwin'den 2 sene sonra, 61 yaşında, kronik böbrek iltihabı (nefritit) hastalığından ötürü ölmüştür. Ölümünden sonra yerine geçen başrahip, Mendel'in bütün çalışmalarını yakmış ve böylece aklısıra taksonomi ile ilgili manastırın tavrını net bir şekilde ortaya koymuştur. Bu acınası ve alçakça hareketten ötürü Mendel'in yayınlanmamış pek çok yazısı yok olmuş, bir ömürlük emeklerin bir kısmı boşa gitmiştir. Neyse ki bilim, her zamanki gibi bir yolunu bularak seini duyurmuş ve bilim düşmanlarını defetmiştir.

Çalışmaları, 1900'lerin başlarına kadar ortaya çıkarılmamış ve hak ettiği değere kavuşamamıştır. 1900'lerde Hugo de Vries ve Carl Correns, birbirlerinden bağımsız olarak Mendel Yasaları'nı yeniden keşfetmişlerdir. İki bilim insanı da Mendel'in öncelik ve üstünlüğünü kabul etmiş ve ona gereken kredileri/atıfları vermiştir. Hatta Vries'in, Mendel'in çalışmalarını okuyana kadar kendi araştırmasının sonuçlarını anlamadığı iddia edilmektedir. Vries'in çabaları sayesinde, Mendel'in araştırmaları birden patlama etkisi yaratmış ve bilim dünyasında hızla yayılmaya başlamıştır. Pek çok bilim insanı Mendel'in deneylerini tekrarlamış ve tıpatıp aynı sonuçlara ulaşmıştır. Bu sayede bulguların yayılması bir kat daha hızlanmıştır.

1900'lerin başlarına kadar bir canlının özelliklerini şekillendiren en önemli olgunun, fenotip, yani dış görüntü ve bunun çevresel ilişkileri olduğu sanılmaktaydı. Dönemim Biyometri (Biyoistatistik) Okulundan Karl Pearson, Mendel'in genetik yasalarına kesinlikle karşı çıktı ve kalıtımsal özelliklerin bu kadar büyük bir rol oynayabileceğini reddetti. Bu ekole en sert ve net cevap (ve daha da önemlisi araştırmalarla desteklenen bilimsel cevaplar), William Bateson tarafından verildi. Bateson, "genetik" kelimesinin ve konuyla ilgili pek çok terminolojinin fikir babasıdır. 1920'lere kadar Bateson ve destekçileri ile biyometriciler arasındaki tartışmalar şiddetli bir şekilde sürmüştür. Bu tartışmalar, 1918 yılında ünü Biyolog R. A. Fisher'ın Modern Sentez ismini verdiği sentez ile sona ermiştir. Bu senteze göre genetik ve fenotipik etkiler bir arada toplanmış, ikisinin de canlı için belli miktarlarda önem arz ettiği savunulmuştur. Günümüzde de bu güçlü anlayış sürmekte ve doğru olduğu sürekli olarak ispatlanmakta ve bu bilgi araştırmalarda sıklıkla kullanılmaktadır.

Fisher, sonraları Mendel'in araştırmalarını mercek altına almış ve bazı teknik hatalar bulmuştur. Örneğin Mendel'in bazı oranları hatalı bulduğunu, bazılarında ise önyargılı yaklaşım sonucunda veriler elde edildiği ileri sürmüştür. Yani Mendel'in, örneğin 1/3 oranına ualşabilmek adına bazı önyargılı veya sansürlü çıkarımlar yaptığını iddia etmiştir. Ne var ki, bu eleştirilerin bir kısmı doğrulansa da, büyük bir kısmının Fisher'ın abartısı olduğu ve gerçek olmadığı daha sonradan Genetics dergisinde yayınlanan iki önemli makalede ileri sürülmüştür:

  • Hartl, Daniel L.; Fairbanks, Daniel J. (1 March 2007). "Mud Sticks: On the Alleged Falsification of Mendel's Data". Genetics 175 (3): 975–979
  • Novitski, Charles E. (March 2004). "On Fisher’s Criticism of Mendel’s Results With the Garden Pea". Genetics 166 (3): 1133–1136

Uzun lafın kısası, Mendel çok büyük bir başarıya ulaşarak, henüz genlerin varlığı dahi bilinmezken, genetik prensiplerini ortaya koyabilmiştir. Bu, onun ne kadar ileri görüşlü ve iyi bir bilim insanı olduğunu ortaya koymaktadır.

Kendisini saygıyla anıyor, karanlık bir Dünya'da yaktığı mum ışığı (ve hatta daha fazlası) için kendisine teşekkür borç biliyoruz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Bilim Budur! 3
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/11/2020 10:21:24 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/171

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Evrimsel Biyoloji
Evrim Kuramı
Avcı
Nobel Ödülü
Albert Einstein
Psikoloji
Ölümden Sonra Yaşam
Büyük Patlama
İnsanlık
Çekirdek
Türkiye
Skeptisizm
Kitap
Film
Tardigrad
Zehir
Su Ayısı
Makroevrim
Fotoğraf
Cinsiyet
Kuşlar
Ağız Sağlığı
Mikrobiyoloji
Elektrik
Epistemik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilmediğim şeyler konusunda cahil olduğumu itiraf etmekten hiçbir utanç duymuyorum.”
Marcus Tullius Cicero
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol