Gerçek Risk ile Algılanan Risk Neden Farklıdır?

Korku, hayatta kalmayla doğrudan bağlantılı; evrensel, derin ve temel bir duygudur.

Size bir köpek balığı tarafından ısırılma ihtimalinızin kafanıza bir hindistan cevizi düşüp yaralanma ihtimalinden daha az olduğunu söylesek... Hem de 15-30 kat daha az. Peki bu gerçeği bildiğiniz halde denize girerken aynı korkuyu hisseder miydiniz?

Neden Korkuyoruz?

Hepimiz bir noktada göğsümüzde bir baskı, ani bir kas gerginliği, tenimizde bir ürperti veya yaklaşan tehlikeyi haber veren hızlı bir kalp atışı duymuşuzdur. Peki korku tam olarak nedir?

Korku, amigdala tarafından yönetilen, "savaş ya da kaç" tepkisiyle hayatta kalmamızı sağlayan evrimsel bir mirastır. Genetik ve çevresel faktörlerle şekillenen bu duygu, sadece fiziksel tehditlere değil; sosyal öğrenme ve travmalar yoluyla zihinsel kurgulara da yanıt verir.

Modern dünyada fiziksel tehlikeler azalsa da belirsizlik ve sosyal kaygılar aynı nörofizyolojik mekanizmayı tetiklemeye devam eder. Ancak prefrontal korteks sayesinde bu ilkel tepkiyi rasyonelleştirmek ve yönetmek mümkündür.

Görsel: Wikimedia Commons

İşte tam bu noktada prefrontal korteksimizi devreye sokup şu soruyu sormalıyız: Korktuğum şey gerçekten tehlikeli mi yoksa sadece öyle mi hissettiriyor? Bu sorunun cevabı, tehditleri rasyonel birer veriye dönüştüren risk analizi kavramında yatmaktadır.

Risk Nedir ve Risk Analizi Nasıl Yapılır?

Risk, en basit tanımıyla bir durumun kayıp veya yaralanmayla sonuçlanabileceğine dair duyulan belirsizliktir. Belirsizliğin olduğu noktada zihnimiz devreye girerek korku üretmeye başlar. Bu belirsizliği somutlaştırmak için kullandığımız araç risk analizidir. Risk analizi; tehlikeli olayların olasılığını ve sonuçlarını değerlendirmek için kullanılan bir dizi analitik teknikten oluşur. Bu süreç sadece bir kötü senaryo kurgulamaktan ibaret değildir, olayların gerçekleşme sıklıklarının tahmin edilmesini ve sonuçların saptanmasını içerir. Analiz süreci, geçmiş verilere dayanan nicel tahminler ile uzman görüşlerini kapsayan nitel değerlendirmeleri bir araya getirir. Özetle risk analizi, beynimizin "Ya başıma gelirse?" diye fısıldadığı ilkel korkuları geçmiş verilerle kıyaslayarak ölçülebilir hale getirir.

Risk Matrisi

Risk değerlendirmede 5x5, 3x3, 10x10 gibi matrislerden yararlanılır. Risk matrisi, riskin olma olasılığı ve olduktan sonra yaratacağı etki gibi iki değişkeni analiz etmek için kullanılan bir değerlendirme aracıdır. Belirlenen risklerin her birine 1’den 5’e kadar bir etki değeri (soldan sağa) ve bir olasılık değeri (yukarıdan aşağıya) verilir. Etki ve olasılık düzeyi en düşük için 1, en yüksek için 5 değeri kullanılır. Sırası ile olasılık değerleri etki değeri ile çarpılarak her bir olayın risk puanı veya risk skoru bulunur.

Wikipedia

Basitçe anlatmak gerekirse risk:

$Risk(R)=olayınolasılı\breve{g}ı(P)xsonucunşiddeti(S)$

şeklinde hesaplanır.

Korkularımız Ne Kadar Rasyonel?

Neden markete giderken emniyet kemeri bile takmayan bir insan uçak kazası yaşamaktan korkuyor? Bu sorunun basit cevabı algılanan risktir. Risk algısı; bir eylemin yaratabileceği olumsuz sonuçların ciddiyeti ile o sonuçlara dair duyulan belirsizliğin birleşimi, yani kayıp olasılığına dair hissettiğimiz öznel bir duygudur. Bu durum sadece "Korkuyorum," demek değildir; sosyal, kültürel ve psikolojik faktörleri dikkate alarak verdiğimiz bilinçli bir değerlendirmedir.

Kaynak: Hertrich, S. (2008). Reality Checking Device. Dr. Peter M. Sandman’ın risk algısı çalışmalarına dayanmaktadır.

Bu kavramın gerçek rakamlarla nasıl çatıştığını anlamak için tarihte acı bir örneği olan nükleer santrallere bakabiliriz. Günümüzde uzmanlar, istatistiklere dayanarak nükleer riskin küçük olduğunu savunurken insanların duyduğu büyük endişeler tamamen algısal yönlerle ilgili.

Risk Algısı Neye Göre Şekillenir?

• Güven ve Güvensizlik: Bizi risk hakkında bilgilendiren kişilere, koruyan devlet kurumlarına veya riske maruz bırakan şirketlere ne kadar çok güvenirsek o kadar az korkarız. Güven azaldığında korku artar.
• Dayatılan vs. Gönüllü Risk: Kendi tercihimizle aldığımız risklerden (araba sürerken telefonla oynamak) ziyade, başkalarının bize dayattığı risklerden (yan şeritteki sürücünün telefonla oynaması) çok daha fazla korkarız.
• Doğal ve İnsan Yapımı: Güneşten gelen radyasyon gibi doğal riskler daha az korkutucu gelirken nükleer enerji, pestisitler veya endüstriyel kimyasallar gibi insan yapımı risklere karşı kamuoyunda aşırı bir korku oluşur.
• Felaket Niteliğindeki Olaylar vs. Kronik Hastalıklar: Kalp hastalığı gibi zamana yayılan ve tek tek ölümlere neden olan kronik durumlardansa uçak kazası gibi aniden, şiddetli ve aynı yerde çok sayıda insanı öldüren olaylardan daha çok korkarız.
• Korku Faktörü: Bir riskin sonucu ne kadar kötüyse (köpekbalığı tarafından yenmek gibi), o riskten o kadar çok korkarız. Kanser, bu korku ölçeğinde en üst sıralarda yer alır.
• Anlaşılabilirlik ve Belirsizlik: Nükleer enerji gibi anlaşılması zor veya radyasyon gibi görünmez olan riskler korkuyu artırır. Bilimin henüz yeterli cevap veremediği yeni teknolojilere karşı duyulan yaygın korku da bu belirsizlikten kaynaklanır.
• Tanıdık Olan vs. Yeni Olan: Bir riskle ilk karşılaştığımızda (Deli Dana hastalığının yeni ortaya çıktığı dönemdeki %85'lik korku oranı gibi) dehşete düşeriz ancak o riskle yaşamaya alıştıkça (İngiltere örneğinde olduğu gibi) korku seviyesi düşer.
• Risk ve Fayda Dengesi: Bir aktiviteden (ilaçlar, aşılar veya ekstrem sporlar gibi) ne kadar çok fayda sağlıyorsak o işin riskini o kadar küçük görme eğilimindeyizdir.
• Kontrol vs. Kontrolsüzlük: Kişi sonucun kendi elinde olduğunu hissederse (araba kullanmak veya kask takarak bisiklet sürmek gibi) daha az korkar. Karar süreçlerine katılım hissi de korkuyu azaltır.

Beyin Bu Kararları Nasıl Alır?

Beyin bu faktörleri herustics yani zihinsel kestirme yolları ile işler. Değerlendiricinin olasılık ataması büyük ölçüde benzer olayların hafızada ne kadar kolay hatırlanabileceğine dayanır. Bu bilişsel mekanizmalar, belirsizlik anlarında hızlı karar vermemizi sağlasa da risk algısında önemli sapmalara yol açabilir.

Availability Heuristic (Tür: "Kullanılabilirlik Sezgisi")

Kullanılabilirlik sezgisi, gelecekle ilgili kararlar alırken aklımıza hızlı ve kolay gelen bilgileri kullanma eğilimimizi tanımlar. Ancak bu durum, kolayca hatırlanan anıların söz konusu olayların tekrar olma olasılığını anlamak için genellikle yetersiz kalması nedeniyle kötü karar vermeye yol açabilir.

Affect Heuristic (Tür: "Duygu Sezgisi")

Duygu sezgisi, karar verirken somut bilgilerden ziyade duygularımıza nasıl sıklıkla güvendiğimizi açıklar. Bu, hızlı ve kolay bir şekilde sonuca ulaşmamızı sağlar ancak aynı zamanda düşüncemizi çarpıtabilir ve en uygun olmayan seçimler yapmamıza yol açabilir.

Sonuç

İstatistiksel veriler ile bireysel korkularımız arasındaki bu büyük uçurumun temel sebebi, beynimizin ilkel çalışma biçimidir. Markete giderken emniyet kemeri takmayan bir bireyin uçak korkusu yaşaması aslında mantıksız veya gereksiz değildir; bu, zihnin canlı ve erişilebilir korku görüntülerine verdiği doğal, insani bir tepkidir.

Gerçek risk yönetimi; sezgileri ve insani duyguları tamamen bir kenara atıp sadece sayılarla robotlaşmak değil, duygularımızın bizi yanıltabileceğini bilerek sayısal verilerin rehberliğini de göz ardı etmemektir. Hayatta kalmak hem kalbimizin sesini duymayı hem de matematiğin sağlamasını yapmayı gerektirir.