Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak...

Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak... Genome
Eşbaskınlığı temsil eden bir görsel.
15 dakika
1,974
Evrim Ağacı Akademi: Mendel Genetiği ve Kalıtım Örüntüleri Yazı Dizisi

Bu yazı, Mendel Genetiği ve Kalıtım Örüntüleri yazı dizisinin 5. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Gregor Mendel Kimdir? Bir Rahip, Nasıl "Genetiğin Babası" Unvanına Erişti?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Mendel, bezelye bitkileri ile yürüttüğü çalışmalarında yalnızca bir kalıtım şekline odaklanmış; odaklandığı özelliklerin kalıtımı, tek bir özellik için baskın ve çekinik alellerin çaprazlama örüntüleri ile sınırlı kalmıştır. Bu çalışmaların ardından keşfedilen ve baskın - çekinik, tek gen modelini takip etmeyen birkaç önemli kalıtım şekli daha bulunmaktadır.

Baskınlık ve Çekinikliğin Alternatifleri

Mendel, bezelye bitkileri ile deneylerinde şunları gözlemlemiştir:

Tüm Reklamları Kapat

  1. Her gen için iki tür "birim" veya alel bulunmaktadır.
  2. Aleller her nesilde bütünlüklerini korurlar. Yani bir çaprazlama sonrası iki özellik birleşmez, örneğin mor ve beyaz çiçekli iki bitkinin çaprazlanması açık mor çiçekli bir bitki meydana getirmez.
  3. İlgili özellik baskın alel tarafından belirleniyorsa çekinik alel genotipe gizlenir ve fenotipe bir katkıda bulunmaz. Dolayısıyla çekinik aleller, fenotipte ifade edilmeksizin taşınabilir. Bu bağlamda çekinik alel barındıran organizmalara "taşıyıcı" denmektedir.

Mendel'in zamanından bu yana başka türlerle yapılan genetik çalışmalar aslında durumun çok daha karmaşık olduğunu göstermiştir; ancak Mendel genetiğinin temel ilkeleri hala geçerliliğini korumaktadır. İlerleyen bölümlerde Mendel genetiğinin bazı ayrıntıları incelenecektir.

Eksik Baskınlık

Mendel'in deneylerinde bulguladığı, odaklandığı özelliklerin baskın ve çekinik çiftler olarak kalıtıldığını gösteren sonuçlar, o dönemde yavruların ebeveynlerinin özelliklerinin bir karışımını sergilediği görüşüyle çelişmekteydi. Bununla beraber hetorozigot fenotipin iki ebeveyn arasında orta düzeyde ifade edildiği de gözlemlenen bir gerçektir. Örneğin aslanağzı bitkisinde (Antirrhinum majus), beyaz çiçekli bir homozigot ebeveyn (CWCW) ile kırmızı çiçekli bir homozigot ebeveynin (CRCR) çaprazlanması, yavruların pembe çiçekli (CRCW) olmasını sağlayacaktır. Kırmızı çiçek aleli beyaz çiçek aleli üzerinde tam baskın değildir; yani alellerin her ikisi de birbirlerini baskılamadan fenotipte ifade edilmektedir. Bu kalıtım modeli eksik baskınlık (veya bazen ekivalentlik) olarak adlandırılmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Bununla birlikte, tıpkı Mendel'in baskın ve çekinik çaprazlamalarında olduğu gibi, heterozigot öz-çaprazlamanın sonuçları da matematiksel olarak öngörülebilir niteliktedir. Aslanağzı örneği bağlamında genotipik oran 1 CRCR:2 CRCW:1 CWCW ve fenotipik oran kırmızı, pembe ve beyaz renkleri için 1:2:1 olacaktır.

Heterozigotta gözlemlenen bu ara renk, kırmızı alel tarafından üretilen pigmentin (antosiyanin) heterozigotta seyrelmeye uğraması; bu nedenle çiçek yapraklarının beyaz arka planı üzerinde pembe görünmesi ile açıklanmaktadır.

Heterozigot bir aslanağzının pembe çiçekleri.
Heterozigot bir aslanağzının pembe çiçekleri.
Storebukkebruse/Flickr

Eş Baskınlık (Kodominans)

Eksik baskınlığın bir çeşidi de aynı özelliği belirleyen her iki alelin de hetorozigotta aynı anda ifade edildiği eş baskınlık veya kodominans durumudur. Kodominansın bir örneği, insanların AB0 kan gruplarında gözlemlenmektedir. Kan grupları bağlamında A ve B alelleri, kırmızı kan hücrelerinin yüzeyinde bulunan A veya B molekülleri şeklinde ifade edilir. Bu çerçevede homozigotlar (IAIA ve IBIB) A veya B fenotipini ifade eder; heterozigotlar (IAIB) ise her iki fenotipi de eşit olarak ifade eder. Hetorozigot (IAIB) bir birey, AB kan grubuna sahip olur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kodominant bir özelliği ifade eden heterozigot bireyler arasında yapılan bir öz-çaprazlama, fenotipik bağlamda her biri birbirinden ayrı üç olası yavru genotipin doğmasına sebep olur. Bununla beraber Mendel monohibrit çaprazlamasının karakteristik 1:2:1 genotipik oranı geçerliliğini bu durumda da korumaktadır.

AB/AB kan gruplarına sahip iki bireyin çaprazlanmasının gösterildiği Punnett karesi
AB/AB kan gruplarına sahip iki bireyin çaprazlanmasının gösterildiği Punnett karesi
Libre Texts

Çoklu Aleller

Mendel, belirli bir gen bağlamında biri baskın, diğeri çekinik olmak üzere yalnızca iki alelin var olabileceğini öne sürmüştür. Genetik alanında yapılan çalışmalar, bu bilginin epey ötesine geçmiştir. İnsanlar (ve tüm diploid organizmalar) belirli bir gen için yalnızca iki alele sahip olabilir; ancak popülasyon düzeyinde ilgili özelliği kodlayan birden fazla alel olabilir, dolayısıyla iki alelin birçok kombinasyonu meydana gelebilir. Aynı gen için birden fazla alel mevcut olduğunda, doğal popülasyon içinde en sık karşılaşılan fenotip veya genotip, "yaygın tip" veya "vahşi tip" (genellikle "+" şeklinde kısaltılır) olarak belirtilir. Diğer tüm fenotip veya genotipler ise bu tipik formun varyantları (mutantları) olarak kabul edilir ve yaygın tip alel karşısında baskın veya çekinik olabilirler.

Çoklu alellere bir örnek, insanlardaki AB0 kan grubu sistemidir. Bu sistem dahilinde popülasyonda üç alel yer alır; IA aleli kırmızı kan hücreleri üzerindeki A moleküllerini kodlar, IB aleli kırmızı kan hücrelerinin yüzeyindeki B moleküllerini kodlar ve i aleli kırmızı kan hücreleri üzerinde hiçbir molekülü kodlamaz. IA ve IB alelleri kodominanttır ve her ikisi de i aleli üzerinde baskındır. Bir popülasyonda üç alel bulunmasına karşın her birey ebeveynlerinden yalnızca iki alel alır ve aşağıdaki fenotipleri ve genotipleri üretir. Olası fenotiplerin sayısı, üç alel arasındaki baskınlık ve çekiniklik ilişkileriyle belirlenmektedir.

Not: Üç alel olduğunda üç genotip yerine altı genotip olduğuna dikkat ediniz.

Libre Texts

Evrim İş Başında: Sıtma Parazitinin İlaç Direncinde Çoklu Alellerin Rolü!

Sıtma, Anopheles gambiae gibi enfekte dişi sivrisineklerin bulaştırdığı; yüksek ateş döngüsü, titreme, grip benzeri semptomlar ve şiddetli anemi ile karakterize parazitik bir hastalıktır. Plasmodium falciparum ve P. vivax sıtmanın en yaygın türleridir; P. falciparum en ölümcül olanıdır. Erken ve doğru tedavi edildiğinde P. falciparum sıtmasının ölüm oranı yüzde 0.1'dir.

Tüm Reklamları Kapat

Bununla beraber, insanları enfekte ettiği yaşam evresinde haploid olan P. falciparum'un dhps geninin birden fazla mutant aleli evrimleşmiş; böylelikle parazit Güneydoğu Asya, Afrika ve Güney Amerika'da sıtma ilacı olarak yaygın şekilde kullanılan klorokin, meflokin ve sülfadoksin-pirimetamine karşı direnç geliştirmiştir. Organizmanın bir haploid olması, sonraki nesillerin evrimleşen bu alellerin yalnızca birini alması takdirinde ilaca dirençli olmasını sağlamaktadır.

Güneydoğu Asya'da, dhps geninin sülfadoksine dirençli alelleri farklı coğrafi bölgelerde lokalize olmuştur. Bu, ilaca dirençli mutantların bir popülasyonda ortaya çıkması ve yakın mesafedeki diğer P. falciparum izolatları ile melezleşmesiyle gerçekleşen yaygın bir evrimsel olgudur. Sülfadoksine dirençli parazitler, bu ilacın reçetesiz satılan bir sıtma ilacı olarak yaygın şekilde kullanıldığı bölgelerde önemli sorunlar yaratmaktadır. Bir enfeksiyon döngüsü içinde sayıları çokça artan tüm patojenler gibi P. falciparum da hızla evrim geçirmekte; reçetesiz satılan sıtma ilaçlarının seçim baskısına karşı koyabilmektedir. Bu nedenle bilim insanları, küresel sıtma tehdidine karşı sürekli olarak yeni ilaçlar veya ilaç kombinasyonları geliştirmek zorunda kalmaktadır.[1]

Cinsiyete Bağlı Özellikler

Yazının bu noktasına kadar cinsiyet dışı kromozomlar ve otozomlar arasındaki kalıtım modelleri dikkate alınmıştır. Bununla beraber insanlarda, birçok hayvanda ve bazı bitkilerde organizmaların cinsiyeti bir çift, homolog olmayan kromozom ile belirlenmektedir. İnsan dişilerinde 22 homolog otozom çiftine ek olarak bir çift X kromozomu; insan erkeklerinde bir XY kromozom çifti bulunur. Y kromozomu, X kromozomuyla mayoz sırasında eşleşebilmesini sağlayacak ölçüde benzerdir, ancak X kromozomuna kıyasla çok daha kısadır ve çok daha az sayıda gen içerir. Bir gen X kromozomunda bulunuyor ve Y kromozomunda bulunmuyorsa bu gen X'e bağlıdır.

Meyve sineği Drosophila'nın göz rengi, tanımlanan ilk X'e bağlı özelliktir. Thomas Hunt Morgan, 1910 yılında bu özelliği X kromozomuyla ilişkilendirilmiştir. İnsanlar gibi erkekleri XY, dişileri XX kromozom çiftine sahip drozofilaların yaygın renk göz rengi kırmızıdır (XW) ve beyaz göz rengine (Xw) baskındır. Göz rengi geninin konumu nedeniyle karşılıklı çaprazlamalar ile aynı yavru oranları elde edilememektedir; zira erkekler hemizigottur (herhangi bir X'e bağlı özellik için tek bir alel taşırlar) ve bu hemizigotluk XY kromozomunu taşıyan erkekler için baskın ve çekinik gen ifadelerini önemsiz kılar. Y kromozomunda beyaz göz rengi geninini taşımayan bu organizmaların genotipi ancak XWY veya XwY olabilir. Bununla beraber drozofila dişileri bu genin iki alel kopyasına sahiptir ve genotipleri XWXW, XWXw veya XwXw olabilir.

Tüm Reklamları Kapat

Drosophila'da göz rengi geni X kromozomu üzerinde bulunur; kırmızı göz rengi yaygın tiptir ve beyaz göz rengine baskındır.
Drosophila'da göz rengi geni X kromozomu üzerinde bulunur; kırmızı göz rengi yaygın tiptir ve beyaz göz rengine baskındır.
Libre Texts

X'e bağlı bir çaprazlamada, F1 ve F2 yavrularının genotipleri, çekinik özelliğin P neslinde erkek veya dişi tarafından ifade edilip edilmediğine bağlıdır. Drosophila göz rengi bağlamında P erkeğinde beyaz göz fenotipini ifade ediliyor ve dişi, homozigot şekilde kırmızı gözlü ise, F1 neslinin tüm üyeleri kırmızı gözlü olur. F1 dişileri heterozigottur (XWXw) ve erkeklerin tümü X kromozomlarını homozigot baskın P dişisinden ve Y kromozomlarını P erkeğinden alarak XWY genotipini sergiler. XWXw dişisi ile XWY erkeği arasındaki yapılan bir takip çaprazlamasında, XWXW veya XWXw genotipli kırmızı gözlü dişiler ve XWY veya XwY genotipli kırmızı ve beyaz gözlü erkekler doğacaktır. Bununla beraber, homozigot beyaz gözlü bir dişi ile kırmızı gözlü bir erkek arasında bir çaprazlama yapılırsa, F1 neslinde yalnızca heterozigot kırmızı gözlü dişiler (XWXw) ve yalnızca beyaz gözlü erkekler (XwY) doğar. F2 neslinde ise dişilerin yarısı kırmızı gözlü (XWXw) ve yarısı beyaz gözlü (XwXw); erkeklerin yarısı kırmızı gözlü (XWY) ve yarısı beyaz gözlü (XwY) olacaktır.

Cinsiyete bağlı özellikler çerçevesinde gerçekleşen çaprazlamalar, yavruların cinsiyetine bağlı olarak farklı fenotiplerin ifade edilmesini sağlamaktadır. Drosophila bağlamında bu, kırmızı ve beyaz göz farklılıkları anlamına gelir. Şekilde w beyaz göz mutant alelini, W ise yaygın tür olan kırmızı göz alelini temsil etmektedir.
Cinsiyete bağlı özellikler çerçevesinde gerçekleşen çaprazlamalar, yavruların cinsiyetine bağlı olarak farklı fenotiplerin ifade edilmesini sağlamaktadır. Drosophila bağlamında bu, kırmızı ve beyaz göz farklılıkları anlamına gelir. Şekilde w beyaz göz mutant alelini, W ise yaygın tür olan kırmızı göz alelini temsil etmektedir.
Libre Texts

Drosophila genetiğinde yukarıda bahsedilen keşifler, insan genetiğine de uyarlanabilmektedir. Bir dişi ebeveyn X'e bağlı çekinik bir özellik bağlamında homozigotsa, ilgili özellik erkek çocuklarının her birine %100 oranında aktarılır; zira erkek çocuklar Y kromozomunu erkek ebeveynden almaktadır. İnsanlarda renk körlüğü, hemofili ve kas distrofisi gibi bazı hastalıkların alelleri X'e bağlıdır. Dolayısıyla bu özellik bağlamında hetorozigot olan dişiler, bu hastalıkları yalnızca taşıyabilir ve hiçbir fenotipik etkisini deneyimlemeyebilirler. Bu dişiler, hastalığı erkek çocuklarının yarısına, taşıyıcılık niteliğini ise kız çocuklarının yarısına aktarır ve bu çerçevede X'e bağlı özellikler erkek bireylerde dişilere kıyasla daha sık görülmektedir.

Cinsiyet kromozomlarına sahip organizmalarda homolog olmayan cinsiyet kromozomlarına sahip tarafın dişi olduğu da gözlemlenmektedir. Tüm kuş türlerinde homolog cinsiyet kromozomları dişi bireylerde bulunur ve cinsiyete bağlı özelliklerin ifade edilme olasılığı erkek bireyler yerine hemizigot olan dişi bireylerde daha yüksektir.

Bağlantılı Genler, Bağımsızlık Çeşitlilik Yasasını İhlal Ediyor!

Mendel'in bezelye bitkilerinde gözlemlediği tüm özellikler, bağımsız çeşitlilik yasasına uymaktadır; ancak bazı alel kombinasyonlarının birbirinden bağımsız şekilde kalıtılmadığı da Mendel'den sonra keşfettiğimiz bir gerçektir.

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı

Birbirinden bağımsız, homolog olmayan kromozomlarda bulunan genler daima birbirinden bağımsız olarak sıralanır. Bununla beraber her bir kromozom, ipe dizili boncuklar gibi doğrusal olarak sıralanmış yüzlerce veya binlerce gen içerir ve aynı kromozom üzerinde fiziksel bağlamda birbirine yakın genler, alellerin gametlere ayrılması sırasında bir eş olarak aktarılabilir. Rekombinasyon veya "çaprazlama" adı verilen süreç çerçevesinde aynı kromozom üzerinde bulunan iki genin birbirinden bağımsız olarak, aynı kromozomda değilmiş gibi faaliyet göstermesi de mümkün olmaktadır. Gen bağlantıları ve rekombinasyon temelinde bu süreç şu şekilde gerçekleşir:

Homolog kromozomlar aynı sırada aynı genlere sahiptir, ancak genin belirli alelleri her iki kromozomda farklı olabilir. Mayoz bölünmenin interfaz ve profaz I evreleri sırasında homolog kromozomlar önce bölünür, ardından homolog taraf üzerindeki benzer genler, gen sırası korunarak birbirleriyle hizalanır ve bağlantı meydana gelir. Bu aşamada homolog kromozom segmentleri, genetik materyali doğrusal olarak takas eder. Bu şekilde gerçekleşen rekombinasyon, maternal ve paternal alellerin aynı kromozom üzerinde yer almasını sağlar. Herhangi bir kromozomda çok sayıda rekombinasyon yaşanabilir; bu da alellerin yüksek oranda birbirine karışmasına sebep olur.

Rekombinasyon süreci iki homolog kromozomun hizalanması ve genetik materyalin bir segmentini takas etmesiyle gerçekleşir.
Rekombinasyon süreci iki homolog kromozomun hizalanması ve genetik materyalin bir segmentini takas etmesiyle gerçekleşir.
Libre Texts

İki gen, aynı kromozom üzerinde yer alıyorsa bağlantılı olarak kabul edilir ve bu genlerin alelleri mayoz bölünme sırasında bir arada aktarılma eğilimindedir. Örneğin çiçek rengi ve bitki uzunluğunu belirleyen genlerin aynı kromozom üzerinde bulunduğu melez bir çaprazlamada bir homolog kromozom uzun bitki ve kırmızı çiçek alellerine sahipse; diğer kromozom da kısa bitki ve sarı çiçek alellerine sahipse, gametler oluştuğunda uzun ve kırmızı çiçek alelleri gamete bir arada girecek; kısa ve sarı çiçek alelleri de diğer gametlere girecektir. Bu duruma ebeveyn genotipi adı verilir; zira aleller, gameti üreten organizmaya herhangi bir değişikliğe uğramaksızın kalıtılmaktadır.

Genlerin farklı kromozomlarda bulunması takdirinde uzun ve sarı çiçek alellerini; kısa ve kırmızı çiçek alellerini bir arada bulunduran gametler oluşmayacaktır. Bu bilgiler çerçevesinde bir Punnett karesi çizilirse klasik 9:3:3:1 Mendel oranının gözlemlenemeyeceği görülür.

İki gen arasındaki mesafe arttıkça aralarında bir veya daha fazla çaprazlama gerçekleşme olasılığı artar ve genler ayrı kromozomlar üzerindeymiş gibi ele alınır. Genetikçiler, ebeveynlere benzemeyen rekombinant gametlerin oranını takip ederek genlerin bir kromozom üzerindeki uzaklıklarını belirleyebilmekte; böylelikle insanlar dahil olmak üzere üzerinde çalıştıkları organizmaların genlerinin bağlantı haritalarını oluşturabilmektedir.

Mendel'in öncü yayınında bağlantı kavramı ele alınmamaktadır. Birçok araştırmacı da Mendel'in yukarıda ifade edildiği bağlamıyla bu fenomeni gözlemleyip gözlemlemediği; eğer gözlemlediyse bağımsız çeşitlilik varsayımını geçersiz kılacağı endişesiyle paylaşmamayı tercih edip etmediği varsayımı üzerinde kafa yormuştur.

Bahçe bezelyelerinin yedi kromozomu vardır; ve birçok araştırmacı Mendel'in yedi özelliğe odaklanmasının bir tesadüf olmadığını savunmaktadır. Bununla beraber Mendel'in incelediği genler ayrı kromozomlar üzerinde yer almasa bile rekombinasyonun aleller üzerindeki karıştırıcı etkisi, bağlantı fenomeniyle hiç karşılaşmamasına sebep olmuş olabilir.

Epistaz

Mendel'in bezelye bitkileri üzerinde yaptığı çalışmalar, bir bireyin fenotiminin tamamen genler (veya Mendel'in deyişiyle birim faktörler) ile belirlendiğini; her bir özelliğin belirgin bir şekilde tek bir gen ile ifade edildiğini göstermiştir. Buna karşın gözlemlenebilir özellikler, neredeyse her zaman iki veya daha fazla alel barındıran birçok genin bir arada faaliyet göstermesiyle meydana gelir. Örneğin insanlarda göz rengi en az sekiz renk ile belirlenmektedir.

Bazı durumlarda birkaç gen, birbirleriyle doğrudan etkileşime girmeksizin yaygın gözlemlenen bir fenotipin oluşmasını sağlayabilir. Örneğin organ gelişimi konusunda genler, sıralı olarak ifade edilebilir ve her bir düzeyde organın farklı bir unsurunu etkileyebilir. Böylelikle organ, karmaşık ve özelleşmiş bir yapı halini alır. Bununla beraber genler tamamlayıcı veya sinerjik bir şekilde de ifade edilebilir; örneğin iki veya daha fazla gen aynı anda ifade edilerek bir fenotipi etkileyebilir. Bunun bir örneği de insan deri rengidir. İnsanlarda deri rengi, en az üç (muhtemelen daha fazla) genin etkisiyle belirlenir. Deri rengi veya insan boyu gibi bir özelliğin kalıtımının çok sayıda genin etki kombinasyonlarına bağlı olduğu durumlar, poligenik (çok genli) kalıtım olarak adlandırılır.

Bununla beraber genler, birbirlerini baskılayabilir. Yunanca "üzerinde durmak" anlamına gelen "epistaz" durumunda genler arasındaki etkileşim antagonistiktir; yani bir gen bir başka genin ifadesini örtülemekte veya engellemektedir. Örtüleyen veya engelleyen alellere epistatik, örtülenen veya engellenen alellere ise hipostatik alel adı verilmektedir. Epistazın biyokimyasal temeli, ifadesi, bulunduğu yolakta kendinden önce veya sonra gelen genin işlevine bağlı olarak gerçekleşen genlerde gözlemlenir.

Tüm Reklamları Kapat

Farelerde pigmentasyon epistaza örnek olarak verilebilir. Yaygın tip kürk rengi olan aguti (AA), düz kürk rengine (aa) baskındır. Bununla birlikte, ayrı bir gen olan C, çekinik homozigot (cc) olarak bulunduğunda, A geni kaynaklı herhangi bir pigment ifadesini engelleyerek albino bir yavrunun doğmasını sağlar. Bu nedenle, AAcc, Aacc ve aacc genotiplerinin her biri aynı albino fenotipi ile sonuçlanır. Her iki gen bağlamında heterozigot bireyler arasında bir çaprazlama (AaCc x AaCc) 9 aguti: 3 siyah: 4 albino fenotipik oranına sahiptir. Yani A geni, C genini engellemekte; C geni A geni tarafından engellenmektedir. Bir başka deyişle, A geni, C genine epistatik; C geni A genine epistatiktir.

Epistazın bu örneğinde kürk rengini belirleyen bir gen (C) bir başka genin (A) ifadesini örtülemektedir. C alelinin bulunduğu durumlarda kürk rengi ifade edilmekte; bulunmadığı durumlarda (cc) ise herhangi bir ifade gerçekleşmemektedir. Kürk rengi A genine bağlıdır, çekinik homozigot heterozigot veya baskın homozigottan farklı bir fenotip oluşturmaktadır.
Epistazın bu örneğinde kürk rengini belirleyen bir gen (C) bir başka genin (A) ifadesini örtülemektedir. C alelinin bulunduğu durumlarda kürk rengi ifade edilmekte; bulunmadığı durumlarda (cc) ise herhangi bir ifade gerçekleşmemektedir. Kürk rengi A genine bağlıdır, çekinik homozigot heterozigot veya baskın homozigottan farklı bir fenotip oluşturmaktadır.
Libre Texts

Özet

Aleller her durumda baskın ve çekinik modellerde bulunmayabilirler. Ekivalentlik (eksik baskınlık), heterozigotun homozigot fenotipler arasında orta noktada bir fenotipin sergilendiği durumları tanımlar. Bu bağlamda ekivalent bir örnek yavruağzı bitkisidir. Kırmızı çiçekli ve beyaz çiçekli iki yavruağzı bitkisinin çaprazlanmasıyla elde edilen yavrunun çiçekleri pembe olur.

Kodominans, heterozigotta iki alelin de eşzamanlı temsil edildiği durumları tanımlar.

Diploid organizmalar herhangi bir gen için yalnızca iki alele sahip olabilir; ancak bir popülasyon içinde bir geni kodlayan ikiden fazla alel bulunması mümkündür, ve hatta yaygındır. İnsanlarda, birçok hayvanda ve bazı bitkilerde dişiler iki X kromozomuna, erkekler bir X ve bir Y kromozomuna sahiptir. Bu bağlamda X kromozomunda bulunan, ancak Y kromozomunda bulunmayan genler, X'e bağlı genler olarak ele alınır. Bu bağlamda erkekler, ilgili genin bir alelini kalıtırken dişiler iki alelini de kalıtır.

Tüm Reklamları Kapat

Mendel'in bağımsız çeşitlilik yasasına göre, genler mayoz bölünme sırasında birbirlerinden bağımsız olarak gametlere ayrılır. Bunun nedeni kromozomların mayoz bölünme sırasında bağımsız olarak ayrılması ve bu çerçevede gerçekleşen çaprazlamaların aynı kromozomlar üzerinde bulunan birçok genin birbirinden bağımsız hareket etmesine sebep olmasıdır. Genler aynı kromozom üzerinde yakın mesafede bulunduklarında, alelleri bir arada kalıtılma eğilimindedir. Bu da Mendel'in bağımsız çeşitlilik yasasını ihlal eder nitelikte oranların doğmasına sebep olur. Bununla birlikte rekombinasyon, homolog kromozomlar üzerinde genetik materyal değişimine aracı olur, böylece anne ve baba alelleri aynı kromozom üzerinde rekombine edilebilir; belirli bir kromozom üzerindeki alellerin her zaman birlikte kalıtılmamasının nedeni budur.

Rekombinasyon, bir kromozom üzerinde herhangi bir yerde meydana gelen rastgele bir olaydır. Bu nedenle aynı kromozom üzerinde birbirinden uzakta bulunan genlerin, kromozomal boşlukta meydana gelen rekombinasyon vakaları nedeniyle yine de bağımsız olarak ayrılması muhtemeldir.

Genler, alel mesafeleri ve ayrılma türlerinden bağımsız olarak gen ürünü düzeyinde etkileşime girebilir; örneğin bir genin bir alelinin ifadesi, bir bşka genin alel ifadesini örtüleyebilir veya bir şekilde değiştirebilir. Bu tür örtüleme, değiştirme ve engelleme durumları ise epistaz başlığı altında değerlendirilir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Mendel Genetiği ve Kalıtım Örüntüleri Yazı Dizisi

Bu yazı, Mendel Genetiği ve Kalıtım Örüntüleri yazı dizisinin 5. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Gregor Mendel Kimdir? Bir Rahip, Nasıl "Genetiğin Babası" Unvanına Erişti?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
35
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ S. Vinayak, et al. (2010). Origin And Evolution Of Sulfadoxine Resistant Plasmodium Falciparum. PLOS Pathogens, sf: e1000830. doi: 10.1371/journal.ppat.1000830. | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/02/2024 22:45:50 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13643

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Dışkı
Astrofotoğrafçılık
Konuşma
Bebek
Köpekgil
Diş
Gerçek
Sars-Cov-2
Şüphecilik
Antik
Mühendislik
Elektrokimya
Rna
Dişler
Nanoteknoloji
Kanıt
Botanik
Kütleçekimi
Entomoloji
Bilim Felsefesi
Hastalık Yayılımı
Kurbağa
Küresel Isınma
Balık Çeşitliliği
Yangın
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Çernobil'den Sonraki En Büyük Felaket Kapımızda!
Çernobil'den Sonraki En Büyük Felaket Kapımızda!
Kızıl Cin: Türkiye'ye Düşen Nadir Yıldırım!
Kızıl Cin: Türkiye'ye Düşen Nadir Yıldırım!
Plasebo: Sadece İnanarak Hastalıklardan Kurtulabilir miyiz?
Plasebo: Sadece İnanarak Hastalıklardan Kurtulabilir miyiz?
Özgür İrade: Aldığımız Kararlarda *Gerçekten* Özgür müyüz?
Özgür İrade: Aldığımız Kararlarda *Gerçekten* Özgür müyüz?
Arabada/Gemide Neden Mideniz Bulanıyor (Araç Tutuyor)?
Arabada/Gemide Neden Mideniz Bulanıyor (Araç Tutuyor)?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
L. Texts, et al. Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak.... (19 Aralık 2022). Alındığı Tarih: 24 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/13643
Texts, L., Karagözoğlu, M. (2022, December 19). Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak.... Evrim Ağacı. Retrieved February 24, 2024. from https://evrimagaci.org/s/13643
L. Texts, et al. “Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak....” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, 19 Dec. 2022, https://evrimagaci.org/s/13643.
Texts, Libre. Karagözoğlu, Mert. “Genişletilmiş Mendel Yasaları: Genetiği Mendel'in Ötesinde Anlamak....” Edited by Mert Karagözoğlu. Evrim Ağacı, December 19, 2022. https://evrimagaci.org/s/13643.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close