Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Genetik Bilimi, Gelecekte Süper-Zeki İnsanlar Yaratabilir!

Genetik Bilimi, Gelecekte Süper-Zeki İnsanlar Yaratabilir!
10 dakika
5,105

Sovyetlerin muhteşem fizik ekolünün babalarından biri olan Nobel ödüllü Lev Landau, teorisyenleri logaritmik bir ölçekle 1’den 5’e; bir gruptaki fizikçiyi, bir altındaki grupta bulunan birinden on kat daha fazla etkiye neden olacak şekilde sıralamıştı (E.N.: 1 en üst, 5 en alt). Landau kendisini, büyük bir alçakgönüllülükle, 2,5 seviyesine yerleştirmişti; yaşamının son yıllarında ise bunu 2’ye yükseltmişti. Birinci sırada Heisenberg, Bohr ve Dirac gibi isimler yer alıyordu. Einstein ise 0,5’teydi!

Biyoloji gibi fen bilimlerinin diğer alanlarındaki veya sosyal bilimlerdeki arkadaşlarım, fizikçi ve matematikçilerin (bir hezarfen olan von Neumann, Einstein’ın yedeği olabilir) bu hiyerarşik düşünce şekline şaşırmış ve bundan rahatsızlık duymuşlardı. Anlaşılan beceri (İng: "ability") farklılıkları, bu alanlarda kendini yeterince açık bir şekilde göstermiyordu. Ama ben Landau’nun bu sıralamasını uygun buluyorum. Onlarınki kadar katkıda bulunduğumu hayal bile edemediğim birçok fizikçi var.

Bu Reklamı Kapat

Hatta Landau’nun sıralamasının, prensipte, Einstein’ın 0,5’lik sıralamasının hemen altına çekilebileceğini düşünmeye başladım. Bilişsel becerilerin genetik olarak incelenmesi gösteriyor ki insan DNA’sındaki bugünkü çeşitlilik, kusursuz bir şekilde bir araya getirilebilseydi, şimdiye kadar Dünya üzerinde var olandan çok daha yüksek nitelikte zekâya sahip bireyler oluşturabilirdi. Açıkça söylemek gerekirse, 1.000’lik seviyelerde IQ’dan söz ediyoruz, tabii ölçeğin hâlâ bir anlamı kalıyorsa.

Daniel Keyes’in Algernon’a Çiçekler adlı romanında Charlie Gordon adındaki zihinsel engelli bir yetişkin, IQ seviyesinin 60’tan 200 civarlarına yükselmesi için deneysel bir tedavi görür ve arkadaşlarının kolayca kandırabildiği bir fırın çalışanından dünyanın gizemlerini rahatça algılayabilen bir dâhiye dönüşür. Charlie “Var olduğunu hiç bilmediğim bir berraklığın ve keyfin zirvesindeyim. Bir problemin çözümünü hemen görmekten daha mutluluk verici bir şey yok… Bu; keyif, aşk ve gerçeğin buluşması. Bu, müthiş bir mutluluk.” diye yazar. Bir de süper-zekâ ile günümüzün ortalama 100’lük IQ’su arasındaki farkı düşünün.

Bu Reklamı Kapat

Süper-zekâ olasılığı, zekânın genetik altyapısı sonucu olarak doğrudan ortaya çıkar. Boy uzunluğu ve bilişsel beceri gibi özellikler, her biri ufacık etkiye sahip binlerce gen tarafından kontrol edilir. Bir özelliği etkileyen ortak genetik varyantların sayısındaki kaba alt sınır, alel denen ve çoktan keşfedilmiş gen varyantlarının o özellik üzerindeki pozitif veya negatif (santimetrelik uzunlukla veya IQ puanlarıyla ölçülen) etkisinden çıkarılabilir.

Uluslararası onlarca üniversite laboratuvarını kapsayan Sosyal Bilimler Genom Derneği Birliği (SSGAC), insanda bilişsel becerileri etkileyen bir avuç DNA bölgesi belirlemiştir. Birlik kapsamındaki laboratuvarlar, 100.000 üzeri bireyden alınan örneklerde 1 milyon bağımsız DNA bölgesinin çoklu test düzeltmelerinden sonra bile, insan DNA’sındaki bir avuç tek nükleotit çokbiçimliliğin istatistiksel olarak zekâyla ilişkili olduğunu göstermiştir.

Bilişi sadece birkaç gen kontrol etseydi o zaman her gen varyantı, IQ’yu büyük ölçüde, iki birey arasında yaklaşık 15 puanlık varyasyonla değiştirirdi. Fakat şimdiye kadar araştırmacıların tespit edebildiği en fazla etki büyüklüğü, bir IQ puanından daha düşük oldu. Daha fazla etki büyüklükleri kolaylıkla tespit edilebilirdi, ancak böyle bir durum gözlenmedi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu, popülasyon genelinde görülen gerçek varyasyondan sorumlu olabilecek en az binlerce IQ aleli var demektir. Daha gelişmiş (geniş hata çubukları olan) bir analiz sonucunda, toplamda belki de 10.000 gibi bir tahmin çıkar.

Her genetik varyant, bilişsel beceriyi biraz artırır veya azaltır. Birçok küçük ek etkilerle belirlenen bilişsel beceri, ortada daha çok, uçlarda daha az insanın olduğu, bildiğimiz çan eğrisi şeklinde normal bir dağılıma sahiptir. Pozitif (artan IQ) varyant sayısı ortalamanın üstünde olan bir kişi, ortalama becerinin de üstünde olacaktır. Bir özelliğin değerini standart sapma kadar, yani 15 puan artırmak için gereken popülasyon ortalaması üstündeki pozitif alellerin sayısı, varyant sayısının kareköküyle veya yaklaşık 100’le orantılıdır. Özet olarak, 100 civarı ek pozitif varyant, IQ’yu 15 puan kadar artırabilir.

Binlerce farklı olası pozitif varyant olduğunu düşünürsek buradan yapacağımız çıkarım çok açıktır: Eğer bir insan, her bir varyantın pozitif versiyonuna sahip olacak şekilde tasarlanabilseydi, bu insan ortalamanın kabaca 100 standart sapma kadar üstünde bir bilişsel beceri sergileyebilirdi. Bu, 1.000 üstü IQ puanına denk gelir.

Beni kocaman yap: Evcil bitki ve hayvan yetiştiriciliği, bazı popülasyonları 30 standart sapma kadar büyütmüştür. Örneğin etlik piliçlerin büyüklüğü, 1957’den beri dört kattan daha fazla artmıştır. Benzer bir yaklaşım, 1.000 üzeri IQ’ya yol açabilecek şekilde insan zekâsına da uygulanabilir.

IQ skorunun bu seviyede bir anlamı var mıdır, bilemeyiz. Bununla birlikte, ne anlama geliyorsa gelsin, böyle bir becerinin, şimdiye kadar yaşamış 100 milyar kadar bireyin en beceriklisini katbekat geçeceğinden emin olabiliriz. Her konuda en üst düzeyde bilginlik derecesinde kabiliyetlerin tümünün birden var olduğunu hayal edebiliriz: mükemmele yakın görüntü ve dil hafızası; çok hızlı düşünme ve hesaplama; zihinde güçlü geometrik canlandırma, daha fazla boyutta bile; aynı anda farklı konularda düşünebilme ve bunları çoklu analiz edebilme becerisi ve liste böyle uzayıp gider. Charlie Gordon’ın karesi yani.

Bu Reklamı Kapat

Bu en üst düzeyi elde etmek için, doğrudan insan genomunu düzenlemek ve 10.000 lokusun her birinde istenen genetik varyantın olmasını sağlamak gerekirdi. İyimser bakacak olursak, yakın bir zamanda keşfedilen ve geçen bir iki yıl içinde genetik mühendisliğinde devrim yaratan CRISPR/Cas sistemi gibi gen düzenleme teknolojileriyle bu, bir gün mümkün olabilir. Hatta Harvard genom bilimcilerinden George Church, CRISPR sistemini kullanarak, Asya fillerine ait embriyo genomlarının seçilimci düzenlemeye tabi tutulmasıyla mamutların yeniden ortaya çıkmalarının sağlanabileceğini ileri sürmüştür. Church’ün haklı olduğunu varsayarsak gelecek genom çağında yaratılacak mucizeler listesinin başındaki mamutlara süper-dâhileri de eklemeliyiz.

Devam etmekte olan tartışmaların bazıları da 1.000 IQ öngörüsünün arkasındaki birtakım varsayımlardır. Bazı çevrelerde zekânın sayılarla ölçülmesi fikri dahi tartışmalıdır.

Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman, “Eminim Şaka Yapıyorsunuz Bay Feynman” adlı otobiyografik kitabında, “Hep Kaçmaya Çalışmak” adlı bir bölümün tamamını sosyal bilimlerden kaçınma arayışlarına ayırmıştır. Kendi sözleriyle: Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde öğrenciyken, sadece pozitif bilimlerle (fen bilimleriyle) ilgileniyordum; başka hiçbir şeyde iyi değildim.

Tanıdık bir his: Genellikle matematikte iyi olan kişilerin sözcüklerle, sözcüklerde iyi olanların da matematikle arasının iyi olmadığı söylenir. Bu ayırım dehayı anlama şeklimizi etkilemiş ve dehanın genel olarak tüm beynin üstün derecede olması değil, beynin doğuştan gelen belli bir yetisi olduğu izlenimini uyandırmıştır. Bu durum, zekânın aynı dallarda karşılaştırılması fikrini gereksiz kılmış ve dolayısıyla 1.000 IQ fikrini sıkıntıya sokmuştur.

Bu Reklamı Kapat

Ancak zekânın yapısını ölçmeye çalışan psikometrik çalışmalar farklı bir resim çizer. Yapılan milyonlarca gözlem göstermiştir ki belli başlı bütün “ilkel” bilişsel beceriler –kısa ve uzun vadeli hafıza, dil kullanımı, miktar ve sayı kullanımı, geometrik ilişkilerin zihinde canlandırılması, örüntü tanıma vs.- doğru orantılıdır. Aşağıdaki şekil, çok sayıdaki bireyin sayısal, sözel, mekânsal performansı gibi alanlardaki beceri skorlarını grafiksel olarak göstermektedir. Grafik homojen bir dağılıma sahip değildir, onun yerine noktalar, uzun (veya ana) tek bir eksenli elips şeklinde bir bölge boyunca toplanmıştır.

Zeki, her şeyde zekidir: The Project Talent (Yetenek Projesi) çalışmasında, bu dağılım grafiğinde görüldüğü gibi, 9. sınıftaki 100.000’den fazla öğrencinin sayısal, sözel ve mekânsal becerileri incelendi. Bir alandaki beceri, diğer iki alandaki beceriyle doğru orantılıydı.

Sınırlı beceriler arasındaki bu doğru orantı, bir alanda (örneğin sayısal beceride) ortalamanın üstünde olan bireyin diğer alanda da (sözel beceride de) ortalamanın üstünde olması olasılığının yüksek olduğunu göstermektedir. Bu orantı, bilişsel becerilerle ilgili bilgileri özetlemede de sağlam ve yararlı bir metot sunmaktadır. Bireyin performansını ana eksene taşıyarak, bilişsel beceri sonuçlarından rakamsal tek bir ölçüye ulaşabiliriz: genel faktör g’ye. İyi formüle edilen IQ testleri, g faktörünü tahmin etmede kullanılan bir yöntemdir.

g faktörüne bakarak deha öngörülür mü? 13 yaş öncesinde yapılan testlerle (yani g faktörüyle yakından ilişkili ve bir tür akademik yeterlilik testi olan SAT testlerini kullanarak) belirlenen üstün yetenekli çocuklarla ilgili Sayısal Alanda Erken Gelişmiş Gençlik Üzerine Çalışma adlı boylamasına araştırmayı ele alalım. Tüm katılımcılar, beceri açısından üst yüzde birlik gruptaydı, ancak bu grubun üst beşte birlik kısmındakiler 10.000’de bir seviyesinde veya üstündeydiler. Orta yaşlarına geldiklerinde yapılan bir araştırmanın bulgularına göre, bu üstün yetenekli bireyler grubunda bile başarılı olma olasılığı, erken yaştaki test skorları ile yüksek derecede uyum gösteriyordu. Örneğin üst beşte birlik grup, en düşük beşte birlik gruptan altı kat daha fazla patent alma olasılığına sahipti. STEM (fen, teknoloji, mühendislik ve matematik dallarında) doktora yapma olasılığı 18 kat daha fazlaydı ve üst 50 araştırma üniversitesinde STEM kadrosunda çalışma olasılığı neredeyse sekiz kat daha fazlaydı. Dolayısıyla g faktörünün anlamlı rakamsal tek bir ölçüyü yansıttığı sonucunu çıkarmak mantıklıdır, tabii zekânın basit ama bir o kadar yararlı olan “aynı dalda karşılaştırılması”nı hesaba katarak.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Bir Bakışta Seti: Tarih, Psikoloji, Ekonomi, Felsefe (4 Kitap)

Bu seti edinerek elde edeceğiniz kitaplar şunlardır:

  1. Bir Bakışta Tarih – Instant History, Sandra Lawrence
  2. Bir Bakışta Psikoloji – Instant Psychology, Nicky Hayes & Sarah Tomley
  3. Bir Bakışta Ekonomi – Instant Economics, David Orrell
  4. Bir Bakışta Felsefe – Instant Philosophy, Gareth Southwell
Devamını Göster
₺415.00
Bir Bakışta Seti: Tarih, Psikoloji, Ekonomi, Felsefe (4 Kitap)

1.000 IQ öngörüsünün arkasındaki bir başka varsayım da, genetiğin bilişsel beceriyi son derece etkilemesi ve g faktörünün kalıtımsal olmasıdır. Bu varsayımın ispatı oldukça kuvvetlidir. Doğrusu davranış genetikçisi ve ikizler araştırmacısı Robert Plomin, “genetiğin g faktörünü önemli ölçüde etkilediği savının diğer özelliklerin etkilemesi savından çok daha kuvvetli olduğunu” göstermiştir.

İkiz ve evlatlık çalışmalarında, ikili IQ korelasyonları, kabaca akrabalık derecesiyle (iki birey arasında paylaşılan gen miktarıyla) orantılıdır. Sadece aile ortamıyla ilgili küçük değişiklikler bulunmuştur: Biyolojik ilişkisi olmayan kardeşlerin aynı ailede yetiştirilmesi, bilişsel beceri üzerinde neredeyse sıfır korelasyona sahiptir. Bu sonuçlar, farklı ülkeler de dahil olmak üzere değişik bölgelerde yürütülen birçok çalışmada birbirini desteklemektedir.

Mahrumiyet söz konusu olmadığında, bilişsel becerinin üst limitini genetik etkilerin belirlediği görülüyor. Ancak deneklerin yoksulluk, kötü beslenme veya eğitim eksikliği gibi çok çeşitli ortam koşullarında yaşadığı çalışmalarda, kalıtsallık tahminleri çok daha küçük olabilmektedir. Olumsuz ortam koşullarında bireyler, tam potansiyellerini ortaya çıkaramamaktadırlar (bkz. Flynn Etkisi).

Süper-zekâ uzak bir ihtimal olabilir, ancak ufak ama yine de önemli gelişmeler yakın gelecekte gerçekleşebilir. İnsan genomları ve onlarla ilişkili fenotiplerden (bireyin fiziksel ve zihinsel özelliklerinden) toplanan muazzam veri kümeleri, genetik kodu anlayabilmemizde ve özellikle de bilişsel beceriyi öngörebilmemizde önemli gelişmelere yol açacaktır. Detaylı hesaplamalar, genetik yapıyı, gelişmiş istatistiksel algoritmaları kullanarak açığa kavuşturmak için milyonlarca fenotip-genotip çiftine ihtiyaç duyulacağını göstermektedir. Bununla birlikte, genotipleme (genetik özellikleme veya özellik yükleme) masraflarının hızla azaldığını dikkate alırsak, önümüzdeki 10 yıl gibi bir sürede bunun gerçekleşmesi ihtimali yüksektir. Elimizdeki kalıtsallık tahminlerine bakılırsa, zekânın genomik-temelli öngörüsünün doğruluğu, popülasyon standart sapmasının yaklaşık yarısından daha hassas (yani artı/eksi 10 IQ puanından daha iyi) olabilir.

Öngörücü modeller geliştirildiği anda, embriyo seçiminden (yerleştirilecek IVF zigotun seçiminden) aktif genetik düzenlemeye (örneğin CRISPR tekniklerini kullanarak) kadar birtakım üreme uygulamalarında hemen kullanılabilir. Embriyo seçimini 10 kadar zigot arasından yapan ebeveynler, çocuklarının IQ’sunu 15 ve üstü IQ puanı kadar geliştirebilirler. Bu, okulda zorlanan bir çocukla iyi bir üniversiteyi bitiren bir çocuk arasındaki fark demektir. Tek hücre ekstraksiyonundan zigot genotipleme, hâlihazırda teknolojik olarak oldukça gelişmiştir, yani embriyo seçimi için sadece karmaşık fenotip öngörüsünün geliştirilmesi gereklidir. Bu yöntemlerin masrafı, birçok özel kreşin ücretinden daha az olacak ve tabii ki kazanımları ömür boyu devam edecektir.

Konunun ahlaki yanı karmaşıktır ve nispeten kısa bir süre içinde bu kabiliyetler gerçek olabileceğinden, ciddi olarak özen gerektirir. Her toplum, insan genetik mühendisliğindeki sınırlarını kendisi belirleyecektir, fakat farklı bakış açıları görebiliriz. Çok büyük olasılıkla, bazı ülkeler genetik mühendisliğine izin verecek ve dolayısıyla tüm dünyadan, üreme teknolojilerine erişmek için seyahat edebilecek seçkin kişilere fırsat kapılarını açacaktır. Çoğu teknolojide olduğu gibi zengin ve nüfuzlular, ilk yararlananlar olacaktır. Gerçi eninde sonunda birçok ülkenin insan genetik mühendisliğini, sadece yasal hale getirmekle kalmayıp ulusal sağlık sistemlerinin (isteğe bağlı) bir parçası yapacaklarına inanıyorum.

Yoksa daha önce insan tarihinde yaşanmamış bir eşitsizlik söz konusu olacaktır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Muhteşem! 4
  • Bilim Budur! 3
  • Umut Verici! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nautilus | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/08/2022 03:05:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4168

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Evrim
Aşılar
Onkoloji
Gen
Avcı
Diş Hekimi
Uçma
Malzeme
Hastalık Kontrolü
Sperm
Süpernova
Uterus
Evrenin Genişlemesi
Cinsel Seçilim
Sağlık Örgütü
Bitki
Uzun
Farmakoloji
Ağaç
Cinsiyet
Şempanzeler
Endokrin Sistemi
Covıd-19
Beyaz
Kadın
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.