Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Evrimsel Biyolojide Gerçek Bir Tartışma: Evrimin Nötral Teorisi Ne Kadar Nötr? Nötristler, Seçilimcilere Karşı!

Evrimsel Biyolojide Gerçek Bir Tartışma: Evrimin Nötral Teorisi Ne Kadar Nötr? Nötristler, Seçilimcilere Karşı! Quanta Magazine
Motoo Kimura tarafından öne sürülen Moleküler Evrimin Nötral Teorisi, yarım asır boyunca Evrim Teorisi görüşüne hakim olmuştur; buna rağmen zorluklarla karşılaşmaya devam etmektedir.
14 dakika
1,968

Charles Darwin, 1859 yılında Türlerin Kökeni eserinde doğal seçilim üzerinden Evrim Teorisi’ni açıkladığında, adaptasyonlara, yani organizmaların yeni veya değişen ortamlarda hayatta kalmasını sağlayan değişikliklere odaklanmıştı. Uygun adaptasyonlar için seçilimin, eski atasal formların kademeli olarak sayısız türe dönüşmelerini sağladığını öne sürmüştü.

Bu kavram o kadar güçlüydü ki, evrimin tamamen adaptasyonla ilgili olduğu fikrine kapılabilirdik. Bu yüzden, bilimsel çevrelerde hakim olan görüşün elli yıldır böyle olmadığını savunması şaşırtıcı bulunabilir.

Bu Reklamı Kapat

Doğal seçilim şüphesiz vardır; fakat birçok bilim insanı evrimsel değişikliklerin çoğunun genom seviyesinde meydana geldiğini ve aslında rastgele ve tarafsız olduklarını savunuyor: Doğal seçilim tarafından korunan adaptif değişiklikler, gerçekten de bir yüzgeci ilkel bir ayağa dönüştürebilir; ancak bu değişiklikler, DNA yapısının herhangi bir gerçek sonuç olmaksızın en sık değiştiği evrimsel sürece sadece küçük bir katkıda bulunabilir.

Şimdi ise bazı bilim insanları, Nötral Teori (veya Nötr Teori) olarak bilinen bu fikre, genomların bu teorinin belirleyebileceğinden daha çok kanıt gösterdiğini söyleyerek karşı çıkıyorlar.

Bu Reklamı Kapat

Bu tartışma önemlidir; çünkü biyolojik çeşitliliği meydana getiren mekanizmalar hakkındaki anlayışımızı, zamanla doğal popülasyonların boyutlarının nasıl değiştiğine ilişkin çıkarımlarımızı ve bizimkiler dahil olmak üzere türlerin evrimsel tarihini yeniden yapılandırma kabiliyetimizi etkiler. Gelecekte, Nötr Teori'nin en iyi bileşenlerinden faydalanan ve aynı zamanda teorinin seçilim üzerinde gerçek, deneysel olarak ispatlanmış etkisinin anlaşılacağı yeni bir dönem bizi bekliyor olabilir.

Varyasyonun (Çeşitliliğin) "Kayda Değer Kısmı"

Darwin’in temel görüşü, dezavantajlı özelliklere sahip organizmaların negatif (arındırıcı) seçilimle eleneceği, avantajlı özelliklere sahip olanların ise daha çok üreyeceği ve bu özellikleri gelecek nesillere (pozitif seçilim) aktaracağı yönündeydi. Seçilim, önemli özelliklerin yayılmasına ve düzenlenmesine yardımcı olur. 20. yüzyılın ilk yarısında nüfus genetikçileri, popülasyonlar ve türler arasındaki genetik farklılıkları, pozitif seçilim yoluyla büyük ölçüde adaptasyona bağladılar.

Ancak 1968 yılında ünlü popülasyon genetik uzmanı Motoo Kimura, Nötr Moleküler Evrim Teorisi ile, adaptasyon görüşüne karşı çıktı. Kısaca, türler içinde ve arasındaki genetik varyasyonun "kayda değer bir kısmının" doğal seleksiyonun değil de, genetik bir sapmanın (sınırlı bir popülasyonda rastgeleliğin etkileri) sonucu olduğunu, ve bu farklılıkların çoğunun hayatta kalma veya üreme için fonksiyonel sonuçlarının olmadığını öne sürdü.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sonraki yıl, biyolog Jack Lester King ve Thomas Jukes "Darwinist Olmayan Evrim" (İng: "Non-Darwinian Evolution") başlığıyla, evrim sürecindeki rastgele genetik değişikliklerin önemini vurgulayan bir makale yayınladılar. Bunun ardından, yeni nötristler ve daha "geleneksel" adaptasyon uzmanları arasında kutuplaşmış bir tartışma ortaya çıktı. Herkesin, seçilimin saflaştırılmasının zararlı mutasyonları eleyeceği konusunda hemfikir olmasına rağmen, nötristler, genetik sürüklenmenin popülasyonlar veya türler arasındaki çoğu farkları oluşturduğuna ikna olmuşlardı. Buna karşın, adaptasyon uzmanları onları adaptif özellikler için pozitif seçilime yönlendirdi.

YSPH (Yale School of Public Health) okulunda biyoistatistikçi ve evrimsel biyolog olan profesör Jeffrey Townsend’e göre, tartışmanın büyük bir kısmı, Kimura’nın genetik varyasyonun "kayda değer kısmı" ile tam olarak ne demek istediğine bağlı. Townsend şöyle diyor:

Bu, 50% mi? 5% mi, 0.5% mi? Bilmiyorum. Kimura’nın teorisinin açıklaması nicelden ziyade nitel olduğu için, teorisi sonraki verilerle geçersiz kılınamadı.

Yine de, Nötral Teori birçok biyolog tarafından hızla benimsenmişti. Bu, kısmen, Kimura’nın o dönemin önde gelen teorik popülasyon genetikçilerinden biri olarak tanınmasının sonucuydu; ama elbette teorinin matematiğinin basit ve sezgisel olmasının da katkısı oldu. Indiana Üniversitesi nüfus genetiği Matthew Hahn ile bir makale yazmış olan, şu anda ise Oregon Üniversitesi'nde bir nüfus genetiği olan Andrew Kern, Moleküler Biyoloji ve Evrim’in, Nötr Teori’nin 50. yılını kutlayan özel bir sayısında şöyle diyor:

Nötr Teori’nin tanınmasının nedenlerinden biri, işleri daha kolay hale getirmesiydi.

Bir popülasyona nötr evrim modeli uygulamak için Hahn, seçilimin ne kadar güçlü olduğunu, popülasyonun ne kadar büyük olduğunu, mutasyonların baskın mı yoksa çekingen mi olduğunu, veya mutasyonların diğer mutasyonlarla etkileşime girip girmediğini bilmek zorunda olmadığımızı söylüyor. Nötr Teori’de "tahmin etmesi zor tüm parametreler ortadan kalkar."

Nötr model için gereken tek "anahtar", popülasyon büyüklüğünün ürünü ve nesil başına mutasyon oranıdır. Böylelikle bu bilgilerden, nötr model popülasyondaki mutasyon frekansının (sıklığının) zaman içinde nasıl değişeceği tahmin edilebilir. Basitliğinden dolayı, birçok araştırmacı nötr modeli pratik bir "boş hipotez/model" olarak, veya gözlemledikleri genetik varyasyon kalıpları için varsayılan açıklama olarak benimsemiştir.

Bu Reklamı Kapat

Bazı nüfus genetikçileri ise Kimura’nın iddiasıyla ikna olmamışlardı. Örneğin, Davis - Kaliforniya Üniversitesi’nde teorik popülasyon genetikçisi (ve Kern’in doktora danışmanı) olan John Gillespie, 1970’lerin başında bazı doğal seleksiyon tabanlı modellerin, doğada gözlemlenebilen kalıpları ve nötr modelleri açıklayabildiğini gösterdi.

Charlotte, Kuzey Carolina Üniversitesi’nde evrimsel genetikçi olan Rebekah Rogers, Nötr Teori’nin "sıfır modelini" (boş hipotezini) çürütmek için yeterli veri olmadığında bile, bunun doğal seleksiyonun gerçekleşmediği anlamına gelmediğini söyler.

Yetersiz veriler, sert tartışmalara yol açar.

Onlarca yıldır asıl sorun şu oldu: Kimura, ucuz dizileme teknolojisinden önce Nötr Teori’yi ortaya atmıştı. Gen dizi verileri seyrek olduğunda, polimeraz zincir tepkimesi elde edildi. Teorik gerekçeler dışında ilkelerini ispatlamanın ya da çürütmenin basit bir yolu yoktu; çünkü anlaşmazlığı çözmek için genomik varyasyon hakkında yeterli bilgiye sahip değildik.

Nötrallik Hakkında Güçlü Duygular

Bugün, Kimura’nın makalesinden 50 yıl sonra, uygun fiyatlı genomik dizilimler ve gelişmiş istatistiksel yöntemler, evrim teorisyenlerinin tür farklılıklarına adaptif varyasyon ile nötr evrimin katkısını ölçmede ilerleme kaydetmelerini sağlıyor. İnsanlar ve meyve sinekleri gibi türlerde, veriler, en azından bazı araştırmacılar tarafından, Kimura’nın fikrine karşı güçlü bir itiraza yol açan kapsamlı seçilim ve adaptasyonu (uyarlamayı) ortaya koydu. Kern ve Hahn, son makalelerinde şöyle yazıyorlar:

Bu Reklamı Kapat

Türler içinde ve aralarında adaptif varyasyonun yaygınlığı, daha anlaşılır ve kapsamlı bir moleküler evrim teorisi üzerinde çalışılması gerektiği anlamına gelir.

Araştırmacıların çoğu başlangıçta formüle edilen katı nötralliğin yanlış olduğunu düşünse de, bir çoğu da Nötr Teori'nin gelişmelerinin zayıflıklarını da ortaya çıkardığını düşünüyor. Önemli eksikliklerden biri, Nötr Teori’nin farklı popülasyon boyutlarına sahip türler arasında görülen değişken genom evrim modellerini açıklayamaması idi. Örneğin, daha küçük popülasyonlara sahip türlerin ortalama olarak daha zararlı mutasyonları var.

Bunu ele almak için, Kimura'nın öğrencilerinden biri olan ve Japonya Ulusal Genetik Enstitüsü'nde profesör olan Tomoko Ohta, 1973 yılında moleküler evrimin "Neredeyse" Nötr Teorisini ortaya atmıştı. Nötr Teori'nin bu değiştirilmiş versiyonu birçok mutasyonun kesin nötr olmadığını, fakat zararlı olduğunu öne sürüyor. Ohta, popülasyonların nüfusu yeterince büyükse, ‘’arındırıcı’’ seçilimin onları zararlı mutasyonlardan arındıracağını savunmuştu. Diğer taraftan, küçük popülasyonlarda seçilimin etkisinin daha az olması, hafif zararlı mutasyonların da nötr davranmasını sağlıyordu.

Kern’in dediğine göre, Nötr Teori’yle ilgili bazı sorunlar da vardı: örneğin, evrim sürecinin hızının, farklı organizmaların nesillerinde neden değişiklik gösterdiğini açıklamıyordu. Bu tür sorunlara cevaben, Ohta ve Kyushu Üniversitesi’nde biyoloji profesörü olan Hidenori Tachida, 1990 yılında nötr modelin farklı bir varyasyonunu geliştirdi.

Nötr Teori’nin geçerliliğiyle ilgili görüşler halen değişiklik gösterebilir. Michigan Üniversitesi’nde genomların evrimi üzerinde araştırma yapan ve Moleküler Biyoloji ve Evrim’in (Molecular Biology and Evolution) özel sayısında makale yazmış olan Jianzhi Zhang şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Omurgalı Hayvanlar
  • Boyut: 13.5×20 cm
  • Sayfa Sayısı: 841
  • ISBN No: 9789757477525
Devamını Göster
₺220.00
Omurgalı Hayvanlar

"Neredeyse" Nötr Teori’nin tahminleri tamamen doğrulandı.

Kern ve Hahn ise aynı fikirde değiller. Kern, bir e-mailde şöyle yazıyor:

‘’Neredeyse Nötr Teori’’ başından beri pek çok şey açıklayamamıştı, üstelik cazip bir fikri yeni verilerin beraberinde getireceği sert eleştirilerden kurtarmak için değiştirildi.

Ne Kadar Nötral Evrim?

Townsend’e göre, nötristler ve seçilimciler arasında süren tartışmalar hiç de verimli değil. Şöyle diyor:

Bu sadece seçilimin ne kadar gerçekleştiğine dair nicel bir soru. Bu ise, seçilimin tamamen nötral olduğu bazı bölgeleri kapsadığı gibi, ılımlı olan bölgeleri de, ve seçilmin sıklıkla gerçekleştiği bölgeleri de içeriyor. Orada gerçek bir düzenleme var.

Townsend evrimsel bir biyolog olarak eğitildikten sonra, on yıl kadar önce kanser çalışmaya ilk başladığında, kanser biyologlarının mutasyonları, genomdaki her bölgedeki mutasyon oranlarının verilerini ortaya çıkarabilecek kadar detaylı incelediğini gördü. Bunlar, nüfus genetikçilerinin çoğunun, üzerinde çalıştıkları vahşi popülasyonlardan elde edemediği değerli bilgilerdir. Çok az sayıda kanser biyoloğu doğal seleksiyon üzerinde çalışır, Townsend’in evrimsel biyolojideki geçmişiyle kanser alanına kattığı da budur.

Townsend ve Yale’den meslektaşları, Ekim ayının sonunda Ulusal Kanser Enstitüsü Dergisi’nde yayınlanan bir makalede, kanserdeki mutasyonların evrimsel analizlerinin sonuçlarını sunmuşlardı. Townsend şöyle diyor:

Yapabildiğimiz şey aslında, farklı mutasyonların seçilim yoğunluklarının yer yer nasıl olduklarını ölçmek.

Kanser hücreleri mutasyonlarla doludur; ancak bunların sadece küçük bir alt kümesi fonksiyonel olarak kanser için önemlidir. Seçilim yoğunlukları, farklı mutasyonların kanser vakalarında büyümeyi sağlamak için nasıl önemli olduğunu; dolayısıyla hangilerinin terapötik hedef olarak en ümit verici olacağını belirtiyor. Townsend, bu konuda şöyle diyor:

Seçilim yoğunluğunun miktarının belirtilmesi, kanser tedavilerini yönlendirmek için kesinlikle gerekli diye düşünüyorum. Demek istediğim, doktorlar bugün "Bu hastaya hangi ilacı vermeliyim?" sorusuyla karşılaşıyor. Ve bu ilaçların neden olduğu mutasyonların gerçekte ne kadar önemli olduğuna dair bir nicelikleri yok.

Townsend, bir gün evrim çerçevesinin, doğru ilacı seçmek ve hatta belirli bir tümörün tedaviye nasıl direnç gösterebileceğini tahmin etmek için genetik bir temel sunacağını umuyor.

En fazla seçilimden geçen mutasyonları tanımlamak açıkça yararlı ve önemli olsa da, seçilimin, seçilim hedefinin yakınındaki genom bölgelerine hafif ama önemli dolaylı etkileri olabilir.

Bu dolaylı etkilerin ilk belirtisi, 1980-90’larda araştırmacıların ilk kez gen dizilimindeki nükleotit seviyesinde varyasyonları görmelerini sağlayan polimeraz zincir reaksiyonunun meydana gelmesiyle olmuştu. Keşfettikleri şey, genetik varyasyon seviyesinin genomun herhangi bir bölgesinde, yeniden birleşme (rekombinasyon) oranı ile ilişkili olduğuydu. Rekombinasyon, kromozomların maternal ve paternal kopyalarının mayoz bölünme, sperm ve yumurta hücrelerinin üretimi sırasında DNA bloklarını birbirleriyle değiştirdiği bir işlem. Bu rekombinasyonlar, genom boyunca genetik varyasyonu karıştırır ve önceden birleşmiş olabilecek alelleri ayırır.

Kern’in dediğine göre, araştırmacılar 2005 yılına kadar çeşitli organizmaların genom verilerine ulaşabildi ve her yerde genetik varyasyon seviyeleri ile rekombinasyon arasındaki bu belirgin ilişkiyi fark etmeye başladılar. Bu ilişki, seçilimi doğrudan saflaştırma ve nötral kayma haricindeki etkilerin, genomik görünümdeki değişim seviyelerinde farklılıklar yaratması anlamına geliyordu.

Kern, genom boyunca rekombinasyon oranlarındaki farklılıkların, genetik otostop adı verilen bir fenomeni ortaya çıkardığını savunuyor. Yararlı aleller, yakınlarındaki nötr mutasyonlarla bağlandıkları zaman, doğal seleksiyon bunlara bir birim gibi davranma eğiliminde olur.

Bu Reklamı Kapat

Genetik otostopun, evrimsel genetikçilerin endişelenmeleri için ‘’bağlantılı seçilim’’ adında yepyeni bir etki belirdiği anlamına geldiğini söylüyor Kern. Bir popülasyonda genomun yalnızca 10%'u doğrudan seçilim etkisi altındaysa, bağlantılı seçilim, daha büyük bir kısmın –belki de %30-40- bunun etkilerini göstereceği anlamına geliyor. Ve eğer bu doğruysa, o zaman uyarlanabilir değişimler için seçilim dolaylı olarak genomik bölgenin etrafını şekillendirir; bu ise, Kern’in e-mail yoluyla da açıkladığı gibi, nötral alellerin frekanslarının yalnızca genetik kaymalardan belirlenmediği, bunun yerine seçilimin neden olduğu stokastiklik (rastgelelik) katmana yol açtığı anlamına geliyor. Bağlantılı seçilim, nesiller arasında, nötrallik etkisinde beklenenden daha fazla değişim üretir.

Zhang, nötr mutasyonların hala nötr olduğuna dikkat çekiyor. Yararlı alellerle birlikte ‘’otostop’’ yapıyor olabilirler, ancak bu bağlantı tesadüfidir – bunlar kolayca zararlı alellerle de bağlanabilir ve ‘’arka plan seçilimi’’ (background selection) ile elenebilirler. Yani, nötr mutasyonların kaderini şans belirliyor. Kern de buna katılıyor:

Nötr mutasyonlar hala nötral; ama Nötr Teori’nin tahmin ettiği gibi davranmıyorlar.

Kern, bağlantılı bölgelerde seçilimi arındırmanın, "kayma haricinde alel frekanslarını artıracağını", arkaplan seçiliminin ve otostopun ise nötralliğin etkisindekinden daha az genetik varyasyona neden olacağını yazmıştı.

Nötr Modeller ve İnsan Evrimi

Kern ve Hahn, makalelerinde şöyle yazıyorlar:

Bu Reklamı Kapat

Nötr modeller şüphesiz muazzam teorik meyvelere sahipken, Nötr Teori’nin açıklama gücü hiçbir zaman bir istisna olmamıştır. Teorinin öne sürülmesinden beş yıl sonra, ucuz genom dizileme ve çok sayıda popülasyon genomik veri setleri döneminde, Nötr Teori’nin açıklama gücü daha da kötü görünüyor.

Kern, "Son kanıtlara göre, insanlarda düşündüğümüzden daha çok sayıda adaptasyon mevcut." diyor. Son zamanlarda insan evrimi, büyük ölçüde, insanların uyum sağlaması gereken yeni iklim tipleri ve patojenlerle karşılaştığı, yeni coğrafi bölgelere göç etmesinden ibaret. Kern, 2017 yılında, çoğu insan adaptasyonlarının, popülasyonlarda hızla yayılan yeni mutasyonlardan değil de, genom içindeki mevcut genetik varyasyondan kaynaklandığını gösteren bir makale yayınlamıştı. Washington State Üniversitesi’nde evrimsel genomist olan Omar Cornejo şöyle diyor:

Yine de, insan genomunun sadece %1’i protein kodlar.

Belki de genomun yaklaşık %20’si bu kodlama bölgelerinin ne zaman ve nerede ifade edileceğini düzenliyordur. Ancak bu, genomun %80’inin bilinmeyen bir işlevi olduğunu gösteriyor.

Genomun kodlamayan bölümünün kısımları, kendilerini genom boyunca kopyalayan ve yerleştiren değiştirilebilir genetik elementlerin veya transpozonların neden olduğu tekrarlayan DNA dizileri ile doludur. Chicago Üniversitesi’nde Deniz Biyolojisi Laboratuvarı’nda transpozonların işlevini araştırmakta olan moleküler evrim genetikçisi İrina Arkhipova şöyle diyor:

Genomun bu kısmı Kimura’nın anlayışına göre, bazı transpozonlar gen ifadesine etki etse bile, tamamen nötrdür.

Bundan dolayı, genomun fonksiyonel olmayan bölgelerine uygulanan nötr modeller, Cornejo’nun dediğine göre, insan popülasyonlarının (ve diğer çeşitli organizmaların) demografik geçmişini oldukça doğru bir şekilde göstermek için kullanılabilir.

Bu Reklamı Kapat

Kern ise buna katılmıyor. Bir e-mailde şöyle yazıyor:

İnsanların demografik geçmişini doğru bir şekilde tahmin edip etmediğimiz konusunda bir fikrimizin olmadığı kanaatindeyim.

Nötr evrim geçiren bir popülasyonu sayısal olarak simüle ederseniz, demografi tahmin etme yöntemleri işe yarayacaktır; fakat bağlantılı seleksiyonu uygularsanız, bu yöntemler başarısız olur.

Kern, insan genomunun yüzde kaçının işlevsel olduğu konusunda belirsiz, ancak genetik bağlantının genomun büyük –ama bilinmeyen- bir kısmına dokunduğuna inanıyor. İnsan genomunda adaptasyon için biriken kanıtlarla, genomun büyük bir kısmının bağlantılı seçilimin etkilerine maruz kalacağının muhtemel göründüğünü düşünüyor.

Yalnızca bu bölümün ne kadar büyük olduğunu henüz bilmiyoruz.

Fanny Pouyet ve Bern Üniversitesi ile İsviçre Biyoinformatik Enstitüsü’nden hesaplamalı genetik uzmanı meslektaşları tarafından, eLife’ta yakın zamanda yayınlanan bir makalede, bu sayı tespit edildi. Makale yazarları, ‘’İnsan genomunun yaklaşık %80-85’inin, arka plan seçiliminden etkilendiğini’’ yazmışlardı.

Bu Reklamı Kapat

DNA onarımı sırasında rekombinasyonun getirebileceği genlerdeki taraflı değişimleri de göz önüne aldıktan sonra, insan genomunun %5’ten azının tamamen tesadüfen evrildiği sonucuna vardılar. eLife editörlerinin makale özetinde de yazmış oldukları gibi:

Bu, genetik materyalimizin çoğunun fonksiyonel olmayan dizilerden oluşmasına rağmen, büyük çoğunluğunun dolaylı olarak bir tür seçilimin altında evrildiğini gösteriyor.

Biyologlar, seçilimin daha ince belirtilerini fark etmeyi öğrendikçe, bu tahminin güçlenmesi mümkün. Popülasyon genomundaki yeni sınır, boy, cilt rengi ve kan basıncı gibi, çok genli özelliklere dayanıyor; bu ise yüzlerce veya binlerce genin birlikte hareket ettiği anlamına geliyor. Örneğin, daha yüksek boy için seçilimin belirli bir etki etmesi için, bazı ayrık genlerdeki değişimlerin biriktirilmesini gerektiriyor. Benzer şekilde, çiftçiler daha çok verim için mısır çeşitlerini seçtiğinde, etki genelde birçok gende eşzamanlı olarak ortaya çıkar.

Ancak Kern'e göre, doğal popülasyonlardaki poligenik (çok genli) adaptasyonları tespit etmek "çok zor bir iş" çünkü gen sayısı bu kadar fazla iken, bunların karmaşık, doğrusal olmayan yollarla etkileşime girmesi muhtemel. Bu değişiklikleri tespit etmek için, istatistiksel yöntemler daha yeni geliştirilmeye başlanmıştır. Kern’e göre bu, adaptasyonun ‘’tamamen farklı bir çeşidini’’ anlamayı öğrenmeyi gerektirecek; çünkü bireysel mutasyon frekanslarında, doğal seçilim için topluca önemli sayılan çok sayıda küçük değişikliği içerecek.

Başka bir deyişle, genom evrimini etkileyen, bir başka nötr-olmayan mekanizmadır. Nötr Teori’nin değişik versiyonları son elli yıldır faydalı olsa da, Evrim Teorisi’nin geleceği, kaçınılmaz olarak, seçilimin genomlarımızı nasıl ve ne kadar şekillendirdiğini incelemenin daha iyi yollarını bulmamıza bağlı olabilir.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 6
  • Tebrikler! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Quanta Magazine | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/10/2022 16:45:02 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8792

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Astronot
Regülasyon
Kütleçekimi
Tarih
Teori
Orman
Transkripsiyon
Astrofotoğrafçılık
Uçuş
Parazit
Albert Einstein
Mikroevrim
Küresel
Zihin
Genetik
Toplum
Doğa Olayları
Eşeyli Üreme
Fosil
Hormon
Hidrotermal Baca
Savaş
Balık
Yüz
Canlılık Cansızlık
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.