Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Evrim Ağaçlarının (Filogenetik Haritaların) Özü: Canlılık Tarihini Haritalamanın Bilimi

Evrim Ağaçlarının (Filogenetik Haritaların) Özü: Canlılık Tarihini Haritalamanın Bilimi
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Filogenetik, türler arası evrimsel akrabalık ilişkilerini araştıran bilim dalıdır. Filogeni ise, bu araştırmalar sonucunda çıkarılan tür veya tür gruplarının (taksonların) tarihlerini ve birbirlerinden ne zaman ayrılarak evrimleştiklerini, ortak atalarını, bu atanın ne zaman yaşadığını, vb. bilgileri veren tarihi bilgilerdir.

Filogenetik ağaçlar ise (filogeni ağacı, evrim ağacı ya da yaşam ağacı olarak da bilinir), bu tarihi şematik olarak göstermemize yarayan araçlardır. Bu ağaçlar üzerindeki her bir dal, ayrı bir türü; dalların birleştiği her bir nokta ortak bir atayı; bu ortak atanın iki dala ayrılması ise türleşme denen evrimsel olayı gösterir.

Tahmin edilebileceği gibi, birbirine daha yakın akraba olan canlıların, daha uzak akrabalara göre ortak ataları günümüze daha yakın zamanlarda yaşamıştır. Örneğin biz modern insanlar (Homo sapiens) ile Neandertaller'in (Homo neanderthalensis) ortak atası sadece 500.000 yıl kadar önce yaşamıştır. Buna karşılık bizler ile şempanzelerin (Pan troglodytes) ortak atası günümüzden 6 milyon yıl kadar önce yaşamıştır. Bizimle evcil köpeklerin (Canis lupus familiaris) ortak atası 94.2 milyon yıl önce, bizimle küstümotu bitkisinin (Mimosa) ortak atası 1370 milyon yıl (1.37 milyar yıl) önce, bizimle koleraya neden olan bakterinin (Vibrio cholera) ortak atası 2535 milyon yıl (2.54 milyar yıl) önce yaşamıştır.

Binbir farklı açıdan doğrulanmış primatlara ait evrim ağacının, hiç beklenmedik bir diğer açıdan doğrulanmasına ve kullanımına yönelik bir görsel. Kasık biti olarak bilinen Pthirus pubis ve kafa biti olarak bilinen Pediculus humanus böceklerinin nereden geldiğini ve evrimle ilişkisini gösteren, karşılıklı olarak filogenetik ağaçların çakıştırılmasıyla bu hastalık yapıcı canlıları daha iyi anlamamızı sağlayan bir görsel.
Binbir farklı açıdan doğrulanmış primatlara ait evrim ağacının, hiç beklenmedik bir diğer açıdan doğrulanmasına ve kullanımına yönelik bir görsel. Kasık biti olarak bilinen Pthirus pubis ve kafa biti olarak bilinen Pediculus humanus böceklerinin nereden geldiğini ve evrimle ilişkisini gösteren, karşılıklı olarak filogenetik ağaçların çakıştırılmasıyla bu hastalık yapıcı canlıları daha iyi anlamamızı sağlayan bir görsel.
Journal of Biology

Her ne kadar hep şempanzelerden söz edilse de, insanın ve diğer tüm türlerin, diğer tüm türler ile ortak ataları olduğu unutulmamalıdır. Şempanzeleri "özel" kılan, şu anda yaşamını sürdüren, bize en yakın tür olmalarıdır.

Evrim ağaçlarında her zaman monofiletik gruplar gösterilmeye çalışılır: yani ortak atanın ve o ortak atadan evrimleşen bütün torun türlerin bilindiği veya öngörülebildiği canlı grupları...

Evrim tarihine ait günümüze ulaşan veriler kısıtlı olduğu için, bu tarihi baştan yazmak da oldukça zordur ve eksiklerle doludur. Bu, tıpkı, genel olarak Osmanlı İmparatorluğu'nda 1555 yılında ne olduğunu bilmenin çok zor olmaması; ancak 4 Ocak 1555 saat 15:43'te belli bir bölgede ne olduğunu bilmenin çok zor olması gibidir. Fakat eldeki veriler kullanılarak bu soy ağaçları netleştirilir ve böylece Evrim Ağacı da giderek eksiksiz bir hal alır. Muhtemelen %100 eksiksiz haline hiçbir zaman ulaşamayacağız (zamanda geri gitmenin bir yolunu bulamazsak). Ancak %95'in üzeri de, bizlere fazlasıyla yeterlidir.

Evrim ağaçlarının oluşturulmasında canlıların sayısız özelliğinden faydalanır. Eskiden yalnızca dış görünüşlerine bakarak analiz yapılabiliyordu. Günümüzde ise fosillerden genlere, coğrafi koşullara ait verilerden ekolojik ilişkilere kadar binlerce farklı veri bir araya getirilerek, hem de modern bilgisayarların müthiş işlem kapasitesinden faydalanarak yapılan simülasyonlarla desteklenerek bu ağaçlar oluşturuluyor. Bu sayede, çok daha isabetli, çok daha güçlü sonuçlara ulaşmak mümkün olabiliyor.

Unutmamak gerekiyor ki iki türün birbirine kabaca, dış görünüş çerçevesinde benziyor olması, onların yakın akraba olmaları gerektiği anlamına gelmez. Örneğin yunuslar ile köpekbalıklar oldukça benzer görünen hayvanlardır. Ancak ilki Memeli Hayvanlar (Mammalia) Sınıfı'ndadır, ikincisi ise Kıkırdaklı Balıklar (Chondrichthyes) Sınıfı'nda... Birbirinden tamamen ayrı iki canlı grubu (benzer bir durumu kuşlar ile yarasalarda görmek mümkündür)! Bu bağımsız iki canlı arasındaki benzerlik, yakınsak evrim adını verdiğimiz bir evrimsel değişim nedeniyle olmaktadır. 

Fakat yine de fiziksel özelliklerin benzerliği, daha uzman gözler için çok kıymetli veriler barındırmaktadır. Örneğin bazı sürüngenlerin, balıkların ve ikisi arasındaki geçişteki canlıların kafatasındaki deliklerin sayısı ve konumu, canlıların akrabalık ilişkisiyle ilgili tartışmaya yer bırakmaz veriler sunmaktadır. İşte monofiletik grupları belirlemede, türleri ayırt etmek konusunda tartışmasız (veya buna yakın) veriler sunabilen, sonradan kazanılmış karakterler tespit edilir ve kullanılır. Her ne kadar yakınsak evrim gibi homoplazi adı verilen bir grup evrimsel değişim türü bu karakterlerin belirlenmesini güçleştirse de, yeterince yakından ve dikkatli incelendiğinde her türe ait ayırt edici özellikler bulmak mümkün olabilmektedir. Dahası, farklı bilim dallarından gelen verilerin dikkatlice incelenmesi, filogenetik analizi daha da kolaylaştırmakta ve kesinleştirmektedir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Burada unutulmaması gereken en önemli unsurlardan birisi, her filogenetik ağacın bir hipotez olduğudur. Hiçbir bilim insanı, ileri sürdüğü evrim ağacının son veya değişmez olduğunu iddia etmez. Bu ağaçların her biri, Evrim Teorisi kapsamında ileri sürülen hipotezlerdir ve bunlardan tekrar tekrar test edilmesine rağmen yanlışlanamayanlar, teorinin önemli bir parçası haline gelir. Örneğin yakın zamana kadar, bir çeşit maymun türü olan tarsiyerlerin evrim ağacı oldukça tartışmalıydı, birçok çelişen veriye ulaşılıyordu ve bilim camiasında kafalar karışıktı (her ne kadar sonradan bu konu çözülmüş olsa da). Fakat insanların şempanze ve bonobolar ile akrabalığı, sonrasında ise sırasıyla goriller, orangutanlar, gibonlar ve siyamangların geldiği gerçeği, artık neredeyse tartışmasız hale gelmiş, çok güçlü bir ağaca işaret etmektedir ve Evrim Teorisi'nin merkezi gerçeklerinden biri olarak kabul edilir. Bu güvenilir ağaçlar bile sonradan değişebilir; fakat bu değişim, diğer daha belirsiz ağaçlara göre çok daha kısıtlı olacaktır.

Tabii ki, moleküler verilerin (genetik analizlerin) her geçen gün daha güçlü bir hal alması, evrimsel analizleri ve filogenetik ağaçların oluşturulmasını katlayarak kolaylaştırmaktadır. DNA'daki değişimlerin takip edilmesi ve bunların akrabalık ilişkilerinin belirlenmesinde kullanılması, eskiden beri süregelen sayısız tartışmaya son noktayı koymayı başarmıştır. Çünkü genler yalan söylemez. Evrim tarihini net bir şekilde ortaya koyan, çok güçlü araçlardır.

Filogenetik analizleri zorlaştıran veya eksikler olmasına neden olan halen birkaç problem bulunmaktadır. Örneğin çok hızlı evrimleşme, üst üste gelen çok sayıda mutasyon (genetik değişim), zamansal ilişkilerin belirlenmesindeki güçlükler, fosillerin bulunmasındaki zorluklar, vb. konular, bu analizleri zorlaştırmaktadır. Fakat çok sayıda bilim insanı, Evrim Ağacı'nın her bir dalını didik didik ederek, bu ilişkileri ortaya çıkarmayı sürdürmektedir. Onların çabaları sayesinde evrimin baş döndürücü tarihi, her geçen gün daha net bir şekilde, tüm ihtişamıyla gözlerimiz önüne serilmektedir.

Kaynak: Evolution, Douglas Futuyma (2009), sf: 43

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • D. Futuyma. (2009). Evolution. ISBN: 978-1605356051. Yayınevi: Sinauer Associates.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/10/2020 02:23:42 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3175

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Enerji
Viral Enfeksiyon
Fosil
Sosyal Mesafelendirme
Abd
Sağlık Personeli
Şüphecilik
Su
Memeli
Bilgi
Kalıtım
Parazit
Radyasyon
Yumurtalık
Cinsel Seçilim
Kan
Deri
Kanat
Tüy
Biyolojik Antropoloji
Doğum
Balıkçılık
Mers
Moleküler Biyoloji Ve Genetik
Teyit
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Barış istiyorsan dostlarınla değil, düşmanlarınla konuş.”
Moshe Dayan
Geri Bildirim Gönder