Ekolojik Soruları Cevaplamada Moleküler Teknikleri Kullanma

Ekolojik Soruları Cevaplamada Moleküler Teknikleri Kullanma European Commission
Yazar J. Monsen-Collar Kirsten Ertuğrul Genç Editör Ertuğrul Genç  DamlaŞahin 2. Editör Damla Şahin
12 dakika
2,810 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Bu makalede, moleküler ekolojide kullanılan araçlar ve bu araçların geleneksel ekolojik çalışmaları nasıl geliştirdiği incelenmektedir. Ayrıca moleküler ekolojinin araçlarını kullanan bir dizi çalışma ve moleküler ekolojinin sınırları da ele alınmaktadır.

Moleküler Ekolojinin Ortaya Çıkışı

1800’lerin sonlarında araştırmacılar bazı ekolojik soruların cevaplarını canlıların moleküler bileşimini inceleyerek bulabileceklerinin farkına vardılar. Bir ekolojik soruyu cevaplamada molekülleri kullanan ilk çalışma 1860’ların sonlarında Church tarafından yapıldı. Church kuşlar arasındaki ilişkileri incelerken turasin pigmentinin sadece Musophagidae ailesindeki kuşlarda bulunduğunu tespit etti (Görsel 1). Bu dala eğilen diğer araştırmacılarla birlikte çalışmalarına devam ettikçe, belirli moleküllerin türlerde ortak olup olmamasına göre evrimsel ilişkilerin anlaşılabileceğini belirlediler. İlk çalışmalar besin yoluyla alınan organik moleküllerle sınırlı olduğundan canlılar arasındaki ilişkilerin zaman zaman karıştırılmasına neden oluyordu. Ancak molekül çalışmalarının hayvanları, aralarındaki ilişkileri ve evrimlerini anlamada yararlı bir teknik olabileceği düşüncesi bilim dünyasında çoktan zihinlere işlemişti. İşte bu düşünceyle birlikte moleküler ekoloji disiplini ortaya çıktı.

Musophaga rossae, kanatlarında turasin bulunan kuş türlerinden biri
Musophaga rossae, kanatlarında turasin bulunan kuş türlerinden biri
2010 Nature Education

Moleküler ekoloji tam olarak nedir? Aşağıda göreceğimiz gibi, canlı biyolojisindeki en temel sorulardan bazılarına yönelik disiplinler arası bir yaklaşımdır. Bugün bazı bilim insanları moleküler ekolojiyi kendi başına bir disiplin veya bir bilim dalı olarak değil, belli durumlarda belli soruları cevaplamada kullanılan bir “yaklaşım” olarak görmektedir. Bununla birlikte çoğu bilim insanı moleküler ekolojinin canlı biyolojisindeki diğer çalışmalardan farklı olduğu görüşünü paylaşmaktadır. Moleküler ekoloji, “ekolojik soruları cevaplamada moleküler tekniklerin uygulanması” olarak tanımlanmaktadır (Beebee & Rowe 2004). Bu makalede moleküler ekolojide kullanılan araçlar ve bu araçların geleneksel ekolojik çalışmaları nasıl geliştirdiği incelenmektedir. Ayrıca moleküler ekolojinin araçlarını kullanan bir dizi çalışma ile moleküler ekolojinin sınırları da ele alınmaktadır.

Reklamı Kapat

Moleküler Ekolojinin Araçları

Moleküler ekolojinin bir çalışma alanı olarak gelişimi, bu alanın en önemli aracı olan moleküler belirteçlerdeki gelişmelere paralel olarak gerçekleşmiştir. Moleküler belirteçler canlı genomunun belli bölgeleridir. Bu DNA bölgeleri polimeraz zincir tepkimesi (PZT) olarak bilinen bir yöntemle kolayca elde edilebilir (Görsel 2). Moleküler ekolojide kullanılan farklı birçok DNA belirteci tipi vardır: mikrouydu (sık tekrarlayan DNA dizilimleridir, hemen mutasyona uğrayabilirler ve çoğunlukla bireyleri teşhis etmede kullanılırlar), miniuydu (mikrouydulara benzerler ancak bunlarda daha uzun dizilimlerin tekrarı söz konusudur), restriksiyon parça uzunluk polimorfizmi (enzimlerle kesilebilen belirli DNA bölgeleridir, bu kesilme sonucunda farklı türler, popülasyonlar ve nadiren bireylerde farklı boyutta DNA parçaları üretilir) ve DNA dizilim verisi (DNA bazları belirlenir ve türler, popülasyonlar ve bireylern teşhisinde benzerliklerle farklılıklar karşılaştırılır) (Görsel 3). Bu belirteçler geniş kapsamlı bir liste değildir, kullanılacak belirteç (veya belirteçler) çalışmada ele alınan sorunun türüne göre seçilir.

Polimeraz zincir tepkimesinin hedef DNA dizilimini çoğaltma ilkeleri.
Polimeraz zincir tepkimesinin hedef DNA dizilimini çoğaltma ilkeleri.
2010 Nature Education

Moleküler ekolojinin bir çalışma alanı olarak hızla gelişmesindeki nedenlerden biri PZT’deki ilerlemelerdir. Genomun belli bir DNA parçasının milyarlarca kopyasını çok az bir başlangıç örneği kullanarak PZT tekniğiyle çoğaltmak mümkündür. Diğer bir deyişle, küçük bir doku örneğinden çalışmaya yetecek kadar DNA elde edilebilir. Daha önceki teknikler için çok miktarda DNA veya protein gerekiyordu ki bu da çoğunlukla çalışılan canlının ölmesi anlamına geliyordu. Üzerinde çalışılan canlının ölmesi ise tabii ki çalışmanın amacına tam aksi yönde bir sonuç doğurabilir, özellikle de bu amaç nesli tehlike altında olan bir türü korumaya yönelikse. Günümüz moleküler ekoloji çalışmaları için çok az bir miktarda başlangıç örneğine ihtiyaç duyduğumuz gerçeği, vücuda herhangi bir müdahale olmadan (invaziv olmayan) örnekleme yöntemlerinin kapısını aralamıştır. DNA’nın saç, idrar, atık deri döküntüsü veya dışkıdan izole edilmesiyle nesli tükenmekte olan veya olmayan türlere zarar verilmesi önlenebilir. PZT tekniğiyle fosillerden alınan eski ve/veya bozulmuş DNA bile çoğaltılabilir (Görsel 2).

DNA dizilimi verisine bir örnek.
DNA dizilimi verisine bir örnek.
2010 Nature Education

Moleküler belirteçlerin gelişimiyle birlikte türler arasındaki ilişkiler, popülasyonların evrimsel geçmişi, bir tür içerisindeki genetik çeşitlilik miktarı, davranış biçimleri, yakın akraba popülasyonlardaki gen ifade biçimlerinin nasıl değiştiği ve canlıların diğer birçok çeşitlilik özellikleri gibi soruları cevaplamak için yapılan çalışmalarda bir artış olmuştur. Örneğin moleküler ekolojinin ilk çalışmalarından birinde O’Brien ve meslektaşları (1983) Güney Afrika’daki çitaların genetik çeşitliliğinin çok az olduğunu bulmuşlardır (Görsel 4). Nitekim O’Brien et al. (1985) farklı çitalar arasında deri yaması (graft) nakli yaptıklarında, çitalar genetik olarak birbirlerine çok benzediklerinden bağışıklık sistemlerinin bu doku yamasını reddetmediğini bulmuşlardır. İlk zamanlarda yapılan bu ve başka birçok çalışma, bir popülasyonun varlığını sürdürebilmesinde genetik çeşitliliğin önemi hakkında ve genetik çeşitliliğin de çevre değişikliklerine ne kadar bağlı olduğu konusunda tartışmaları tetiklemiştir, bu tartışmalar günümüzde de devam etmektedir. Eğer bir popülasyondaki her canlı aynı genetik yapıya sahip olsaydı, herhangi bir çevre değişikliğine muhtemelen hepsi aynı tepkiyi verirdi. Hele bu çevre değişikliği bir canlının hayatta kalma veya üreme yeteneğine engel teşkil edecek bir değişiklikse, muhtemelen popülasyon içerisindeki genetik olarak birbirine benzer bireylerin hepsi aynı şekilde etkilenir, nesillerinin tükenme olasılığını artırırdı. Bununla birlikte genetik olarak benzer bazı popülasyonların gelişebildiği de gözlendiğinden bu durumun her zaman geçerli olmadığını söyleyebiliriz. Bu nedenle popülasyonun sağkalımı açısından genetik çeşitliliğin önemi, bir tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

Acinonyx jubatus türü çitanın düşük genetik çeşitliliğe sahip olduğu gösterilmiştir.
Acinonyx jubatus türü çitanın düşük genetik çeşitliliğe sahip olduğu gösterilmiştir.
2010 Nature Education

Geleneksel Ekolojik Yaklaşımların Dışına Çıkmak

Moleküler tekniklerin kullanılması ekoloji alanı için yararlı, bazen de zorunludur. Geleneksel ekoloji yaklaşımlarının bazı kısıtlamaları moleküler tekniklerle aşılabilir. Bu kısıtlamalardan biri gözlem zamanının göreceli dar bir çerçeve içinde olmasıdır. Geleneksel ekolojik yaklaşımlarla yapılan çalışmada, belli bir canlıya dair veriler uzun yıllar boyunca toplanmazsa, sadece çalışmanın yapıldığı süre ile sınırlı kalacaktır. Elbette dışdeğer kestirimi (ekstrapolasyon) yapılabilir, ancak bu kestirimlerin dayanağı zayıf kalabilir. Halbuki geçmiş olayların bazıları, canlı moleküllerinde çok doğru bir şekilde yorumlanabilecek, belirgin izler bırakırlar.

Örneğin türlerin ıraksaması (birbirlerinden ayrılması) önemli bir tarihsel veya çevresel olayla ilişkilendirilebiliyorsa bu ıraksamanın ne kadar süre önce başladığı kolayca hesaplanabilir. Eğer iki tür arasındaki ıraksama, tarihi bilinen bir jeolojik olayla ilişkilendirilebiliyorsa buna göre bir moleküler saat kalibre edilebilir. Böylece belli bir moleküler belirteçte gözlenen genetik değişikliklerin miktarına göre diğer türlerin de birbirlerinden ıraksadığı zamanı belirlemede bir moleküler saat kullanılabilir. Beerli et al. (1996) Ege Denizi’ndeki adaların birbirinden yalıtılmış olduğu jeolojik tarihleri kullanarak, tuzlu su bariyerleriyle ayrılmış Rana esculenta kurbağa grubu popülasyonları için bir protein saati kalibre edebilmişlerdir. Kurbağalar tuzlu suda yaşayamadıkları için çok büyük olasılıkla bu bariyerler oluştuğunda birbirlerinden ayrılmışlardır. Sonuç olarak araştırmacılar bu adalardaki kurbağaların birbirlerinden ayrılma tarihini belirleyebilmişlerdir. Sonrasında bu gruplar arasındaki genetik farklılıkların sayısını ölçerek zaman içinde kaç genetik değişiklik geçirdiklerini tahmin edebilmişlerdir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bir kara ayıya (Ursus americanus) radyotelemetri tasması takılıyor.
Bir kara ayıya (Ursus americanus) radyotelemetri tasması takılıyor.
2010 Nature Education

Geleneksel ekolojik yaklaşımlarda yaşanan önemli kısıtlamalardan ikincisi, doğrudan gözlemlemeye bağlı olmaktır. Hayvanların yeni popülasyonlara katılmaları veya göçlerini takip etmede en çok kullanılan yöntemlerden biri telemetri, yani uzaklık ölçümüdür (Görsel 5). Ancak bir hayvanın bir yerden başka bir yere fiziksel olarak hareket etmesi genellikle o hayvanın davranışını veya çevresiyle ilişkisini tam yansıtmaz. Telemetrinin başlıca kısıtlarından biri yer değiştiren hayvanın yeni yerleşim yerinde veya yeni katıldığı popülasyonda başarılı olarak üreyip üreyemediğini göstermemesidir. Üreme başarısı, uyumun başarılı olup olmadığının, dolayısıyla ekoloji açısından temel bir kriter olan popülasyon içerisinde uzun vadeli sağkalımın bir göstergesidir. Fakat yer değiştiren hayvanın çiftleşme davranışı DNA bazlı bir yaklaşımla daha iyi anlaşılabilir. Araştırmacılar belli bir hayvan grubundaki moleküler belirteçleri inceleyerek o grubun üyeleri arasındaki ailevi ilişkileri anlayabilir, dolayısıyla kimin kiminle çiftleştiğine dair net bir resim oluşturabilirler. Popülasyona son göç edenlerin moleküler belirteçlerinde daha az farklılık olacağından onları bu yolla tanımlayabilirler. Eğer bu göçmenler yeni gruplarında başarıyla çiftleşebilirlerse moleküler belirteçlerindeki farklılıklar yavrularına geçer ve popülasyonda daha sık görülür. Aksi takdirde de bu farklılıklar kaybolur.

Son olarak, geleneksel ekolojik yaklaşımlar, canlıları doğrudan gözlemlemeye dayalı olduğu için, fiziksel görünüşlerini etkilemeyen çeşitlilikleri çoğunlukla ayırt edemezler. Halbuki canlılar, fiziksel olarak aynı görünseler de farklı türler arasında görülenler kadar çok genetik ıraksama sergileyebilirler (genetik farklılığa sahip olabilirler). Kriptik çeşitlilik bazen yalnızca DNA’nın karşılaştırılmasıyla tespit edilebilir.

Bu örnekler, geleneksel yöntemlerle edinilen bilgilerin moleküler tekniklerle nasıl artırılıp genişletilebileceğini göstermektedir. Moleküler ekolojinin yardımıyla cevaplanan temel sorulardan bazılarına göz atarak moleküler tekniklerin geleneksel ekolojiyi nasıl geliştirdiği hakkında daha iyi bir fikre sahip olabiliriz.

Moleküler Tekniklerin Ekolojik Sorulara Getirdiği Cevaplar

Moleküler ekoloji dalında yapılan ilk çalışmalardan bazıları kuşların çiftleşme sistemleriyle ilgiliydi. O zamanlar kuşların tek eşli olduğu düşünülüyordu ancak ebeveynlerle yavrularının DNA örnekleriyle yapılan kapsamlı çalışmalar sonunda bunun doğru olmadığı, sadece çok az sayıda kuş türünün katı bir tek eşli çiftleşme sistemine bağlı kaldığı anlaşıldı. Buradan hareketle deniz iğnesi, kurbağalar, kınkanatlılar, kaplumbağalar ve başka birçok canlının çiftleşme davranışı moleküler teknikler kullanılarak belirlenmiştir.

Reklamı Kapat

Canlıların yaşam alanlarını nasıl kullandığına dair anlayışımız da moleküler teknikler sayesinde değişmiştir. Hayvanları izleyip doğrudan gözlemleyerek yaşam alanlarını nasıl kullandıklarını belirlemek nispeten kolay olabilir. Peki ya bunları doğrudan gözlemleyemiyorsak? Belli bir arazide homojen olarak dağılmış görünen popülasyonların genetik yapılanması üzerine bir dizi çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalar popülasyonların farklı genetik yapıda birçok alt popülasyon barındırdığını, dolayısıyla canlıların yerleşme ve çiftleşme alanı olarak bazı yerleri diğerlerine tercih ettiğini göstermiştir. Bu bulgular, arazi seviyesinde gözlemlenen dağılım modelleriyle çelişmiştir, çünkü gözlem yöntemleri çiftleşme modellerini takip etmekte yetersiz kalmıştır.

Kriptik çeşitlilik örneği: Rana luteiventris (a) ve Rana pretiosa (b).
Kriptik çeşitlilik örneği: Rana luteiventris (a) ve Rana pretiosa (b).
2010 Nature Education

Moleküler tekniklerle yapılan ilk çalışmalar bir tür içerisindeki fiziksel görünüşü aynı olan bireyler arasında da çok fazla çeşitlilik olduğuna dair kanıtlar bulmuştur. Nitekim Plethodon cinsi semenderlerle yapılan çalışmalar birbiriyle aynı gibi görünen hayvanlar arasında çok fazla genetik farklılık olduğunu göstermiştir. Bu ilk çalışmalar bireylerde farklı Plethodontid genomlarının karışım halinde olduğunu ortaya koyarak farklı türler arasında melezleşmenin kanıtlarını sunmuştur ki bu bilgi geleneksel ekoloji yöntemleriyle tespit edilememiştir. Kriptik türlerin belirlenmesi genetik kaynakların muhafazası alanında, özellikle nesli tükenmekte olan türlerin korunması açısından çok önem kazanmıştır. Örneğin ABD’nin kuzeybatı Pasifik kıyılarında yaşayan Rana pretiosa benekli kurbağası popülasyonları birbirinden neredeyse hiç fiziksel çeşitlilik göstermez (Görsel 6). Ancak genetik analizlerin sonucunda Oregon’daki popülasyonların genetik olarak kuzeybatı Pasifik’teki diğer popülasyonlardan ayrı türler denecek kadar farklı oldukları ortaya çıkmıştır. Tür içerisindeki genetik farklılığın keşfiyle her ikisi de farklı türler olarak sınıflandırılmış ve koruma altına alınmıştır. Diğer pek çok canlı gibi bunların da eş belirlerken kimyasal ve/veya ses gibi görsel olmayan işaretler kullandığı düşünüldüğünde kriptik türlerin varlığı hiç de şaşırtıcı değildir. Moleküler ekoloji, araştırmacıların morfolojik olarak aynı görünen türlerin genetik farklılıklar taşıma nedenlerini incelemesine olanak sağlamıştır. Moleküler ekoloji sadece genetik farklılıkların tespit edilmesine değil, doğal seçilim, eş seçimi ve farklı yaşam alanı kullanımları gibi belli olayların bıraktığı izleri takip ederek bu farklılıkların oluşma biçiminin anlaşılmasına da olanak sağlar.

Moleküler ekoloji nesli tükenmekte olan türlerin korunmasında kriptik çeşitlilikten başka konularda da önemli rol oynamıştır. Örneğin nesli tükenmekte olan popülasyonların izole olmasını önleyebilecek popülasyonlar arası göç koridorlarının belirlenmesinde moleküler çalışmalar kullanılmıştır. Moleküler yaklaşımlar ayrıca nesli tükenmekte veya azalmakta olan popülasyonlara transfer edilecek ideal popülasyonların, kafeste yetiştirilen hayvanların genetik çeşitliliklerini artırma yöntemlerinin ve kaçak ticareti yapılan hayvanların türlerinin belirlenmesinde kullanılmıştır. Tür belirleme işlemi özellikle nesli tükenmiş hayvanları avlayan kaçakçılar hakkında dava açmak için önemlidir, hele de hayvandan kalanlar sadece bir miktar et, kemik veya kürk parçasıysa. Hatta hayvan diğer malzemelerle karıştırılıp pişirilmiş olsa dahi bir miktar doku üzerinden moleküler tekniklerle DNA analizi yapılarak hayvanın türü belirlenebilmektedir.

Moleküler Ekolojinin Sınırları

Moleküler ekolojinin de göz önünde bulundurulması gereken sınırları vardır. İlk olarak, belirteçlerin görünür hale getirilmesi çok zaman alır ve masraflıdır. İkinci olarak, her ne kadar moleküler ekoloji davranışların doğrudan gözlenmesine bağlı değilse de bu avantaj bazen kısıtlamaya da dönüşebilir. Davranış doğrudan gözlenmediği için, bilim insanları belli bir moleküler modele yol açan davranışı tahmin etmek zorunda kalırlar, bazen aynı model için birden çok tahmin söz konusu olabilir. Üçüncü olarak, tüm canlıların bütün genomuna bakmak pratik değildir, yani küçük bir belirteç kümesine bakmak gerekir. Farklı belirteçler birbiriyle çelişkili modeller sunabilir veya genomun bütününü temsil etmeyebilir. Son olarak, moleküler ekolojinin cevap veremeyeceği ve mutlaka doğrudan gözlemle ele alınabilecek sorular da vardır. Örneğin yavru bakımı ve kur yapma davranışı gibi bir canlının doğal geçmişi açısından önemli olan bazı davranışlar sadece doğrudan gözlem yoluyla belgelenebilir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature | Arşiv Bağlantısı
  • T. Beebee, et al. (2008). An Introduction To Molecular Ecology. Yayınevi: Oxford University Press.
  • P. Beerli, et al. (1996). Geologically Dated Sea Barriers Calibrate An Average Protein Clock In Water Frogs Of The Aegean Region. Evolution, sf: 1676–1687. | Arşiv Bağlantısı
  • D. M. Green, et al. (1997). Cryptic Species Of Spotted Frogs, Rana Pretiosa Complex, In Western North America. Copeia, sf: 1–8. | Arşiv Bağlantısı
  • R. Highton. (1995). Speciation In Eastern North American Salamanders Of The Genus Plethodon. Annual Review of Ecology and Systematics, sf: 579–600. | Arşiv Bağlantısı
  • R. Highton. (1998). Highton R. Frequency Of Hybrids Between Introduced And Native Populations Of The Salamander Plethodon Jordani In Their First Generation Of Sympatry. Herpetologica, sf: 143–153. | Arşiv Bağlantısı
  • R. Highton, et al. (1976). Geographic Protein Divergence And Variation In Populations Of The Salamander Plethodon Cinereus. Evolution, sf: 33-45. | Arşiv Bağlantısı
  • M. K. Moore, et al. (2003). Use Of Restriction Fragment Length Polymorphisms To Identify Sea Turtle Eggs And Cooked Meats To Species. Conservation Genetics, sf: 95–103. | Arşiv Bağlantısı
  • S. J. O'Brien, et al. (1983). The Cheetah Is Depauperate In Genetic Variation. Science, sf: 459–462. | Arşiv Bağlantısı
  • S. J. O'Brien, et al. (1985). Genetic Basis For Species Vulnerability In The Cheetah. Science, sf: 1428–1434. | Arşiv Bağlantısı
  • N. Valenzuela. (2001). Multiple Paternity In Side-Neck Turtles Podocnemis Expansa: Evidence From Microsatellite Dna Data. Molecular Ecology, sf: 99–105. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/12/2021 14:30:41 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/492

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Viral Enfeksiyon
Mucize
Değişim
Alkol
Hafıza
Bilim İnsanı
Korku
Evrimleşme
Sars
Güve
Ağaç
Antikor
Yumurta
Kimyasal Element
Alzheimer
İnsan Türü
Uzay
Cinsellik Araştırmaları
Şüphecilik
Genetik Müdahale
Ağız
Karbon
İspat Yükü
Renk
Cinsel Seçilim
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et