Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi?

Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi? Pixabay
9 dakika
89,018
Evrim Ağacı Akademi: Evrim, Bilim ve Din Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrim, Bilim ve Din yazı dizisinin 19. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Teistik Olasılık Skalası (Dawkins Skalası) ve Alternatif Din Felsefesi Tutumları" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Podcast
12:27
Ekin Baran Sunar
Seslendiren
14
  • İndir

Einstein’ın en ünlü sözlerinden biri “Tanrı zar atmaz” sözüdür. Bu sözün halk arasındaki yaygın yorumu, bu makalede de düzeltilmek istenen iki yaygın miti (ya da yanlış anlaşılmayı) barındırmaktadır.

Einstein ve Tanrı

İlk yanlış anlaşılma, Einstein’ın “Tanrı” kelimesini kullanması, onun Tanrı'nın varlığına inanan, inançlı bir insan olduğu anlamına geldiği fikridir. Bu fikir oldukça yanlıştır: Einstein tam anlamıyla bir ateist olarak tanımlanabilir [E.N. Einstein'ın dini inancı daha ziyade panteist olarak tanımlanmaktadır; zaten bu metinde yapılan tanım da ateizme değil, panteizme veya deizme uymaktadır; bu konularda bilgi almak için buraya tıklayınız]. Einstein oldukça dindar Yahudi bir çevrede büyümesine rağmen Tevrat’ta anlatılan birçok şeyin fizik kanunlarıyla tutarlı olmadığını hemen anlamıştı. Einstein’ın fiziğe olan büyük katkılarının sebebi, onun dünyayı yöneten kesin matematik kanunlarına olan inancıydı. Bu akılcı yaklaşım, geleneksel dinlerin sahip olduğu, doğa kanunlarından üstün olan doğaüstü Tanrı figürü ile ters düşmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Hatta her insan (ve elbette her bilim insanı) derinlerde bir yerde bu akılcı karakteri taşımalıdır. Eğer doğayı yöneten değiştirilemez temel kanunlara inanmazsanız doğru düzgün bilim yapamazsınız. Eğer yarın bilgisayarınız bozulursa, bilirsiniz ki bilgisayarınızın bir parçası bozulmuştur. Sorunu bulup tamir etmesi umuduyla teknisyeni ararsınız; tamir etmesi için kesinlikle bir Tanrı'ya dua etmezsiniz ya da kilise veya camiye gitmezsiniz (yine de teknisyenin çabuk gelmesi için Tanrı’ya dua edebilirsiniz!). Bizim bu akılcı zihinle doğmamız esasında çok ilginçtir; aslında doğada yaşamayı sürdürebilmemiz, doğaüstü ve sihirli açıklamalara yer olmadan gördüğümüz şeyleri mantığımızla yorumlayabilmemize bağlıdır. Deneyler göstermiştir ki bir yaşını geçmemiş bebekler, konuşabilmelerinden çok daha önce, kendi mantık dünyasına uymayan büyülü olaylardan (örneğin yatağın kenarını aştığı halde yere düşmemesi) tedirgin olurlar. Ancak çok daha sonra sihirbazın performansı sırasında mantığımızı bilinçli şekilde kullanmayıp sihir gösterilerinden zevk alacak olgunluğa erişiriz.

Peki Einstein, Tanrı kelimesini kullanırken ne demek istedi?

Tabii ki Einstein doğanın matematiksel yasalarına inanıyordu, dolayısıyla onun Tanrı fikri en iyimser görüşle doğa kanunlarını hazırlayıp evreni bu kanunlara göre evrimleşmesi için kendi haline bırakan biriydi. O, fizik kanunlarının kusursuz doğasında, bu kanunların basitliğinde ve matematiksel güzelliği ve zerafetinde Tanrı’nın elini gördü. Ona göre insanların keşfedebileceği doğa kanunlarının olması bir Tanrı'nın varlığının kanıtıydı; ama bu doğa kanunlarının yerini alan bir Tanrı değil, bu kanunları yaratan bir Tanrı. Bu yüzden, Einstein’ın Tanrı kelimesini kullanması, hangi formda olursa olsun muhteşem matematiksel güzelliğe sahip doğa kanunlarının varlığı olarak yorumlanmalıdır.

Tüm Reklamları Kapat

Tanrı ve Zar Atma

Ki bu da bizi Einstein’ın sözünün ikinci kısmına getiriyor, yani zar atmaz kısmına. Bu söz doğanın, kuşkusuz modern fiziğin temellerinden biri olan kuantum mekaniği ile tanımlanan tarafına Einstein’ın tepkisiyle ilgilidir. Einstein doğa kanunlarının, özünde rastgelelik ve olasılıklar olan zar atmaya benzeyemeyeceğini hissetmişti. Fakat bu, tam olarak kuantum mekaniğinin bize söylediği şeydir; Heisenberg’in ünlü Belirsizlik İlkesi’nde belirttiği gibi Doğa, temel düzeyde rastgeledir. Dolayısıyla, Einstein’ın sözüyle alakalı ikinci yanlış anlaşılma, onun kuantum mekaniğine karşı çıkmasının yeni fiziği anlamayan, zirve yıllarından uzak bir adamın saçmalaması gibi yorumlanmasıdır. Az sonra bunun neden bir mit olduğunu göreceğiz.

Kuantum ve Rastgelelik

Einstein’ın fiziğe olan büyük katkıları, yüzüncü yıl dönümünü 2005’te Dünya Fizik Yılı olarak kutladığımız, onun Mucizeler Yılı (Annus Mirabilis) olan 1905’te başlamıştır. O yıl içerisinde, Einstein fiziksel evren anlayışımızı üç yönde kökünden değiştiren altı çığır açıcı yazı yayımladı ve bunları yaparken sadece 26 yaşındaydı! Bu yazılar (i) "ışık kuantumu" ya da foton kavramı ve fotoelektrik etkisinin açıklaması, (ii) Brownian hareketi teorisi ve açıklaması, ve (iii) uzay-zamana tamamen yeni bir bakış açısı getiren Özel Görelilik Kuramı ile ilgilidir. Einstein sadece ilk yazısını devrim niteliğinde görür çünkü bu yazısı kuantum teorisinin gelişiminde Max Planck’ın ardından atılan ikinci büyük adımdır. Özel Görelilik Kuramı ise daha eski klasik teoriler ile ilgilidir. Bunun yanı sıra, aynı yıl Einstein, belki de dünyanın en ünlü denklemi olan E=mc2E=mc^2 denkleminde özetlediği gibi, kütle ve enerjinin denkliğini keşfetmiştir.

Bundan sonraki 10 yıl içinde (1905-1915) Einstein, "yeni" kuantum hipotezi anlayışını fiziğin hemen hemen her alanına, örneğin katıların özgül ısısı konusuna, temel katkılar yapmak için kullandı ve Özel Görelilik Kuramı’nı, gözlemciler arasında daha geniş bir dönüşüm sınıfını kapsayacak şekilde genel bir teori haline getirmek için sessiz sedasız çalıştı. 1915’te bunu başardı ve kütleçekimin uzay-zamanın geometrisinden (ya da bükülmesinden) doğduğunu açıklayan eşsiz güzellikteki Genel Görelilik Kuramı’nı yayınladı. Bu teori, aynı zamanda kütleçekim kuvvetinin Newton’ın basit ama başarılı teorisinin ötesine geçmek zorunda olduğunu gösteriyordu. Özellikle Einstein, kütleçekim kuvvetinin Newton’ın uzaktan etki fikrini (örneğin Güneş'in kütleçekim kuvvetinin Dünya’da anında hissedilmesi varsayımı) gerektirmediğini, görelilik açısından doğru olan herhangi bir teorinin gerektirdiği şekilde ışık hızında yayılacağını göstermişti. Fakat bu teori tamamen klasik fizikti, kuantumla yakından uzaktan ilgisi yoktu.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Einstein’ın katkılarının yukarıdaki özeti, onun çalışmaları hakkında iki önemli şeyi gösterir: (i) Einstein kuantum teorisini anlayışımıza temel katkılarda bulundu, öyle ki eğer bu teorinin içyüzünü muhakeme edecek nitelikte biri varsa o da Einstein'dı, (ii) Genel Görelilik Kuramı’nı formülleştirerek, klasik fikirlerimizi herhangi birinin ulaşamadığı yerlerin ötesine götürdü. Einstein geri kalan hayatını, her ne kadar sonuçsuz kalsa da, daha da genişletilmiş bir görelilik teorisi arayışında geçirdi; sadece kütleçekimi değil, evrendeki bütün kuvvetleri açıklayan birleşik bir alan teorisi. Einstein 1915 yılında ortaya attığı Genel Görelilik Kuramı’nın, zaman içinde genişletilecek olan bir başlangıç versiyonu olduğundan emindi. Fakat bu arayışı sonuçlandıramadan aramızdan ayrıldı. Einstein’ın biyografi yazarlarından biri olan Abraham Pais, Einstein’ın 1915 sonrası çalışmaları hakkında şunu söylemiştir: “Eğer Einstein 1915’te çalışmayı bıraksaydı, fizik dünyası pek bir şey kaybetmezdi”. Bu arada, Pais, en önemli Hint fizikçilerinden Satyendra Nath Bose’un, kendi adıyla bilinen istatistik yöntemini formüle ederek yaptığı önemli katkıyı şanslı bir “kafadan atma, uydurma” olarak yorumlama cüretini göstermiştir.

Peki Einstein’ın fiziğe olan katkıları 1915’te son mu bulmuştu? Fizik dünyasına hakim görüşlerin bir parçası olmaktan çıkmış mıydı? Daha çalışmaya başlamadan başarısız ilan edilecek kadar mı hatalıydı? Au contraire, yani tam tersi. Şimdi Einstein’ın muhteşem zekasının neden Genel Görelilik merkezli fiziksel teorilere alternatif yaklaşım konusunda çalışmayı seçtiğini ve yaşamı boyunca kuantum mekaniğine karşı çıkmasının temelindeki sebebi göreceğiz.

Genel Göreliliğin daha önce görülmemiş ve eşsiz bazı özellikleri vardı, ama bunların özellikle üç tanesi Einstein’ı cezbediyordu:

  1. Genel Görelilik denklemleriyle birlikte Einstein, uzay ve zamanın, parçaçıkların hareketlerini sergilediği pasif bir sahne değil, aksine sergilenen performansın aktif bir üyesi olduğunu gördü. Böylelikle uzay-zamanın geometrik yapısının, içindeki madde tarafından belirlendiğini ve tabii ki maddenin de bu geometriye cevap vererek yapısı tarafından kısıtlandığını keşfetti. Uzay ve zamanın artık denklemin bir parçası olması daha önce görülmemiş bir şeydi. Bunun önemi Einstein’ın kendisi tarafından şöyle ifade edilmiştir: “Kendisi etki edebilirken, kendisine etki edilemeyen bir şeyi düşünmek, bilimdeki düşünme şekline terstir.”
  2. Genel Görelilik, fizikteki ilk doğrusal olmayan teoriydi. Bir başka deyişle, bu teoride kütleçekim alanı kendisine etki ediyordu. Bunun önemli sonuçlarından birisi, hareket denkleminin alan denklemlerinin içinde yer almasıydı. Maddeler arası etkileşimler için ve maddenin bu etkileşimlere verdiği tepkiler için ayrı denklemler yoktu. Buna karşın Maxwell’in elektromanyetik teorisi gibi doğrusal teoriler, sadece yüklü maddelerin elektromanyetik alan etkileşimlerini tanımlayabiliyorlardı. Tepki ya da eylemsizlik, lisede öğrendiğimiz Newton’ın üç hareket yasasında görüldüğü gibi ayrı hareket denklemlerinde yer alıyordu.
  3. Fizikte ilk kez, bir teori cismin eylemsizliğinin (Newton’ın ilk yasasında yer alan, cismin hareketsiz durma ya da bir güç tarafından tetiklenmezse ivmesiz hareket etme özelliği) etrafındakilere bağlı olduğunu öngördü. Einstein’dan çok önce, filozof ve bilim insanı Ernst Mach, cismin eylemsizliğinin belki de onun evrendeki diğer cisimlerle olan etkileşiminin bir sonucu olduğu fikrini ortaya attı. Bu teoriye göre "eylemsizlik koordinatları"nı tanımlayan uzaktaki yıldızlar, aynı zamanda sistemin eylemsizliğini de belirliyordu. Genel Görelilik denklemleri, bir sistemin eylemsizliğinin ağır kütlelerin yakınında daha da arttığını gösterdi. Eylemsizlik, artık ‘tanrı vergisi’ değil, kısmen çevre tarafından belirlenen bir özellikti. Einstein, Mach’ın fikrine uygun olarak, sadece kısmen değil, bütün eylemsizliklerin çevreyle etkileşimlerden kaynaklandığını gösterecek tamamen birleşik bir alan teorisi bulmayı ummuştu.

Einstein'ın Kuantum Karşıtlığı

Artık Einstein’ın kuantum mekaniğine olan karşıtlığını anlayabilecek noktaya geldik. Onun karşıtlığı, fizikten anlamayan vasıfsız bir adamın düşünmeden gösterdiği bir tepki değil, aksine seçkin bir bilim insanının, teorinin itiraz götürür birkaç özelliğine duyduğu şüpheye dayalı bir fikriydi. İlk olarak, Einstein, temel özelliği rastgelelik olan herhangi bir teoriye karşıydı. Einstein rastgeleliğin, tıpkı belirleyici yasalara göre karıştırılan bir iskambil destesinin hala rastgelelik göstermesi gibi, bir tür istatistiksel davranış olarak görülebileceğine ancak yasaların bir parçası olamayacağına inanıyordu. Bununla beraber rastgelelik, kuantum mekaniğinin tek itiraz edilebilir özelliği değildi. Teori, doğası gereği konumdan bağımsızdı ya da içinde Newton’ın uzaktan etki fikrini içermeliydi fakat göreliliğe göre bütün etkileşimler sonlu bir hızla yayılmak zorundaydı. 1935’te (Pais’in Einstein’a bitti gözüyle bakmasından 20 yıl sonra!) yayımlanan çığır açan yazısında, Einstein, ünlü Einstein-Podolsky-Rosen (EPR) paradoksunu ileri sürerek kuantum mekaniğinin konumdan bağımsız ve tamamlanmamış doğasını gözler önüne serdi. EPR paradoksu, kuantum mekaniğinin itiraz edilebilir özelliklerini ortaya çıkaran bir düşünce deneyiydi ve hepimiz biliyoruz ki Einstein düşünce deneylerinde uzmandı. Son olarak, elbette, Einstein Doğa’yı anlama yaklaşımı olarak kuantum mekaniğinin doğrusal formda görülmesine karşıydı, çünkü yukarıda değindiğimiz gibi sadece doğrusal olmayan teoriler hareket denklemlerini içerebilirlerdi.

Kısacası kuantum mekaniği, Einstein’ın reddettiği üç özelliğe (rastgelelik, konumdan bağımsız oluş ve doğrusal oluş) sahipti. Bu karşı çıkmaya rağmen Einstein, bu teorinin kendi içindeki uygulanabilirlik alanında başarılı bir teori olduğunu fark etti. Einstein, gelecekte keşfedilecek bir birleşik alan teorisinin kuantum mekaniğinin sonuçlarını üretmek zorunda olduğuna inandı ve belki bu teori, daha derinlerdeki doğrusal olmayan bir teoriye doğrusal bir yaklaşım olacaktı. Bunu Genel Görelilik'teki göreli kütleçekim alanının (kütleçekim kuvvetinin sonlu hızla yayılması ile), göreli olmayan limitte Newton’ın kütleçekim kanunuyla (uzaktan etki kuvveti ile) sonuçlanmasına benzetebiliriz. Ancak Einstein, fiziğin temel yasalarını bulma yolunda kuantum mekaniğinin doğru yaklaşım olmadığına ikna olmuştu.

Bugün, ölümünden 50 yıl sonra (E.N. Orijinal yazı, 2008 yılında yayımlanmıştır), fizik dünyası Einstein’ın yaklaşımını ciddiye almamaktadır. Çoğu insan, Einstein’ın çok başarılı kuantum mekaniğine olan karşıtlığını anlamsız bulmaktadır. Biz ne kadar bu yanlış anlaşılmayı Einstein’ın ikna edici sebeplerini sunarak düzeltmeye çalışsak da, sadece zaman (belki bir de Einstein’ın yaklaşımını benimseyen gelecekteki mükemmel bilim insanları) bize onun haklı olup olmadığını söyleyecek. Unutmayalım ki Einstein gelene kadar, Newton’ın kütleçekim teorisi inanılmaz derecede başarılıydı. Biz de bir sonraki Einstein’ı bekliyoruz.

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
101
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 44
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 21
  • Muhteşem! 13
  • Bilim Budur! 13
  • Umut Verici! 9
  • Merak Uyandırıcı! 9
  • İnanılmaz 7
  • Üzücü! 2
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Resonance – Journal of Science Education | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı Akademi: Evrim, Bilim ve Din Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrim, Bilim ve Din yazı dizisinin 19. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Teistik Olasılık Skalası (Dawkins Skalası) ve Alternatif Din Felsefesi Tutumları" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/12/2022 20:35:29 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7343

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Doğa Yasası
Sosyal
Müzik
Sahte
Cinsiyet
Yanlış
Biyokimya
Wuhan Koronavirüsü
Astronomi
Evrimsel Biyoloji
Çeşitlilik
Manyetik
Su Ayısı
Karanlık Madde
Obezite
Kimya Tarihi
Lgbt
Tedavi
Avcı
Göğüs Hastalığı
Doğru
Savunma
Önlem
Nasa
Atmosfer
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
V. Natarajan, et al. Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi?. (26 Kasım 2018). Alındığı Tarih: 6 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/7343
Natarajan, V., Öney, B., Ölez, Ş. (2018, November 26). Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi?. Evrim Ağacı. Retrieved December 06, 2022. from https://evrimagaci.org/s/7343
V. Natarajan, et al. “Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi?.” Edited by Şule Ölez. Translated by Burak Öney, Evrim Ağacı, 26 Nov. 2018, https://evrimagaci.org/s/7343.
Natarajan, Vasant. Öney, Burak. Ölez, Şule. “Einstein “Tanrı Zar Atmaz” Derken Ne Söylemek İstedi?.” Edited by Şule Ölez. Translated by Burak Öney. Evrim Ağacı, November 26, 2018. https://evrimagaci.org/s/7343.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.