Dünya Batıdan Doğuya Doğru Dönüyorsa, Uçakla Bunun Aksine, Yani Doğudan Batıya Uçmak Neden Daha Uzun Sürüyor?

Dünya Batıdan Doğuya Doğru Dönüyorsa, Uçakla Bunun Aksine, Yani Doğudan Batıya Uçmak Neden Daha Uzun Sürüyor? Pixabay
Yazar Skip Bailey Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
4,088 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Eğer Dünya etrafında uçakla 1 tam tur atacak olsaydınız ve bunu en kısa sürede yapmak isteseydiniz, doğudan batıya doğru mu uçmayı seçmeliydiniz, batıdan doğuya doğru uçmayı mı? Birçoklarının sezgisel cevabı ilki olacaktır: Dünya, batıdan doğuya doğru döndüğü için, doğudan batıya doğru uçmak daha hızlı olsa gerek! Sonuçta siz batıya doğru giderken, uçağın altında kalan yeryüzü de doğuya doğru hareket etmektedir ve varacağınız mekanı size yakınlaştırmaktadır, öyle değil mi?

Değil. Tam tersine, doğudan batıya doğru uçmak (yani Dünya'nın döndüğü yönün aksine uçmak), batıdan doğuya uçmaya (yani Dünya'nın döndüğü yönde uçmaya) göre daha yavaştır. Eğer ABD'nin doğu yakasındaki New Jersey'den bir Boeing 747 ile doğuya doğru yola çıkarsanız ve yerden 10.000 metre yüksekte, ABD'nin en batısında yer alan Kaliforniya'yı da aşıp, Pasifik Okyanusu'nun ortasındaki Hawaii'ye gidecek olursanız, Kuzey Amerika kıtasını neredeyse boydan boya geçmeniz 6 saat kadar sürecektir; sonrasında 5 saat kadar da okyanus üzerinde uçarak Hawaii'ye ulaşabilirsiniz. Yani toplamda 11 saatte, ABD'nin en doğusundan, en batısının da ötesine, Pasifik Okyanusu'nun ortasına ulaşabilirsiniz. Bu yolun tam tersini kat ederseniz, yolun sadece 8.5 saat sürdüğünü görürsünüz! Neler oluyor?!

Dünya çevresinde jet akımlarının şiddetli olduğu bölgeleri gösteren bir grafik: Jet akımları daima batıdan doğuya doğru eser ve dünyanın birçok bölgesinde görülür.
Dünya çevresinde jet akımlarının şiddetli olduğu bölgeleri gösteren bir grafik: Jet akımları daima batıdan doğuya doğru eser ve dünyanın birçok bölgesinde görülür.
Lyndon State College Meteorology via Wikipedia

Dünya'nın Dönüşünün Etkisi Sandığınız Gibi Değil!

İnsanların Dünya'nın dönüşüyle ilgili genellikle anlamakta zorlandıkları şey, Dünya'nın dönüşünün sadece ayaklarımızın altındaki kara parçalarıyla veya kayalık gezegenimizin kendisiyle ilgili olmadığıdır. Dünya üzerinde 100 kilometre kadar uzanan atmosferimiz de, Dünya ile birlikte, aynı yöne dönmektedir. Dünya döndükçe, yeryüzüne en yakın olan hava moleküllerini kendisiyle birlikte sürükler. Bu moleküller, bir üst katmandaki molekülleri aynı yönde sürükler, onlar kendilerinin üstündekileri sürükler, onlar da kendi üstündekileri... Bu, böyle devam ederek, atmosferin en üst tabakalarına kadar ulaşır. Atmosferin en üst katmanları birazcık daha gecikmeli dönüyor olsa da, atmosferin tamamı Dünya ile birlikte dönmektedir.

Reklamı Kapat

İşte tam da bu nedenle bir helikopter ile yeryüzünden birazcık yukarıda havada asılı duracak olursanız, Dünya'nın dönüşü nedeniyle pek bir yere gidemezsiniz. Çünkü içinde durduğunuz atmosfer de dönmektedir ve sizi sürüklemektedir. Benzer şekilde, olduğunuz yerde çok güçlü bir şekilde zıplayarak da yer değiştiremezsiniz; çünkü ayaklarınız yeryüzünü terk ettiği anda, Dünya'nın kendi dönüş hızı aynı zamanda sizin dönüş hızınızdır (çünkü siz, Dünya'nın bir parçasısınız). Dolayısıyla havada olduğunuz süre boyunca Dünya ne kadar yer değiştirdiyse, siz de o kadar yer değiştirirsiniz. Bağıl hız kavramıyla ilgili daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Bu durumda batıya seyahati daha yavaş veya doğuya seyahati daha hızlı kılan nedir?

Jet Akımları: Havadaki Bir Nehirde Yüzüyorsunuz!

Aradaki süre farkının bu kadar çok olmasının sebebi, gökyüzünün üstünde hızlı bir şekilde akıp giden hava nehri, yani jet akımlarıdır.

Jet akımları yaklaşık olarak 160 kilometre genişliğindedir. Binlerce kilometrelik uzunlukta olabilir ve dünyanın her yerinde görülürler. Bir rüzgarın "jet akımı" olarak adlandırılabilmesi için saatte en az 100 kilometre hızla hareket etmesi gerekir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Jet akımları genelde batıdan doğuya doğru, tıpkı karada bir nehirmişçesine dolambaçlı ve kıvrımlı bir yol takip eder.[1] Amerika kıtası üzerindeki bir jet akımı asla yerinde durmaz – kış aylarında daha çok güneye gider, daha sert eser; yaz aylarında ise kuzeye döner ve pek de sert esmez.[2]

Dünya'nın Dönüşü Gerçekte Nasıl Etki Ediyor?

Eğer Dünya dönmüyor olsaydı, rüzgarlar sadece kuzey-güney yönünde oluşurdu ve ekvator ile kutuplar arasında eserdi. Ancak Dünya batıdan doğuya döndüğü için, Coriolis Etkisi adı verilen fiziksel bir kuvvet oluşmaktadır. Dünya'nın dönüşünden kaynaklı oluşan sürtünme, hava akımlarını kuzey yarımkürede doğuya doğru, güney yarımkürede batıya doğru kaydırır.

Ancak bu kayma miktarı da her yerde eşit değildir. Dünya'nın hepsi aynı açısal hızda dönmektedir; ancak kutuplardan basık, ekvatordan şişkin, yassılaşmış küremsi bir şekle sahip olan Dünya'nın her parçasının bir arada dönebilmesi için, ekvatorda ve civarındaki yerlerin, kutuplara göre daha "hızlı" dönmesi gerekir. Buan bağlı olarak, ekvatora yakın olan Endonezya'nın Jakarta kenti saatte 1600 kilometre hızla dönerken, 45 derece enleminde bulunan Wisconsin gibi bir eyalet saatte 1125 kilometre hızla dönmektedir. İşte buna bağlı olarak jet akımları, düz bir patikada ilerleyemez ve aşağıdaki görselde gösterdiğimiz gibi kıvrımlı bir yolu takip eder.

Kuzey Yarımküredeki Jet Akımları
Kuzey Yarımküredeki Jet Akımları
Phys.org

Peki bunun uçaklarla ne ilgisi var?

Reklamı Kapat

Rüzgarın İçine Uçmak

Pilotlar, hızı iki farklı şekilde ölçerler. Birincisi hava süratidir, elinizi pencereden dışarı çıkarsanız rüzgarı ne kadar hızlı hissedeceğinizin ölçütüdür bu. İkincisi ise kara süratidir, bu da uçağın yerden yukarıda ne kadar hızlı gittiğinin ölçütüdür. Bir jet akımının içinde uçarken hava süratiniz hep aynı kalır ama kara süratiniz oldukça fazla değişiklik gösterebilir. Çünkü uçağınızın etrafındaki hava hareket halindedir.

Hawaii yolundayken hava süratiniz saatte yaklaşık 900 kilometre olacaktır. Ama o sırada jet akımları, uçağınıza karşı ("burun rüzgarı") saatte 225 kilometre hızla estiği için, aslında kara süratiniz yalnızca 675 km/saat civarındaydı.

Hawaii'den New Jersey'e uçarken jet akımları uçakla aynı yönde ilerler ve uçağınızı ileri doğru iter. O sırada halen 900 km/saat hava süratiyle uçuyorsunuz; ama peşinizdeki rüzgarın size katacağı 225 km/saat hızla birlikte kara süratiniz 1125 km/saat düzeyine çıkacaktır.

Bir uçağın doğudan batıya veya batıdan doğuya uçarken rotasının nasıl değiştiğini gösteren bir grafik: Uçaklar doğudan batıya doğru uçarken jet akımlarından kaçınırken tam tersi rotada jet akımlarını yakalamaya çalışır.
Bir uçağın doğudan batıya veya batıdan doğuya uçarken rotasının nasıl değiştiğini gösteren bir grafik: Uçaklar doğudan batıya doğru uçarken jet akımlarından kaçınırken tam tersi rotada jet akımlarını yakalamaya çalışır.
ChaosNil via Wikipedia

Pilotlar, Hızlı Gitmeyi Planlar!

Pilotlar uçak rotalarını planlarken jet akımlarının nereden estiğini bulmak için genellikle hava durumu tahminlerini kullanırlar. Doğudan batıya uçacaklarında jet akımlarının uçaklarına karşı uçup onlara kötü bir pruva rüzgarı ulaştırmaması için uğraşırlar. Tam tersi şekilde, batıdan doğuya uçacaklarında ise jet akımları uçaklarına bir kuyruk rüzgarı oluşturup onları daha hızlı hareket ettirebilsin diye jet akımlarını bulmaya çalışırlar. İyi bir plan ile yakıtlarını bile koruyabilirler.

Reklamı Kapat

Bir dahaki sefere doğudan batıya doğru uçarken, yolculuk sandığınızdan uzun sürerse şaşırmayın. Ama dönüş yolunda pilotunuzun muhtemelen bir jet akımını yakaladığını ve eve daha hızlı varacağınızı düşünerek heyecanlanabilirsiniz tabii.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 14
  • Tebrikler! 7
  • İnanılmaz 7
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Bilim Budur! 3
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: The Conversation | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/07/2021 06:03:41 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10257

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Özellikler
Ecza
Hareket
Analiz
Hominidae
Enfeksiyon
Beyin
Eğilim
Gen İfadesi
Koruma
Tahmin
Kan
Çin
Seçilim
Sars-Cov-2
Dünya
Hayvan
Fotoğraf
Eşcinsellik
Hematoloji
Canlılık
Kütle
Böcek Bilimi
İlaç
Transkripsiyon
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın