Dişi Kuşlar, Sanılandan Çok Daha Sık Ötüyor! İyi ama Neden?

Dişi Kuşlar, Sanılandan Çok Daha Sık Ötüyor! İyi ama Neden?
Sialia sialis: Dişisi şarkıya söyleyen bir kuş türü
Flickr
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
9 dakika
739 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Yapılan kuş şarkıları araştırmalarının çoğu, ılıman bölgelerdeki erkek ötücü kuşlar üzerinde yapıldığı için, erkek kuşların şarkılarının dişi kuşları çekmek ve bölgelerini korumak için cinsel seçilim yoluyla şekillendirildiği hipotezi birçok çalışmayla desteklendi. Fakat bu yapbozdaki eksik parça, dişi ötücü kuşların şarkıları ve bu şarkıların işlevi hakkındaki araştırmalardı.

Yakın zamana kadar nadir, atipik ya da hormonal sapmalar olarak değerlendirilen dişi ötücü kuşların şarkıları hak ettikleri değeri ancak son zamanlarda görmeye başladı. Bu yargıların bir sebebi, sadece erkek kuşların şakıdığı türlerin diğer biyocoğrafik bölgelere kıyasla çok daha yaygın olduğu ılıman Kuzey Amerika ve Avrupa'ya yönelik coğrafi bir önyargı olabilir. Biz de bu yazımızda yapbozdaki eksik parça hakkında son zamanlarda yapılan araştırmaların birkaçına bu önyargıları kırmak adına yakından bakacağız.

Ötücü Dişiler Sanılandan Çok Daha Yaygın!

2014 yılında Nature Communications dergisinde öten dişi kuşların sanılandan daha yaygın, evrimsel olarak daha önemli ve atalara ait olduğunu öne süren bir çalışma yayınladı.[1] Bu hipotezin kaynağı olarak iki gözlem öne sürdüler: Birincisi, ötücü kuş biyoçeşitliliğinin çoğunun hem dişilerin hem de erkeklerin şarkı söyledikleri tropikal bölgelerde olması. İkincisi de ötücü kuşların ortaya çıktığı düşünülen Avustralasya'da ötücü dişi kuşların yaygın olması.

Reklamı Kapat

Bu hipotezlerini nicel bir şekilde test etmek isteyen araştırmacılar, yaptıkları çalışmada öğrenilmiş, cinsel olarak seçilmiş ve karmaşık şarkılarıyla bilinen kuşların başlıca radyasyonu olan Oscine passerines'e odaklandılar. Sonuç olarak ankete katılan ötücü kuş türlerinin ve ailelerinin üçte ikisinden fazlasında dişi şarkılarının varlığını gösterdiler. Dişi şarkı araştırmalarından elde ettikleri verileri kullanarak oluşturdukları ötücü kuşlara yönelik yeni ve kapsamlı bir filogenetik ağaç oluşturdular. Bu ağacı kullanarak tür ilişkilerinin tahminlerini yaptılar ve oscinlerin ata durumunu yeniden yapılandırdılar. Bu yeniden yapılandırılan model, dişilerin oscine ötürücüleri atasında şarkı söyleme olasılığının %91.9 olduğunu gösterdi.

Bu yeni bulgular, ötücü kuşların şarkılarının sadece dişileri çekmek için cinsel seçilim yoluyla gelişen bir özellik olduğu görüşünü yeniden değerlendirmeye açtı. Hem dişi hem de erkek kuşların şarkılarının üzerindeki seçilim baskısını anlamanın ilk adımı ise her ikisinin de şarkılarının yapısını ve zamanlamasını karşılaştırmaktır. Tam da bunu yaparak çeşitli sonuçlara ulaşan bazı çalışmalara göz atarak öne sürülen çeşitli hipotezleri inceleyelim.

Dişi Kuşlar Ne Amaçla Ötüyor?

2004 yılında Australian Journal of Zoology dergisinde çıkan bir makale, kuşların düetlerinin, şarkıların üzerindeki farklı seçilim baskılarını anlamak için önemli olduğu varsayımıyla yola çıkarak doğu kırbaç (Psophodes olivaceus) popülasyonunun şarkı söyleme davranışını inceledi.[2] Bu popülasyonun seçilmesinin bir sebebi de diğer pek çok tropik kuş türü gibi doğu kırbaçlarının da erkek tarafından başlatılan düetler yapan bir kuş türü olmasıdır.

Kaydedilen şarkılar sonucunda, dişilerin şarkıları, iki grup altında toplandı: İlki düet bağlamında kullanılan yanıt şarkıları ve ikincisi diğer dişi kuşlarla etkileşim sırasında kullanılan yapısal olarak birinci gruptan farkı olan solo şarkılardı.

Daha bu noktada şarkıların tek işlevinin eş seçimi olmadığına dair ipuçları mevcutken, makale daha ilginç bilgiler de sunuyor: Eşi olmayan bir erkek kuşun, düetin dişi şarkısı kısmını taklit ederek kendi bölgesini daha etkin bir şekilde korumaya çalıştığı, yani 'solo düet' yaptığı ilginç bir durum kaydedildi. Bu durumla araştırma süresince bir kez karşılaşılmış olsa da araştırmacılarda düetteki dişi kuş kısmının da bölge korunmasında etkili bir rolü olduğu düşüncesine yol açtı. Bu kuş türünün hem dişisi hem de erkeği özgün şarkılardan yoksundu ve spesifik, bütün popülasyon tarafından paylaşılan düetler üretmek için şarkılarını rastgele olmayan bir şekilde sıraladılar. Ayrıca, çalışmada kaydedilen düetlerin %7'si eşli bir dişi kuş ile kendisinin partneri olmayan erkek bir kuş arasındaydı. Sonuçlar, şarkı ve düet türü eşleştirmenin, aynı cinsiyetten davetsiz misafirlere karşı bir bölgenin veya bir partnerin savunulması gibi intraseks (cinsiyet içi) etkileşimlerde önemli bir rol oynayabileceğini öne sürdü.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Psophodes olivaceus
Psophodes olivaceus
Flickr

Dişiler, Erkeklerden Bile Sık Şarkı Söyleyebiliyor!

İlk baktığımız makaledeki doğu kırbaçları, sadece düet yapıyorlardı. Şimdi ise 2008 yılında The Condor dergisinde yayınlanan ve her iki cinsinin de solo şarkı söyleyebildiği Icterus pustulatus türüne odaklanan bir makaleye bakacağız.[3]

Her iki cinsiyetin de şarkı söylediği kuşlar tropik bölgelerde yaygın olsa da bu çalışma dişilerin düzenli olarak erkeklerden daha sık şarkı söylediği bir türün ilk katını sundu. Şarkı söyleme davranışının yuva yapımının başlamasından sonra düştüğü gözlendi ve bu çiftler arasında bağ kurulmasında da önemli bir rol oynadığına dair bir kanıt sundu.

Fakat bu, neden dişilerin erkeklerden daha sık şarkı söylediğine bir açıklama getirmedi. Dişiler tek başlarına ya da düet halinde şarkı söylediğinde bu davranışın genelde erkek ötücü kuşların şarkılarıyla aynı nedenden, muhtemel bir eş çekimi için ortaya çıktığı düşünülür. Fakat çeşitli türlerden elde edilen bulgular dişi şarkılarının bölgesine ya da eşine göz dikebilecek rakiplerinde caydırıcı bir işlev gördüğünü gösterdi.

Daha sık şarkı söylemenin açıklaması olarak elimizdeki makale ise bu bulgularla paralel olarak kaynak rekabeti hipotezini öne sürdü. Hem erkek hem de dişiler düzenli olarak bölgeyi yiyecek aramak için terk ediyor ve bu davranış erken üreme mevsiminde yani şarkı oranının en yüksek olduğu dönemde gerçekleşiyor. Diğer araştırmalarla da desteklenince dişi şarkılarının eş çekmekten ziyade yuva alanını ya da diğer kaynakları savunmak gibi işlevleri de olabileceği hipotezi güçlendi.

Reklamı Kapat

Icterus pustulatus
Icterus pustulatus
Flickr

Dişiler, Günün Hangi Zamanında Şarkı Söylüyor?

Üçüncü olarak 2016 yılında Frontiers in Ecology and Evolution dergisinde yayınlanan ve hem düet hem de solo şarkı söyleyebilen Icterus icterus türünün dişi ve erkek şarkı davranışını inceleyen bir makeleye bakıyoruz.[4]

Bulgulara göre, bu türün erkekleri en çok üreme mevsiminde şafakta şarkı söylerken, dişiler gün boyunca sürekli şarkı söyledi. Düetlerse dişi şarkıları gibi yıl boyunca üretildi fakat oranları çiftleşilmeyen sezonda daha yüksekti. Gündüz vakti hem dişiler hem erkekler hemen hemen aynı sayıda düet başlattı fakat dişiler düet için erkeklerin şarkılarına daha çok yanıt verdi. Şarkılar ise frekans ve süre bakımından bazı farklılıklar sergilese de benzer hece komposizyonlarına sahipti.

Bu bilgiler ışığında araştırmacılar, dişi ve erkek şarkı yapısı benzer seçilim baskısı altında olduğunu, şarkı söyleme davranışını etkileyen seçilim baskının ise değiştiğini öne sürdüler. Şafakta üreme mevsimi boyunca artan erkek solo şarkı oranları, klasik görüşle tutarlı olarak dişi kuşların tercihi altında gelişen bir özellik olduğu düşünüldü. Üreme sezonu olmayan zamanlarda artan düet şarkılar ise yıl boyunca gerekli olan bölge savunması için düet kullanımı hipotezini destekledi. Dişi kuşların cevap oranının erkeklerden yüksek olması ise, hem düeti başlatan erkeğe cevap vermenin eş korumada işlev gördüğü hipotezini güçlendirdiği savunulabilir hem de erkeklerin ve dişilerin kaynakların savunulmasına katılımlarının farklı yollarını yansıtıyor olmasına yorulabilir.

Icterus icterus
Icterus icterus
Flickr

Dişi Kuşlar Neden Şarkı Söylüyor?

Son olarak 2019 yılında Behavioral Ecology dergisinde yayınlanmış ve doğu mavi kuşu (Sialia sialis) cinsinin dişilerinin neden şarkı söylediğini araştıran bir makaleye bakalım. Makalede beş farklı hipotez test edildi: eş çekimi, caydırıcı takip, yuva iletişimi, bölge savunması ve eş iletişimi.

Reklamı Kapat

Dişi şarkısının işlevinin testi için bu hipotezlerin hepsini içeren bir model oluşturuldu. Bütün hipotezleri içeren model en iyi tahmini veriyor olsa da bu doğruluk için en yüksek payı tek başına eş iletişimi hipotezi verdi. Eş iletişiminin özellikle tropikal bölgelerde dişi şarkıları için ortak bir işlev gördüğü düşünülüyor ve üç kategoriye ayrılıyor: eş bağının korunması, eş koruma ve üreme faaliyetinin koordinasyonu.

Çiftlerin uzun vadeli birliktelikler sürdürdüğü tropik bölgelerde eş bağının korunması işlevseldir. Doğu mavi kuşları da her yıl birden fazla yuva denemesi için birlikte ürer, yıllar arasında birlikte kalır ve böylece diğer ılıman göçmen türlere göre eş bağlarını daha uzun süre korurlar. Hatta başarılı bir yuvaya sahip olanların bir sonraki yuvalama girişimi için birlikte kalması daha muhtelemeldir ve bu üreme başarılarını arttırır. Bu bilgiler ışığında ve kendi araşmalarının sonucundan yola çıkarak araştırmacılar, bu kuşların eş bağlarının korunması konusunda güçlü bir seçilime uğradıklarını öne sürdüler.

Eş koruma davranışı için ise yavruların yaşam şansı açısından bir açıklama getirdiler. Erkek doğu mavi kuşları eşleri dışında da çiftleşir ve doğan doğu mavi kuşlarının %11-38'i çiftlerin dışında doğar. Tek başına kalan dişi kuşların yuvaların korunması ve yavruların bakımı için daha fazla enerji harcaması gerektiğinden başarı şansı düşüktür. Bu yüzden de dişiler erkek ebeveynin çabalarını kaybetmemek için eş koruma davranışı gösterir diyerek sonuçlarına olası bir açıklama getirdiler.

Bilimde Çeşitlilik Neden Önemlidir?

Peki bu zamana kadar ötücü erkek kuşların şarkılarına odaklanan bir alan nasıl oldu da dişi şarkılarını da göz önüne almaya başladı?

2020 yılında Animal Behaviour dergisinden yayınlanan makale, bu sorunun cevabının bir kısmının bu alandaki bilim insanı çeşitliliğinin artmasında buldu.[5] Bu alandaki kadın araştırmacı oranı 44% olmasına rağmen son 20 yılda yayınlanan dişi kuşların şarkılarıyla ilgili makalelerin yazarlarına baktıklarında 68% gibi yüksek bir kadın yazar oranı buldular. Bu da bize bilimde çeşitliliğin önemini gösteren örneklerden biri olsun.

Sialia sialis
Sialia sialis
Flickr

Sonuç

Böylece farklı makalelerde hem aynı hipotezlerin farklı türlerde gösterildiğini hem de dişi kuşların şarkıları için farklı fonkiyonlar öne sürülmüş olduğunu gördük. Bu yeni sayılabilecek alana olan ilgi arttıkça ve yeni makaleler yayınlandıkça bu farklı hipotezleri destekeyecek daha fazla kanıt birikecek ve uzun zaman karanlıkta bırakılmış bu konu yavaş yavaş aydınlığa çıkacaktır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ K. J. Odom, et al. (2014). Female Song Is Widespread And Ancestral In Songbirds. Nature Communications, sf: 1-6. doi: 10.1038/ncomms4379. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. C. Rogers. (2005). Male And Female Song Structure And Singing Behaviour In The Duetting Eastern Whipbird, Psophodes Olivaceus. Australian Journal of Zoology, sf: 157-166. doi: 10.1071/ZO04083. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. J. Price, et al. (2008). Sex-Role Reversal In Song? Females Sing More Frequently Than Males In The Streak-Backed Oriole¿Inversión Del Rol Sexual Del Canto? Hembras Cantan Con Mayor Frecuencia Que Machos En Icterus Pustulatusshort Communicationsshort Communications. The Condor, sf: 387-392. doi: 10.1525/cond.2008.8430. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ K. J. Odom, et al. (2016). Typical Males And Unconventional Females: Songs And Singing Behaviors Of A Tropical, Duetting Oriole In The Breeding And Non-Breeding Season. Frontiers in Ecology and Evolution. doi: 10.3389/fevo.2016.00014. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. D. Haines, et al. (2020). The Role Of Diversity In Science: A Case Study Of Women Advancing Female Birdsong Research. Animal Behaviour, sf: 19-24. doi: 10.1016/j.anbehav.2020.07.021. | Arşiv Bağlantısı
  • E. M. Rose, et al. (2019). Why Do Females Sing?—Pair Communication And Other Song Functions In Eastern Bluebirds. Behavioral Ecology, sf: 1653-1661. doi: 10.1093/beheco/arz130. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/10/2021 11:46:36 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9727

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Kelebek
Kuyrukluyıldız
Çağ
Şempanze
Deney
Kimya Tarihi
Güve
Memeli
İnternet
Yatay Gen Transferi
Eczacılık
Komplo Teorisi
Beslenme Davranışı
Fotosentez
Evrimsel Süreç
Hayvan Davranışları
Türkiye
Ara Geçiş Türleri
Kalp
Hidrojen
Hız
Dilbilim
Coğrafya
Doğa Yasaları
Sahtebilim
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın