Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Derin Uyku Nedir? Dondurulmuş Uyku Sayesinde, Milyonlarca Yıl Sürecek Yolculukları Uyuyarak Kat Edebilir miyiz?

Bilimkurgu Eserlerinde Kullanılan Derin Uyku Yöntemi, Bilimin Geleceğine Işık Tutabilir!

Derin Uyku Nedir? Dondurulmuş Uyku Sayesinde, Milyonlarca Yıl Sürecek Yolculukları Uyuyarak Kat Edebilir miyiz?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, CNET isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Teknoloji günlük hayatımızı tamamen değiştirebileceğini defalarca kanıtladı. Peki ya gecelik hayatlarımız? 

Halihazırda, örneğin pandemi paniği geceleri uykuyu haram ediyorsa, kullanabileceğiniz uyku odaklı birçok cihaz var. Uykuya kolayca dalabilmeniz için başucunuza bir beyaz gürültü cihazı koyabilir, sabah uyanabilmek için bir SAD ışığı (Seasonal Affective Disorder, yani 'kış bunalımı' olarak da bilinen Mevsimsel Duygulanım Bozukluğu'nu tedavi etmek için kullanılan ışık dalgalarını yayan cihaz) kullanabilirsiniz; üstelik uyku kalitenizi ölçmek ve arttırmak için kullanabileceğiniz onlarca uygulama ve cihaz da cabası. Haliyle, bilimkurgu filmleri ve öykülerinin, daha iyi dinlenebilmemiz veya uykuda geçirdiğimiz saatleri daha verimli kullanabilmemiz için sürekli yeni yollar araması da gayet normal.

Nasılsa hepimiz uyuyoruz, bu durum gelecekte de değişecek gibi durmuyor. O halde gelin bilimkurgu eserlerinde geleceğin yatak odalarına bir bakış atalım.

Öncelikle söylemek gerekiyor ki, birçok bilimkurgu eserine göre gelecekte çok daha uzun süreler uyuyacağız, onyıllar, hatta belki yüzyıllar boyu. Cryosleep olarak adlandırılan, insan bedenini dondurarak yaşamsal faaliyetleri uzayın engin derinliklerinde seyahat edilebilecek denli uzun süreler boyunca durdurmayı hedefleyen "dondurulmuş uyku"nun ardındaki teori bu.

Dondurulmuş uyku konseptiyle Alien'dan Avatar'a, 2001: A Space Odyssey'den Event Horizon'a dek birçok bilimkurgu filminde rastlıyoruz. Özellikle uykudan uyanma ânı bir bilimkurgu klişesi oldu bile denebilir: Uyanan mürettebat uyku mahmuru gözlerle kalkarlar ve yavaşça bedenlerini yoklayarak durumlarını anlamaya çalışırlar. Dondurulmuş uyku, yönetmenler için kullanışlı bir numaradır; çünkü nispeten mantıklı bir uzay yolculuğu hissini verir ve bir yandan da, karakterler "Ne zamandır uyuyorum?" sorusuna cevap ararken film, seyirciye kendini açıklama imkânı sunar.

Uzun süreli uyku hâli de bilimsel olarak pekâlâ mümkündür; kış uykusuna yatarak metabolizmalarını yavaşlatan onlarca hayvan türü bunun örneğidir. Peki aynı şey insanlar için de uygulanabilir mi? Hâlâ cevabı aranan bu soru, aktif bir bilimsel araştırma konusu. Örneğin, Oxford Üniversitesi'nde nöroloji uzmanı olan ve aynı zamanda Avrup Uzay Ajansı ile insanlar için kış uykusu araştırmalarına katılan Doçent Doktor Vladyslav Vyazovskiy şöyle diyor:

Teorik olarak insanları kış uykusuna yatabilmekten alıkoyan hiçbir engel yok. Ne var ki henüz insanlar için güvenilir ve sağlıklı bir kış uykusuna yatma yöntemi bulabilmiş değiliz.

Cevabı bilinmeyen en önemli sorulardan biri, uzun süreli böyle bir uykunun beyinde ne gibi etkiler yaratacağı. Hayvanlarda kış uykusu normal uykudan farklıdır; bu da demek oluyor ki kozmik boşluktaki yolculuğunu uyuyarak geçiren bir insan, aslında pekâlâ uyku yoksunluğu çekerek uyanabilir.

Bir de tabii böyle bir 'uykunun' pek de güvenli bir seyahat yöntemi olmaması durumu var. 2001: A Space Odyssey ve Alien 3'te uzay yolcuları yataklarında (daha doğrusu "pod"larında) öldürülüyorlar. Aynı şekilde Alien: Covenant da büyük bir film yıldızını henüz kendini gösteremeden uykusunda yem ediyor.

1979 tarihli Alien'da Nostromo mürettebatı uzun uykularından uyanıyorlar. Pek yakında hiç uyanmamış olmayı dileyecekler.
1979 tarihli Alien'da Nostromo mürettebatı uzun uykularından uyanıyorlar. Pek yakında hiç uyanmamış olmayı dileyecekler.
Stanley Bielecki Movie Collection

Uyku Yok Artık

Günümüzde insanlar uykularında kendi beyinlerini yıkamak için başuçlarında öğrenmek istedikleri dillerdeki konuşmaların veya kilo vermek için cesaretlendirici konuşmaların kayıtlarını açıyorlar. Bu fenomenin bilimkurgudaki uzantıları ise Aldous Huxley'nin yakın zamanda televizyona da uyarlanan ünlü romanı Cesur Yeni Dünya'da kendini gösteriyor: Hipnopedi adı verilen bir teknikle çocuklar, uykularında eğitim alıyorlar. Elbette distopik bir bilimkurgu kâbusu olduğundan, bu teknik çocukları kötü amaçlara alet etmek için kullanılıyor. Öte yandan aynı tekniğin animasyon dizisi Futurama ve çizgi roman Transmetropolitan'da rüyalara reklam sokuşturmak için kullanıldığına şahit oluyoruz.

Neyse ki bu karanlık senaryoların gerçekleşme ihtimali pek yok; zira uykuda dinlenen kayıtlar beyinde çok da kalıcı olmuyor.[1] Vyazovskiy şöyle diyor:

Beynimiz biz uyurken etrafımızda olup bitenlere karşı dikkate değer ölçüde farkındalık sahibidir. Ancak bu sırada öğrenilenler de bir o kadar çabuk unutuluyor.

Zaman yönetimi olarak bakıldığında, insan, bilimkurgudan uykuyla bir nevi "boşa" geçirdiğimiz zamanı daha iyi değerlendirebilmemiz için farklı yollar bulmasını bekliyor. Bir diğer çizgi roman olan Judge Dredd'de, geleceğin robotlaşmış kanun güçleri anında dinlenip yenilenmek için özel makineler kullanıyorlar, böylece çabucak sokaklara geri dönüp milletin üstünde cop kırmaya devam edebiliyorlar. Adını sıkça alıntılanan ünlü Shakespeare oyunu Macbeth repliğinden alan 2015 tarihli Doctor Who bölümü Uyku Yok Artık'ta, uyku kısaltıcı Morpheus podları uzun ve dinlendirici bir gece uykusunu kısaltıp birkaç dakikaya sığdırabiliyordu. Elbette bir Doctor Who bölümü olduğundan, cihazların aslında uyuduğumuzda gözlerimizin kenarlarında oluşan uyku tozlarından oluşma canavarsı yaratıklarla bağlantılı olduğu ortaya çıkar.

Yorgandan kaçınmanın çok daha akılcı bir yolu, Ian M. Banks'in Consider Phlebas romanındaki uzay korsanı kaptan Kraiklyn tarafından uygulanmaktadır. Beyninin her iki yarısını da ayrı ayrı uykuya daldırabilen kaptan, sürekli uyanık kalabilmektedir ve böylece kimse onu uykusunda yakalayamamaktadır. Bunun kötü tarafı ise, sol beyni ve sağ beyninden hangisinin kullanıldığına bağlı olarak kişiliğinin değişmesidir.

Aslında genel olarak bakıldığında, uyku-baskılayıcı yöntemlerin spekülatif kurguda çok nadir kullanıldığını görüyoruz. Uyku, bilimkurgu yazarlarının kurcalamaktan kaçındığı, çok temel bir insan gereksinimi olabilir. Yine de bu durum, uyku kalitemizi arttırmak için uygulamalar ve uyku takip edici sistemler kullanmanın önüne geçmiyor.

Geleceğe Uyuyuş

Bilimkurgu yazarları zamanda hem ileri hem geri gidebilen zaman makinelerini tasarlamadan önce, kurguda zaman yolculuğu karakterin yüzyıllar süren bir uykuya dalması ve bambaşka bir dünyaya uyanması konsepti üzerinde ilerliyordu. Kronik uzun uyku problemlerine klasik eserlerde bile rastlıyoruz; örneğin Japon halk öyküsü Urashima Taro, kahramanın su altındaki bir Ejder Sarayı'nı ziyaret etmesi ve eve döndüğünde ayrılmasının üzerinden yıllar geçmiş olduğunu anlamasını konu alır. Bir başka örnek ise Yunan efsanesi Epimenides'tir: Epimenides bir mağarada 57 yıl uyuyakaldıktan sonra geleceği görme yetisi kazanmış olarak uyanır. 

Sylvester Stallone de 1993 tarihli Demolition Man'de donmuş şekerleme yapmıştı.
Sylvester Stallone de 1993 tarihli Demolition Man'de donmuş şekerleme yapmıştı.
Archive Photos

Washington Irving'in 1819 tarihli ünlü kısa öyküsü Rip Van Winkle ise uyuyakalma fenomenine sıra dışı bir bakış açısı getirir: Rip Van Winkle 40 kez göz kırpana dek aradan 20 yıl geçer. Elbette bu daha modern uykucularla karşılaştırıldığında kısa bir şekerleme gibidir: Demolition Man'de 36 yıl, Sleeper'da 200 yıl, Buck Rogers'ta 500 yıl, Futurama'da 1000 yıl uyuyan kahramanlarla karşılaşırız. Belki de uyuyan karakterlerden en talihsizi The Day of the Triffids'te, sızdıktan sonra dünyanın sonuna kadar uyuyan karakterdir.

1956 tarihli klasik film Invasion of the Body Snatchers'da (ve 1978 tarihli ürkütücü yeniden yapımında) kıyamet bir uyku formunda gelir. İnsanlar uykuya daldıkça uzaylılar tarafından birebir kopyalarıyla değiştirilirler, bunlar pod insanlar olarak bilinir. Dikkate değer bir detay ise yönetmen Don Siegel'ın aslında filmin adını Uyku Yok Artık koymak istemesidir.

Belki Bir Rüya

Kâbuslar da sayılamayacak kadar çok hikâyenin odak noktası. Yine de uyku kalitesiyle ilgili bir öykü bulmak istersek, işin yatağına bakmamız gerek. Star Trek: The Next Generation bölümü olan Night Terrors'de, Enterprise mürettebatı uykularında REM evresini kaybediyordu. REM, bilindiği gibi uykunun öğrenme ve hafıza ile doğrudan ilgili kısmıdır. Mürettebat odaklanma yetilerini kaybeder, halüsinasyonlar görmeye başlar ve delirmenin eşiğine gelirken işler çığrından çıkmaya başlar.

REM evresinin büyük bir kısmını rüyalar oluşturuyor. Aslında Star Trek'in de, başka birçok bilimkurgu eserinin de rüyalarla ilgili başka pek çok bölümü var. Örneğin, kim Twin Peaks'teki çılgınca kırmızı odayı veya Inception'daki katman katman rüyaları unutabilir ki? Blade Runner'daki meşhur tek boynuzlu at rüyasını da bu noktada hatırlamak gerekir, filmin fanları uzun yıllar boyunca bu rüyanın Rick Deckard'ın bir android olabileceği anlamına geldiğini tartışıp durdular zira.

Gerçek hayatta ise rüyaları anlattığımız hikâyelerin kaynağı olarak görüyoruz. Bram Stoker Dracula'yı, Mary Shelley Frankenstein'ı, Robert Louis Stevenson da Dr. Jekyll ile Mr. Hyde'ı korkutucu rüyalarından uyandıktan sonra yazdılar. Terminatör, James Cameron'ın alevler arasında yürüyen bir iskeleti gördüğü rüyadan esinlenerek ortaya çıkmıştı. Neil Gaiman ve H.P. Lovecraft gibi yazarların da rüyalarından esinlendiklerini söylediklerini biliyoruz.

Yine de belki de en iyisi uykularımızla uyanık hayatlarımızı birbirinden ayrı tutmak. Vyazovskiy şöyle diyor:

Uyanıkken yaşadıklarımızı hatırlayabildiğimiz kadar uykularımızda, rüyalarımızda gördüklerimizi hatırlasak bunun sonuçları felaket olurdu. Geçmişte neyi gerçekten yaşadığımızı, neyi ise hayal ettiğimizi ayırt edemez hale gelirdik.

Bilimkurgunun hayal ettiği pek çok şey zamanla gerçeğe dönüştü. Yine de, uyku insan olmanın o kadar merkezinde bir olgu ki, bugüne kadar hayatımızın diğer kısımlarını ele geçiren teknolojik ilerlemelere büyük ölçüde direndi. Vyazovskiy dondurulmuş uyku podları, uyku makineleri ve rüyalarda görülen reklamlar konusunda son olarak şöyle diyor:

Bu gelişmelerin gerçeğe dönüşebilmesi için önümüzde uzun ve zorlu yollar var. İnsan beyni, rüyalar ve hafıza konusunda hâlâ anlamadığımız tonlarca şey var ve bunları kısa yoldan çözebilmemiz de mümkün değil.
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 12
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: CNET | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Witkowski. Sleep-Learning Was A Myth, But You Could Strengthen Memories While You Snooze. (16 Şubat 2018). Alındığı Tarih: 27 Ekim 2020. Alındığı Yer: Smithsonian Magazine | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/11/2020 06:56:50 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9486

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Sıcaklık
Wuhan Koronavirüsü
İnsanlık
Köpek
Coğrafya
Zooloji
Asteroid
Evrimsel Süreç
Rna
Değişim
Bilgi Felsefesi
Homo Sapiens
Aslan
Evrimsel Tarih
Ara Geçiş Türleri
Hastalık Kontrolü
İklim Değişikliği
Karanlık Enerji
Öğrenme Teorileri
Farmakoloji
Renk
Süpernova
Matematik
Diş Hekimi
Hayvan
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilim, evinizin üst katındaki kaliteli bir mobilya gibidir. Tabii eğer zemin katta sağduyuya sahipseniz.”
Oliver Wendell Holmes
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol