Damarsız Kara Bitkileri (Bryophyta)

Damarsız kara bitkiler (yani Briyofitler), karayosunlarını, ciğerotlarını ve boynuzotlarını kapsayan, damar yapısı olmayan, tohumsuz bitkiler grubudur. En az 18,000 tür damarsız kara bitkisi olduğu düşünülmektedir. Damarsız kara bitkilerinin kompleks dokuları yoktur ancak biçim ve ekolojik dağılım açısından son derece çeşitlidirler. Yeryüzünde geniş bir alana yayılmış olan damarsız kara bitkileri tohumlu bitkilere göre daha küçük yapıdadırlar.

Damarsız kara bitkilerini damarlılardan ayıran en temel özellik ksilem (odun dokusu) ve flolem dokularının (soymuk borusu) olmayışıdır. Ayrıca sporofit dönemlerinde sadece bir spor taşıyan organ üretmeleriyle tohumlu bitkilerden ayrılırlar. Pek çok damarsız kara bitkisi 2-5 cm uzunluğundadır ve eğer yatay olarak büyüyen bir bitkiyse genellikle 30 cm'den küçüktürler. Kutup bölgelerinden tropiklere, yeryüzünün hemen her yerinde bulunan damarsız kara bitkileri en çok nemli ortamlarda bulunur. Hiçbiri tuzlu suda yaşamazlar.

Damarsız kara bitkileri kuru ve dondurucu koşullara karşın son derece toleranslıdırlar, nemin geri dönüşü üzerine hızla fotosenteze devam ederler.

Damarsız kara bitkileri doğada kıraç alanlarda toprak oluşumunu başlatırlar, toprağın nemli kalmasını sağlarlar ve orman ekosistemlerinde besinleri geri dönüştürürler.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Damarsız kara bitkilerine ait fosil kayıtları zayıftır. Bu bitkilerin ortaya çıkışına işaret eden ilk kanıt Arjantin'den toplanan erken Ordovisyen Dönemi'ne (485,4 milyon ila 443,8 milyon yıl önce) kayalarda görülür; buluntular ciğerotuna ait bazı spor benzeri yapılara aittir.

Yosunlar için, net görünen en eski malzeme Permiyen Dönemi'ne (298,9 milyon ila 251,9 milyon yıl öncesine) aittir ancak ayrıntılı ilişkilendirilmesi net değildir.

İyi korunmuş yosunların ve ciğer otlarına ait fosiller Paleojen ve Neojen dönemlerinde (66 milyon ila 2,6 milyon yıl önce) ortaya çıkar ve ana evrim çizgilerinin çoğu temsil ederler. Neojen fosilleri (23 milyon ila 2,6 milyon yıl önce) nispeten çoktur ve Kuvaterner Dönemi'nin (2.6 milyon yıl öncesinden günümüze) alt fosil materyali, modern türler olarak belirlenebilir. Yosunlar bu materyalde en zengin şekilde temsil edilmektedir ve kayıtlarda sulak alan habitatlarının türleri baskındır.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Damarsız kara bitkileri kayalarda, ağaçların gövdelerinde ve orman zeminindeki çürümüş yaprakların arasında bulunur. Çürüyen hayvan atıkları (Splachnaceae yosun ailesindeki birçok tür), gölgeli mağara ağızları (ciğerotu Cyathodium ve Mittenia ve Schistostega yosunları), yaprak yüzeyleri (Ephemeropsis yosunu ve ciğerotu cinsi Metzgeria ve ciğerotu ailesinin birçok türü), tuzlalar (ciğerotu Carrpos), kuvars çakıllarının altları (Aschisma yosunu) ve bakır açısından zengin alt tabakalar (Scopelophila yosunu) gibi sıradışı yerlerde büyüyebilirler.

Nemli ılıman veya subtropikal iklimlerde, damarsız kara bitkileri genellikle büyüyerek gelişir; orman zeminlerinde ve kaya yüzeylerinde derin, yumuşak halılar oluşturur, ağaç ve çalıların gövdelerini ve dallarını kaplar. Ilıman bölgelerdeki geniş yapraklı ormanlarda genellikle su yollarının yakınındaki ağaçlar ve kayalar damarsız kara bitkileriyle kaplıdır. Kutup bölgelerinde damarsız kara bitkileri, özellikle de yosunlar, sulak alanlarda, su yollarının yakınında ve eriyen karın mevcut olduğu yerlerde geniş bir örtü oluşturur. Bu bölgelerde hakim bitki örtüsü olabilirler. Aynı durum alpin ve subalpin çevreleri için de geçerlidir.

Davranış ve Üreme

Damarsız kara bitkilerinin yaşam döngüsü, sporofit ve gametofit olmak üzere iki aşamadan oluşur. Her iki aşamada bitkinin fiziksel formu farklıdır. Bir spor filizlendiğinde, iplik benzeri bir hücre zinciri olan protonemayı üretir. Protonemadan daha sonradan üreme organlarını üretecek olan gametofit bitki oluşur.

Tallus ya da yapraklı evre olarak da bilinen gametofit evre, genellikle çok yıllıktır ve hem dişil hem erkek organları üretir. Dişi üreme organı arkegon denilen ve şişeye benzer bir yapıdır. Arkegonda tek bir yumurta hücresi bulunur. Erkek üreme organı anteridyum kese benzeri bir yapıdır ve her biri olgunlaştığında birer sperm üreten pek çok hücreyi içerisinde taşır. Her spermin iki kamçısı vardır ve tirbuşon şeklinde yüzer. Bir sperm boyun kanalından yayılan sıvının alanına girdiğinde, bu sıvının en yoğun olduğu yere doğru yüzer, dolayısıyla boyun kanalından aşağı yumurtaya doğru yüzer. Yumurtaya ulaştıktan sonra, sperm duvarına girer ve yumurta çekirdeği, diploid zigotu üretmek için sperm çekirdeği ile birleşir. Zigot, arkegonda kalır ve bir embriyonik sporofit üretmek için birçok mitotik hücre bölünmesine uğrar.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Bazı damarsız kara bitkileri süs bitkisi olarak yosun bahçelerinde ve çiçekçilikte kullanılır.