Çoklu Etnolekt: Göçler, Dili Nasıl Değiştiriyor?

Çoklu Etnolekt: Göçler, Dili Nasıl Değiştiriyor? Princeton University
Yazar John McWhorter Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
489 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Dillerin hikayesi, büyük oranda bir yok oluş hikayesidir. Şehirleşme, küreselleşme ve uluslararası medyanın her geçen gün daha fazla insana "büyük" dilleri öğrenmeye ittiğinden, bir asır içinde sadece birkaç yüz dilin varlığını sürdüreceği tahmin ediliyor. Yine de, dillerin kaybolmasına eğilim baskın olsa da, dünyanın her yanından şehirlerde ilginç yeni lehçeler ortaya çıkıyor ve bunun öncüleri genç insanlardır (özellikle de çocuk mülteciler). Avrupa’ya doğru gelen bu büyük göç dalgasının en şaşırtıcı sonuçlarından biri de aslında gelecekte ortaya çıkabilecek olan yeni konuşma yolları.

Bunu anlamak için, 2015 senesinde Suriye ve başka yerlerden 1.5 milyon sığınmacı başvurusu alacağı beklenilen ve ayrıca büyük ve yerleşmiş bir Türk göçmen popülasyonuna da ev sahipliği yapan Almanya’yı ele alalım. Eğer bir yetişkin Almanya’ya göç ederse, Almancası her zaman kusurlu kalacaktır. Sizi çatalların dişil, kaşıkların eril ve bıçakların nötr olduğunu hatırlamaya zorlayan Almanca gibi bir dil, gençliğinden sonra öğrenen kimselerin iyi konuşamayacağı şekilde tasarlanmıştır. Öte yandan o göçmenin çocuğu, anadili Almanca olanların arasında büyüyeceğinden, mükemmel bir şekilde Almanca konuşabilir. Ama başka bir şekilde de konuşabilir.

Sıklıkla, ailesi Arapça veya Türkçe konuşan göçmenler olan gençler, o dili konuşarak büyümüş birinin kulağına tuhaf gelen bir Almanca ile konuşurlar. Standart Almancada, "Yarın filme gidiyorum." cümlesi "Morgen gehe ich ins Kino." şeklinde söylenir - ki bunun kelime kelime karşılığı "yarın gidiyor ben içine sinemanın" şeklindedir.

Reklamı Kapat

Ama şehir içi göçmenlerinin çocukları genelde kendi aralarında, sanki neredeyse İngilizce konuşurmuş gibi, gizliden gizliye, Standart Almancanın dayattığı "Yarın gidiyorum ben" yerine "yarın ben gidiyorum" ve "filme" yerine "film" diyerek o çıkıntıları düzleyip, "Morgen ich geh Kino" (yani "Yarın ben gidiyorum film.") derler. Sonuç olarak, aileleri Türkçe, Arapça, Somalice veya herhangi bir dilden konuşsa da gençlerin oluşturmuş olduğu bu kendine özgü lehçeye Kiezdeutsch (Mahalle Almancası) denir.

Özellikle Kiezdeutsch’un "olmak" fiilini kullanmaya izin verdiği ve canlı bir argo içerdiği düşünülürse, bu bize Amerika’nın Siyahi İngilizcesini hatırlatır. Bu iki lehçe benzer yollarla oluşmuştur. Ne de olsa konuşma, fikirleri anlattığı kadar kimlikleri de anlatır: İnsanların konuşma tarzı toplumda kendilerini nasıl algıladıklarını yansıtır. Amerika'ya ilk getirildiklerinde Afrikalı köleler İngilizceyi tamamen öğrenmek istemiyorlardı. Onların çocukları, yerel İngilizceye daha aşinaydı; fakat ailelerinin onları yetiştirme dillerinin özelliklerini koruyarak kendi aralarında bir çeşit grup dili de geliştirdiler.

Bu nedenle "Why she say he the only one?" ("Neden kız erkeğin tek olduğunu söylemek?") gibi bir Siyahi İngilizce cümlesinde, "Why does she say he is the only one?" ("Neden kız, o erkekten başkası olmadığını söylüyor?") cümlesindeki "does" ve "is" atılır. Bunlar gibi düzensiz fiiller, herhangi bir dilde öğrenmesi zor olduğu için dili öğrenen yetişkinler tarafından göz ardı edilmeye müsaittir. Yine de genel olarak İngilizce konuşan Siyahiler, Standart İngilizcenin küçük bir kısmı hariç tüm detayları ve düzensizliklerini kullanırlar. Buna düzensiz isimler de dahildir. Hiçbir Siyahi Amerikan "mice" (Tr: "fare" sözcüğünün çoğulu) yerine "mouses" demez. Yani Siyahiler sadece Siyah Amerikan nüfusunun öncülerinin geleneklerini devam ettirerek, adeta onları selamlarlar.

Çoklu Etnolekt Nedir?

Kiezdeutsch da Almanya’da görece yeni oluşan, aynı bunun gibi bir topluluk. Ve aynı Siyahi İngilizcesinin Afrika dilleri ve İngilizce dilbilgisinin karışımı olmadığı gibi, Kiezdeutsch da cümleyi nasıl kurduğuna bakılırsa Arapça Türkçe ve Almanca karışımı değil. "I go movies" (Tr: "Ben filme gider.") cümlesinin Arapça ve Türkçenin işleyişiyle alakası yoktur. Mükemmel bir şekilde Almanca konuşmaya yetkin olan kişiler, tıpkı ailelerinin yaptığı gibi gereksiz karmaşık şeyleri kırparak, kendi aralarında özel bir dil kullanırlar. Diller gerektiğinden daha detaylılardır, bu yüzden akıcılık, konuşan kişiyi ifade gücünden mahrum bırakmaz. Almanların çatal bıçak takımlarına cinsiyetler vermeleri bir anlam ifade etmiyor; aynı zamanda dünya çapında Rusça da dahil olmak üzere birçok dil de varlık kavramını anlatmak için bir kelime kullanmıyor ve bu da bir sorun yaratmıyor. Mesela "She my sister" ("O benim kız kardeş") cümlesinin Rusçası yanlış ya da eksik bir cümle değil.

Siyahi İngilizcesi gösteriyor ki Kiezdeutsch gibi lehçeler sadece Almanya’nın koşullarında bir durumun ürünü olmayabilir. İsveç, Danimarka, Norveç ve Hollanda’da da benzer örnekler oluşmuştu. Uzmanlar, Avrupa’daki eski dillerin bu yeni versiyonlarına "multiethnolects" (Tr: "Çoklu Etnolekt") diyorlar. Tabii bu kavram, Avrupa’nın dışında da aynen geçerli.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Çoklu etnolektin nasıl geliştiği, yoğun göçmen alan şehirlerde neredeyse tahmin edilebilir. Örneğin Senegal’de, Wolof dili, isimleri anlaşılmaz bir şekilde sekiz cinsiyete ayırıyor. Ve tahmin edersiniz ki sadece şehre göç edenler değil, onların çocukları bile her şey için tek cinsiyet takısı kullanıyorlar. Yaklaşık dört Endonezyaca konuşandan sadece biri Endonezyacayı ilk dili olarak öğrenmiştir. Ve sosyal hayatta bu dili gerçekten kullanabilmek için ders kitaplarında öğretilen detaylı dilbilgisinin çoğunu unutmak gerekiyor. Yerliler bu kuralları basitleştirme veya da yutma eğilimindeler. Endonezyaca, yüzlerce farklı dilden insana evrensel dil (İng: "lingua franca") olarak dayatıldı ve şimdi geniş Endonezya takımadaları boyunca sayısız çoklu etnolekt yorumlaması varlığını sürdürüyor. Bunlar, dili öğrenen yetişkinlerin bir versiyonu olarak başladı ama sonra yeni nesillerin ilk dilleri Endonezyaca olsa bile bu konuşma tarzı dillerinde yer etti.

Çoklu etnolektler, insanların kelimelerini sömürgecilerden, dilbilgisini de anadillerinden aldıkları; ve önce geçici bir argo (İng: "pidgin"), sonra ise bunu tamamen yeni bir dile genişlettikleri (Tr: "kreyol", İng: "creole") melez veya kırma bir dil değildir. Bunlarda, orjinal ve yeni dil arasındaki uçurum çoklu etnolektlerde oluşandan çok daha geniştir. Örneğin Haitice Kırma dili, Fransızca'nın gelişigüzel cinsiyetlemelerini, fiillerin çekimleri ve düzensizliklerinin listesini, "y" ve "en" zarf zamirleri gibi tüm dünyada öğrenenlere işkence eden sinir bozucu özelliklerini içermez ve dilbilgisi, Afrika'ya çok şey borçludur. Fransızca konuşabilen birisi, Haitice'yi tamamen, apayrı bir dil olarak öğrenmesi gerekir. Kişinin kendi dilinin bir çoklu etnolekt versiyonunu öğrenmesi için bir Rosetta Stone'a (Başlangıç Dil Eğitimi'ne) ihtiyacı yoktur. Yine de, çoklu etnolektler günümüzde dilsel yenilenmenin en bereketli kaynaklarıdır.

Çoklu Etnolektler, Ana Akım Olacak!

Yine de, Siyahi İngilizce konuşan nesillerin kanıtlayacağı üzere, yalnızca gençler arasında bir argo olan çoklu etnolektler yok olmayacaktır. Argo, sürekli değişen ve dilin temelini -yalın kelimeler ve dilbilgisi yapıları- bozmadan bırakan dil için bir süslemeden başka bir şey değildir. 50 yıl içinde, göçmen soyundan, saçları ağarmış, çoklu etnolekt varyantlarını gündelik dilleri olarak benimsemiş Avrupalılar olacaktır. Bu durum, Avrupa'nın ötesindeki çoklu etnolektlerden dolayı gayet açıktır. Örneğin, çalışma kitaplarında anlatılmayan, yani Endonezyaca'nın bir nevi argo halini her yaştan insan konuşmaktadır. Kongo Demokratik Cumhuriyetinin güneydoğu bölgesindeki göçmen işçi çocuklar, 20. yüzyılın başlarında Svahili dilinin "kullanışlı" bir versiyonunu yarattı. Bugün "Shaba Svahili" adı verilen bu dili, ana dili olarak konuşan milyonlarca insan var.

Daha önemlisi, İtalya gibi ülkelerin yaşadığı yoğun göç, argo bakımından zengin ama standarttan daha az detaylı yeni İtalyanca çeşitlerini doğurması kuvvetle muhtemeldir. Bu da aynı Kiezdeutsch, Siyahi İngilizcesi ve diğer çoklu etnolektlerde olduğu gibi, "orijinal" standart bir dilin olmayacağı bir geleceğin habercisi olan bir dil bozunumunun işaretleridir. Avrupa'da daha çok ülke büyük göçler aldıkça, farklı yerlerde de aynı böyle yeni lehçelerin oluşmasını -ve bundan doğan telaşı- bekleyebiliriz.

Reklamı Kapat

Fakat bu telaşa, "gereksiz telaş" desek daha iyi olur. Bir gündelik dil, kurallaştırılmış standart dilden gayet bağımsız bir şekilde gelişebilir. Araplar, Rabat'ta oturan Fas birisinin, aynı İspanyolcanın Latinceden farklı olduğu gibi, onun da dilinin modern standart Arapçadan farklı olduğunu rahatlıkla anlar ve bunu da kimse bir tehdit olarak algılamaz. Faslılar, kişiliklerinin iki yönüne bağlı olmak üzere iki şekilde konuşur: resmi ve gündelik. Çoklu etnolektler de aynı bu şekilde insanların dağarcığını dallandırır.

Dünya dillerinin ne yazık ki doğasında bulunan en baskın durum olan ölümün karşısında, çoklu etnolektlerin olgusu kısaca bir doğum hikayesidir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • İnanılmaz 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Muhteşem! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: The Atlantic | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/10/2021 08:40:21 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10963

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Manyetik
Abd
Saç
Teyit
Yapay
Hastalık Kataloğu
Kelebek
Sinir Hücresi
Vücut
Taksonomi
Antropoloji
Güneş
Değişim
Mantık
Avrupa
Uyku
Evrim
Türlerin Kökeni
Şempanze
Gazetecilik
Konuşma
Veri
Film
Transkripsiyon
Yeme
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın