Tüketim Kültürünün Gölgesinde Aşk ve Ahlak

İnsanlık tarihi boyunca aşk, yalnızca biyolojik bir dürtü ya da geçici bir duygusal heyecan olarak değerlendirilmemiş; insanın kendisini başka bir insana açması, onun varlığını tanıması ve kendi hayatını onun varlığıyla birlikte anlamlandırması olarak görülmüştür. Bu anlamda aşk, yalnızca “hissetmek” değil, aynı zamanda bir ''sorumluluk alma biçimidir''. Bir insanı sevmek, onun kusurlarını görmezden gelmek değil; bu kusurlara rağmen onun insanlık onuruna saygı göstermeyi, kırılganlıklarını bir emanet olarak kabul etmeyi ve ilişkinin kaçınılmaz zorlukları karşısında kolayca vazgeçmemeyi gerektirir.

Ancak modern toplumun hız, bireysellik ve tüketim üzerine kurulu yapısı, aşkın bu geleneksel anlamını giderek dönüştürmektedir. Tüketim kültürü yalnızca insanların ne satın aldığını değil, dünyayla ve birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu da belirlemektedir. Artık nesneler gibi deneyimler, kimlikler ve hatta ilişkiler de hızla edinilmekte, değerlendirilmekte ve gerektiğinde terk edilmektedir. Böylece tüketim mantığının temel ilkesi olan “daha iyisini bulabilirim” düşüncesi, insan ilişkilerinin mahrem alanına kadar nüfuz etmektedir.

Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” kavramı bu dönüşümü anlamak açısından oldukça açıklayıcıdır. Bauman’a göre modern insanın ilişkileri, geçmiş dönemlerin daha kalıcı ve istikrarlı bağlarının aksine giderek daha kırılgan, geçici ve belirsiz hâle gelmektedir. İnsan bir yandan yakınlık ararken diğer yandan bağlanmanın getirdiği sorumluluklardan kaçınmak istemektedir. Başka bir ifadeyle çağdaş birey, ''sevginin sunduğu yakınlığı isterken sevginin gerektirdiği yükümlülüklerden kurtulmak istemektedir.''

Bu çelişki, günümüz ilişkilerinin en temel paradokslarından biridir.

Dijital platformlar ve özellikle flört uygulamaları bu paradoksu daha görünür hâle getirmektedir. İnsanlar artık potansiyel partnerlerle karşılaşmak için yalnızca sosyal çevrelerine değil, neredeyse sonsuz bir dijital seçki alanına erişebilmektedir. Bir insanın yerine başka bir insanı koymak teknik olarak son derece kolaylaşmıştır. Bunun sonucunda “mevcut ilişkiyi nasıl daha iyi hâle getirebilirim?” sorusunun yerini zaman zaman “bundan daha iyisini bulabilir miyim?” sorusu almaktadır.

Buradaki temel problem seçeneklerin çokluğu değildir. Asıl problem, ''seçeneklerin sınırsızlığı duygusunun insanı seçimlerinin sorumluluğundan uzaklaştırmasıdır.'' Her ilişkinin doğal olarak barındırdığı anlaşmazlık, hayal kırıklığı ve uyumsuzluk, ilişkinin üzerinde çalışılması gereken parçaları olmaktan çıkıp yeni bir ilişkiye geçmenin gerekçesine dönüşebilmektedir. Böylece ilişkiyi sürdürmek için gereken sabır ve emek, gereksiz bir fedakârlık; vazgeçmek ise kişisel özgürlüğün doğal bir sonucu olarak görülmeye başlanmaktadır.

Oysa gerçek bağ, tam da kusursuzluğun olmadığı yerde ortaya çıkar.

Erich Fromm’un sevgi anlayışı bu noktada önemli bir karşılık sunar. Fromm'a göre sevgi yalnızca bir duygu değil; ''özen, sorumluluk, saygı ve bilgi'' gerektiren aktif bir eylemdir. Bu yaklaşım, modern romantik anlayışın önemli bir yanılgısını açığa çıkarır: Aşkı yalnızca insanın başına gelen bir duygu olarak görmek. Oysa sevmek, yalnızca “birini bulmak” değil, aynı zamanda o insanı anlamaya ve ilişkinin gelişmesine emek vermeye yönelik bilinçli bir iradedir.

Dolayısıyla aşkın ahlaki boyutu tam da burada başlar. Ahlak yalnızca toplum tarafından belirlenmiş yasaklar ve kurallardan ibaret değildir. İki insan arasındaki ilişkide ahlak; ''dürüstlük, sadakat, karşıdakinin sınırlarına saygı, verilen sözlerin arkasında durma ve karşıdaki insanın duygularını bir araç olarak kullanmama'' biçiminde kendisini gösterir.

Fakat çağdaş kültür, bireysel özgürlüğü çoğu zaman sorumluluktan bağımsız bir kavram gibi sunmaktadır. “Kendini seçmek”, “kendi hayatını yaşamak” ve “kimseye bir şey borçlu olmamak” gibi söylemler, kendi başlarına son derece değerli olabilecek kavramlardır. Ancak bu kavramlar sorumluluk duygusundan tamamen koparıldığında özgürlük, başkalarına karşı hiçbir yükümlülüğün bulunmadığı bir kayıtsızlığa dönüşebilir.

Burada önemli olan, her ilişkiyi ne pahasına olursa olsun sürdürmek değildir. Şiddet, istismar, manipülasyon veya sistematik saygısızlık içeren bir ilişkiden ayrılmak ahlaki bir başarısızlık değil, aksine kişinin kendi onurunu ve güvenliğini korumasının gereği olabilir. Dolayısıyla mesele “ayrılmak mı, kalmak mı?” sorusuna indirgenemez. Asıl mesele, ''hangi durumda ayrılmanın sorumluluk, hangi durumda ise sorumluluktan kaçış olduğunun ayırt edilebilmesidir.''

Ne var ki sosyal medya kültürü bu ayrımı çoğu zaman bulanıklaştırmaktadır. Popüler psikoloji dili, insan davranışlarını açıklamak için yararlı kavramlar sunarken aynı zamanda karmaşık ahlaki meseleleri birkaç sloganla geçiştirme riskini de taşımaktadır. Her anlaşmazlık “toksiklik”, her eleştiri “sınır ihlali”, her fedakârlık “kendinden vazgeçmek” ve her ayrılık “kendini bulmak” olarak tanımlandığında, insan ilişkilerinin gerçek karmaşıklığı ortadan kalkmaktadır.

Agora Bilim Pazarı

PALME 11.SINIF JOKER KİMYA TEMATİK SORU KİTABI

Devamını Göster

₺591,76

Satın Al Tüm Ürünler

Böylece kişi kendi davranışlarını sorgulamak yerine onları psikolojik kavramlarla meşrulaştırabilmektedir.

Bu durum, çağımızın daha derin bir sorununa işaret eder: ''İnsan artık yalnızca tüketim nesnelerini değil, kendi davranışlarının anlamını da tüketmeye başlamaktadır.'' Bir kavram popüler hâle geldiğinde onun gerçek anlamından çok, bireye sunduğu psikolojik rahatlık önem kazanabilmektedir. Kişi kendisini suçlu hissetmekten kurtulmak için davranışını yeniden adlandırır; sorumluluk ise kavramsal bir makyajın altında görünmez hâle gelir.

Bu noktada tüketim kültürünün insan ilişkileri üzerindeki etkisi daha açık biçimde ortaya çıkar. Tüketim mantığında bir nesnenin değeri, çoğu zaman bize sağladığı fayda ve haz üzerinden değerlendirilir. Aynı mantık insan ilişkilerine uygulandığında ise insan, kendi başına bir amaç olmaktan çıkıp kişinin ihtiyaçlarını karşılayan bir “kaynak” hâline gelir. Partner; statü, güzellik, sosyal prestij, cinsel çekim, ekonomik güvence veya duygusal konfor sağlayabildiği ölçüde değerli görülmeye başlanır.

Bu ise sevginin özüne aykırıdır.

Çünkü gerçek sevgi, karşıdaki insanı yalnızca bize sundukları üzerinden değerlendirmemeyi gerektirir. Bir insanın değeri, bize ne kadar fayda sağladığından bağımsız olarak onun insan olmasından kaynaklanır. Aksi hâlde ilişki, iki insanın birbirini tanıdığı ve dönüştürdüğü bir bağ olmaktan çıkar; iki tüketicinin karşılıklı beklentilerini optimize ettiği bir pazarlığa dönüşür.

Burada paradoksal bir durum ortaya çıkar: ''İnsanların birbirine ulaşması hiç olmadığı kadar kolaylaşırken, birbirine gerçekten bağlanması zorlaşmaktadır.'' İletişim araçları çoğalmış, mesafeler kısalmış, insanlar birbirlerini saniyeler içinde bulabilir hâle gelmiştir. Fakat teknolojik yakınlık, her zaman duygusal yakınlık üretmemektedir. Bir insanın hayatına erişebilmek ile onun dünyasına gerçekten nüfuz edebilmek aynı şey değildir.

Belki de çağımızın en büyük yanılgılarından biri budur: Bağlantıyı bağ sanmak.

Birini sosyal medyada görmek, onunla sürekli mesajlaşmak veya hayatının küçük ayrıntılarına dijital olarak erişmek, onu gerçekten tanımak anlamına gelmez. Gerçek tanıma; zaman, sabır, çatışma, kırılganlık ve karşılıklı emek gerektirir. İnsan karakteri, çoğu zaman güzel anlarda değil; hayal kırıklığı, anlaşmazlık ve kriz karşısında ortaya çıkar.

Bu nedenle kalıcı aşk, yalnızca güzel günlerin paylaşılması değil, zor günlerin ahlaki sınavından birlikte geçebilme kapasitesidir.

Aşkı kalıcı kılan şey kusursuz insanların karşılaşması değildir. Tam tersine, iki kusurlu insanın birbirlerinin kusurlarını birer tüketim gerekçesine dönüştürmeden birlikte olgunlaşabilmesidir. Çünkü insanı sevmek, onun hiçbir zaman değişmeyeceğini varsaymak değil; değişen, hata yapan, zaman zaman kırılan ve yeniden kurulan bir insanla gerçek bir hayatı paylaşmayı göze almaktır.

Bu açıdan bakıldığında aşk, modern tüketim kültürünün en güçlü karşıtlarından biri hâline gelebilir. Çünkü tüketim kültürü bize sürekli olarak “daha yenisi”ni önerirken aşk bize “daha derini”aramayı öğretir. Tüketim hız ister; aşk zaman. Tüketim çeşitlilik ister; aşk yoğunluk. Tüketim kusur gördüğünde yenisini önerir; aşk ise kusurun içinde insanı görmeyi öğrenir.

Dolayısıyla günümüzün asıl meselesi insanların daha az âşık olması değildir. Belki de asıl mesele, aşkın gerektirdiği ahlaki olgunluğun hız çağının gerisinde kalmasıdır.

İnsanlığın geleceğinde teknolojinin ne kadar ilerleyeceğini bilmiyoruz. Algoritmaların insanların hayatlarını ne ölçüde belirleyeceğini de bilmiyoruz. Fakat değişmeyen bir gerçek var: İnsan, bütün teknolojik imkânlara rağmen hâlâ anlaşılmaya, sevilmeye, güvenmeye ve ait olmaya ihtiyaç duyuyor.

Bu nedenle geleceğin ilişkilerini kurtaracak şey daha fazla seçenek değil; seçtiği insanın karşısında sorumluluk alabilme cesaretidir.

Aşkın ahlakı tam da burada başlar: Bir insanı yalnızca hayatımız güzelken değil, ilişkinin zorlaştığı zamanlarda da bir “insan” olarak görebilmekte; onu bir seçenek, bir statü unsuru veya geçici bir haz kaynağı olmaktan çıkarıp kendi başına değer taşıyan bir varlık olarak kabul edebilmekte.

Hız çağında belki de en radikal davranış, ''vazgeçmek yerine anlamaya çalışmaktır.''

Çünkü gerçek aşk, insanın önündeki seçeneklerin çokluğunda değil, sahip olduğu seçeneğin sorumluluğunu taşıyabilme iradesinde kendisini gösterir. Ve belki de modern insanın en büyük ihtiyacı yeni bir aşkı bulmak değil; ''elindeki insanı gerçekten sevmeyi yeniden öğrenmektir.''

HALİS GÖNÜL

DTCF COĞRAFYA ÖGRENCİSİ