SİRKADİYEN RİTİM VE SİRKADİYEN RİTİMDE HORMONLARIN GÖREVLERİ

SİRKADİYEN RİTİM NEDİR?

Hepimizin her gün tekrar tekrar yaptığı bazı rutinler vardır. Aynı şekilde beynimizin de her gün tekrar tekrar yaptığı belli saat aralıklarında belli aktiviteler vardır. Bu aktiviteler biyolojik ve fizyolojik olarak bizi etkiler. Beynimizin her 24 saatte bir gerçekleştirdiği uyku ve bunun gibi rutinsel aktiviteler bizim sirkadiyen ritmimizi oluşturur.

Hipotalamusumuzun içerisinde yer alan suprakiyazmatik çekirdek vücudumuzun iç saati gibidir. Uyku ve uyanıklık saatlerimiz ve uykuya olan ihtiyacımız bu iç saat tarafından kontrol edilir. Ayrıca bu saat melatonin ve kortizol gibi hormon düzeylerini ve vücut ısısını değiştiren sinyaller gönderir. ^[1]

HORMONLAR VE ÇEVRESEL KOŞULLAR

MELATONİN

Bu hormonun başlıca görevi biyolojik saati düzenli tutmaktır ve beynin ilgili alanlarını uyararak bu merkezlerin ritmik çalışmasını sağlar. Melatonin hormonu beynin alt bölümünde bulunan epifiz bezinin pineolasit hücrelerinden üretilen bir hormondur. Bu hücreler elektromanyetik dalgalara ve ışığa oldukça duyarlıdır. Elektromanyetik dalgaların ve ışık yoğunluğu arttıkça hücreler daha az melatonin salgılarlar. Dolayısıyla melatonin salgısı genel olarak gece başlar ve sabaha karşı durur. Melatonin salgılanması genellikle 21.00-22.00 arası başlar. Mevcut düzeyi 02.00-04.00 arasında en yüksek değerlerine ulaşır ve 07.00-09.00 arası sona erer. Salgılanması mevsimsel olarak da değişiklik göstermektedir. Kışın geceler daha uzun olduğundan yaz mevsimlerine göre vücudumuzda daha çok melatonin salgılanır. Ayrıca kişinin bulunduğu yaş da salgılanan melatonini etkiler. İnsanlarda en yüksek melatonin salgılanması 3-5 yaşlarında görülürken ergenlik dönemi öncesi belirgin bir azalma gösterir. Ergenlikten erişkin dönemine kadar ise üretim düzeyi değişmeden salgılanır. İleri yaşlarda ise yine belirgin bir azalma göstererek devam eder. ^[2]

KORTİZOL

Bedenimizde bazı hormonların salgılanması da yine biyolojik saate bağlıdır. Bunlardan en önemlilerden birisi kortizoldur. Vücudumuzun böbrek üstü bezlerinde (adrenal) üretilir. Salınımı beynin alt bölümünde bulunan pitüiter bezin ön tarafından salgılanan adrenokortikotropik hormon (ACTH) tarafından uyarılır. ACTH’nin üretimini ise hipotalamusun salgıladığı kortikotropin salgılatıcı hormon düzenler. Stres hormonu olarak da bilinen kortizol, stres durumlarında kan dolaşımını, şeker düzeyini ve hücrelerin tepkilerini düzenler.

Melatoninin aksine, en yüksek düzeyleri sabah erken saatlerde görülürken en düşük düzeylerine gece ve uykudan birkaç saat sonra ulaşır. Ayrıca gün içerisinde salgısının asla durmaması da melatoninden ayrılan en önemli özelliği arasindadır. Sadece aydınlık-karanlık döngüsünden değil bazı çevresel ve zihinsel ve fiziksel faktörlerden de etkilenir. Depresyon, kan şekeri düşüklüğü, hastalıklar, ateş, yaralanmalar, ameliyat, korku, acı, aşırı soğuk ya da sıcak ve fiziksel zorlanma kandaki kortizol düzeyini artırır.^[2]

BİYOLOJİK SAATİMİZ

Son yıllara kadar insan bedenindeki günlük ritmin, dünyanın kendi eksenindeki dönüşü kadar yani 24 saat olduğu düşünülüyordu. Ancak Harvard Üniversitesi’nde yapılan bazı çalışmalar biyolojik saatimizin yaklaşık 24 saat 11 dakika olduğunu gösterdi. Dr. Charles Czeisler’e göre insanın biyolojik saati düzenli bir şekilde çalışıyor ama bu dünyanın dönüş süresinin kontrolünde değil.

Bilim insanlarının değişik yaşlardaki kadın ve erkeklerin üzerinde yaptıkları bir uygulamada yapay ışık ortamı oluşturarak bir günü 28 saate çıkarttılar. Her 28 saatte bir gece ve gündüz yaratarak, kandaki hormon düzeylerini, beden sıcaklığı ve kan basıncını ve değişimleri gözlemlediler. Gün süresi 28 saate bile çıkartılsa, beden işlevlerinin her 24 saat 11 dakikada ritmik olarak tekrar ettiğini gözlemlediler. Yani kan basıncı ya da beden sıcaklığındaki iniş ve çıkışlar, dış ortamın saatine göre değil kendi bildiği saate göre hareket ediyor. Biyolojik saat döngüsü dünyanın kendi etrafında dönüşünden biraz daha uzun sürdüğü için bilim insanları, beynin her gün bu saati yeniden ayarladığına, yani sıfırlayarak yeniden başlattığına inanıyor.^[2]

VÜCUT SAATLERİ

Genel olarak sağlıklı bir insanın gün içerisinde biyolojik ve fizyolojik olarak gerçekleşen aktivitesi (sirkadiyen ritim) aşağıda belirtildiği gibidir.

1. 2.00-3.00 arası en derin uyku
2. 3.00-4.00 arası en düşük vücut ısısı
3. 9.00-10.00 arası en yüksek testosteron salgısı
4. 10.00-11.00 arası yüksek uyanıklık düzeyi
5. 14.00-15.00 arası en iyi koordinasyon
6. 15.00-16.00 arası en hızlı tepki süresi
7. 16.00-18.00 arası kardiyovasküler verimlilik ve kas gücünün zirve noktası
8. 18.00-19.00 arası en yüksek tansiyon
9. 19.00-20.00 arası en yüksek vücut ısısı
10. 20.00-21.00 melatonin salgısı başlangıcı
11. 22.00-23.00 arası bağırsak hareketlerinin baskılanması.^[3]