İnsan Neden Haklı Olmak İster?

Bir tartışmanın ortasında sesler yükseldiğinde, çoğu zaman kimse gerçekten gerçeği aramıyordur. Herkes kendi cümlesinin ayakta kalmasını ister. Peki neden? neden yanılmış olabilirim demek insana bu kadar zor gelir?

Psikolog Leon Festinger'in ortaya koyduğu bilişsel uyumsuzluk kuramına bir bakalım. Bu kurama göre insan zihni çelişkiye tahammül etmekte zorlanır. İnandığımız birşeyin yanlış olabileceğine dair bir kanıtla karşılaşmamız bizde bir gerilime sebep olur. Bu gerilim rahatsız edici hale gelebilir. Onu azaltmanın en kolay yolu ise yeni bilgiyi reddetmek ya da mevcut inancımıza uygun hale getirmektir. Festinger ve Carlsmith'in 1959'daki ünlü deneyinde insanlar yaptıkları sıkıcı bir görevi "aslında eğlenceliydi" diye tanımlayarak kendi davranışlarını zihinsel olarak haklı çıkarmışlardır. Yani bazen gerçekliği değil iç huzurumuzu korumaya çalışırız.

Bir başka meseleye gelecek olursa oda özsaygıdır. Miller ve Ross'un gösterdiği gibi insanlar başarılarını kendi yeteneklerini başarısızlıklarını ise dış koşullara bağlama eğilimindedir. Bu ben merkezli atıf eğilimi, bilinçli bir kibirden daha çok bir koruma mekanizmasıdır. Bu nedenle haklı olmak yalnızca bir fikir savunusu değil, aynı zamanda kendimizi savunma biçimimizdir.

Üstüne üstlük zihnimiz tarafsız bir hakim gibi çalışmaz. Nickerson'un kapsamlı incelemesinde doğrulama önyargısının ne kadar yaygın olduğu gösterilir. İnsanlar zaten inandıkları görüşü destekleyen bilgileri arar, hatırlar ve önemser. Tersini gösteren kanıtları ise küçümseyebilir. Bu nedenle iki kişi aynı veriye bakıp tamamen farklı sonuçlara ulaşabilir. Her biri kendince haklıdır çünkü her biri kendi zihinsel filtresinden geçirdiği dünyayı savunur.

Swann'ın self verification teorisi ise sosyal boyutu açıklar. İnsanlar yalnızca doğru olmak istemez; başkalarının da onları kendi benlik algılarına uygun görmesini ister. Kendini mantıklı biri olarak tanımlayan birinin bir tartışma içinde geri adım atması, yalnızca fikir değiştirmek değildir. Kimliğinin küçük bir parçasını yeniden düzenlemek gibidir. Bu yüzden haklı çıkmak çoğu zaman sosyal bir ihtiyaç haline gelir.

Kunda'nın "Motivated Reasoning" üzerine çalışmasıda önemli bir noktaya işaret eder. insanlar çoğu zaman istedikleri sonuca ulaşacak şekilde akıl yürütür. Yani düşünce sürecimiz sandığımız kadar tarafsız değildir. Sonucu isteriz, ardından gerekçeleri üretiriz.

Bütün bunlar bir araya geldiğinde şunu görüyoruz, haklı çıkmak istemek basit bir ego mesela değildir. zihinsel tutarlılık, özsaygı, sosyal kimlik ve bilişsel önyargılar birlikte çalışır.

Belki de asıl olgunluk, her tartışmayı kazanmak değil, bazen içimizde oluşan o rahatsızlığı tolere edebilmekte yatıyor. "Yanılmış olabilirim diyebilmek, sadece bir fikrinden vazgeçmek değil, zihinsel konfor alanından bir adım çıkmaktırda denilebilir.

Ve belki de gerçek arayışı tam olarak burada başlar. :)